• حجت الاسلام والمسلمين دكتر عبدالعلى رضايى

نظام سرمايه دارى و كشور هاى پيشرفته صنعتى به عنوان كانون توليد تكنولوژى ، توسعه آن را به گونه اى هدايت و سازماندهى مى كنند كه هيچ نظارت و كنترلى را بر نمى تابد و انسان را به دنبال خود مى كشد و اين انسان تابع ، ناچار است خود را با انواع فناورى هاى ارائه شده هماهنگ و همسو كند . در اين ميان ، جايگاه تكنولوژى در نظام اسلامى همواره مناقشه برانگيز بوده است ؛ اين كه در نظام اسلامى بايد به چه ميزان به تكنولوژى بها داده شود و چگونه مى توان آن را متناسب با خواست جامعه اسلامى ، تغيير و هدايت يا توليد كرد ؟ مؤلف در اين مقاله مى كوشد تأمل و تذكرى بر اين موضوع داشته باشد و بدين منظور در بخش نخست مقاله خود ، به خاستگاه فلسفى تكنولوژى پرداخته و در بخش حاضركه پيش رو داريد ، پايگاه اجتماعى و جايگاه اقتصادى آن را تحليل كرده است .

پايگاه اجتماعى و جايگاه اقتصادى تكنولوژى
آن چه كه در پايگاه اجتماعى تكنولوژى بايد مورد بحث قرار گيرد، بررسى پايگاه سياسى تكنولوژى است كه مشمول حكومتهاى استبدادى، ليبرال دموكراسى و يا مردمسالارى دينى است و در پايگاه فرهنگى، مفاهيم، منطق و معادلات مادى، التقاطى و الهى بايد مورد بررسى قرار گيرد و در جايگاه اقتصادى به ترتيب به مباحث، سودمحورى، ابزارمحورى يا انسان محورى و كرامت انسانى توجه مى شود.
منزلت تكنولوژى
فناورى در سه منزلت قابل بررسى است: ۱ـ ابزار توليد محصول خاص ۲ـ ابزار طراحى توليد محصول خاص ۳ ـ ابزار توليد معادلات طراحى
ابزار توليد محصول خاص: در اين سطح نتيجه فناورى، توليد محصولات خاص عينى است، براى نمونه تكنولوژى توليد تلفن وامثال آن.
ابزار طراحى توليد محصول خاص: سطح دوم فناورى بدين معناست كه ابزارى در اختيار دانشمند وجود دارد كه به وسيله آن با استفاده از منابعى، قدرت طراحى هاى متنوع را براى محصولات مصرفى و غيرمصرفى مى يابد. مهندس طراح، از روش و ابزارى پيروى مى كند كه آن روش محدود به محصول خاص نيست و مى توان به وسيله آن به طراحى كالاها و محصولات مختلفى پرداخت كه با ابزار توليد متفاوت و متناسب توليد مى شود.
ابزار توليد معادلات طراحى: منبعى كه در روش طراحى، قابليت  تبديل به طراحى توليد خاص مى يابد چيزى جز معادلات علمى نيست به عبارت ساده تر مهندسى طرح براساس معادلات علمى كه از علوم مختلف اعم از علوم پايه يا علوم تجربى، حتى علوم انسانى فراگرفته است، توان طراحى مناسب يك محصول را مى يابد. براين اساس مى توان منزلت سوم فناورى را روش دستيابى به معادلات علمى دانست كه محقق را قادر مى كند تا باكمك اطلاعات گذشته به اطلاعات نوينى دست يابد و قدرت حل مسائل جديد را پيدا كند.
عوامل درونى تكنولوژى
نيروى انسانى
در بحث عوامل درونى تكنولوژى، پرورش نيروى انسانى بسيار مهم و ارزشمند است. امروزه بيشترين توجه به رفتار و مهارت علمى است و از انديشه و انگيزه غفلت شده است. پديده فرار مغزها نيز به دليل ناهماهنگى بين وضعيت نيروى انسانى در توليد تكنولوژى و كم توجهى به انگيزه و انديشه آنان است.
برخى كشورها توانسته اند اين هماهنگى را بين سه بخش انگيزه، انديشه و مهارت برقرار كنند. جامعه اى كه از انگيزه بالايى برخوردار نباشد، به طور حتم در بخش يادگيرى و مهارت علمى نيز دچار مشكل خواهد شد.
انگيزه و روحيه نيروى انسانى جامعه ما مذهبى و الهى است، اما كارگزاران ما نتوانسته اند يك انگيزه اجتماعى نيز در كنار روحيه فردى مذهبى ايجاد كنند. آنچه كه امروز اتفاق افتاده اين است كه انگيزه هاى مذهبى ما به جاى صرف شدن در توليد، در فرآيند مصرف خرج مى شود.
منابع
عوامل درونى توسعه منابع عبارت است از سه عامل؛ منابع اوليه، منابع شكل پذير و منابع شكل گرفته.
منابع اوليه: منابعى هستند كه نسبت به ديگر منابع، منابع اصلى و مادر محسوب مى شوند و اطلاق منابع اوليه براى آنها بدين لحاظ است كه چنين منابعى ظرفيت به كارگيرى در همه فناوريهاى زير مجموعه خود را داراست. همانند انرژى هاى حرارتى و نورى.
منابع شكل پذير: منابعى هستند كه به صورت «واسطه اى» عمل مى كنند و نه همانند منابع اوليه از عموميت برخوردار است و نه به صورت خام وجود دارد، بلكه يك مرحله مورد تصرف و تغيير قرار گرفته و قابليت اين را يافته است تا به محصول عينى خاص تبديل شود. در فناورى به شكل سخت افزارى آن، انواع ورق هاى فلزى و همه قطعات الكترونيكى و قطعات مكانيكى در اين دسته از منابع جاى مى گيرند.
منابع شكل گرفته: به منابعى گفته مى شوند كه فعاليت دومى بر روى آن صورت مى گيرد و به صورت محصولى خاص درمى آيد، منتها محصولى كه در صنايع ارتباطات به كار مى رود. منابع شكل گرفته در عين آن كه به عنوان يك كالاى مشخص در بازار مورد معامله قرار مى گيرد، لكن از زاويه ديگر اطلاق منبع به آن صحيح است زيرا مى توان به وسيله ماهواره، رايانه، نمابر و ... به ايجاد ارتباط خاص دست يافت كه مبدأ توانمندى جديد براى جامعه است.
ابزار
دسته سوم از عوامل درونى، عواملى است كه مربوط به توسعه ابزار تبديل منابع است. ابزار تبديل منابع را نيز مى توان به سه دسته ابزارهاى متمركز، نيمه متمركز و كارگاهى تقسيم كرد.
ابزارهاى متمركز:
ابزارهايى هستند كه احتياج به تمركز سرمايه در توليد آن ها وجود دارد و ديگر اين كه به تمركز نيروى انسانى در به كارگيرى آن نياز است و محصولات آنها از منزلت و حاكميت نسبت به ديگر صنايع برخوردار است. هر چند امكان توليد يك محصول مصرفى نيز به صورت متمركز منتفى نيست. مجموعه اين عوامل موجب مى شود تا صنايع متمركز به تمركز در تصميم گيرى احتياج پيدا كنند و به همين دليل به طور معمول صنايع متمركز وابستگى زيادى به دولت مركزى پيدا مى كنند و يا در برخى از كشورها در انحصار شركت هاى بزرگ چندمليتى قرار مى گيرد.
ابزار نيمه متمركز: ابزارى است از نظر تجمع سرمايه و نيروى انسانى و از نظر فراگيرى محصول نه به ميزان ابزار متمركز است و نه به ميزان ابزار كارگاهى، بلكه حد ميانى اين دو دسته از ابزار را تشكيل مى دهد.
ابزار كارگاهى: ابزارى است كه با كمترين نيروى انسانى و امكانات، قابليت راه اندازى را دارد و به طور طبيعى كارايى محدودترى نيز دارند.
بالطبع توجه به تقسيم بندى نيروى انسانى، منابع وابزار در سياستگذارى ها و يا تعيين اولويت ها اهميت فراوانى دارد.
عوامل بيرونى تكنولوژى
در بحث عوامل بيرونى تكنولوژى نيز بايد عوامل منطقه اى ملى و بين المللى را در نظر گرفت. بايد براى واردشدن در عرصه توليد تكنولوژى، واردات و حتى كپى بردارى از آن، شرايط سياسى، فرهنگى و اقتصادى مورد توجه باشد. در بررسى هر موضوع از جمله فناورى نمى توان تنها به عوامل درونى بسنده كرد و بايد عوامل بيرونى كه شرايط حاكم و محيط فراگير برآن موضوع را تشكيل مى دهند نيز مورد توجه هر چند اجمالى قرار گيرد.
عوامل بيرونى اى را كه مى توان براى تكنولوژى برشمرد، از تركيب دو دسته عوامل زير به دست مى آيد:
۱ـ شرايط بين المللى (جهانى)، شرايط منطقه اى و شرايط ملى.
۲ ـ شرايط سياسى، شرايط فرهنگى و شرايط اقتصادى.
بايد در هر يك از شرايط دسته اول به شرايط دسته دوم نظر داشت. در هر موضوعى به ويژه تكنولوژى، توجه به شرايط بين المللى از اهميت ويژه برخوردار است. به ويژه باتوجه به وارداتى بودن فناورى ـ دست كم در شرايط حاضر ـ و وابستگى كشورهاى واردكننده به كشورهاى توليدكننده، طبيعى است تغييراتى كه در امر فناورى در سطح جهانى رخ مى دهد، بر وضعيت فناورى در درون كشورهاى در حال توسعه يا عقب مانده تأثير مى گذارد و چه بسا باعث وابستگى سياسى، فرهنگى و اقتصادى براى كشور واردكننده شود كه بر اثر بى توجهى به حوادث جهانى، منطقه اى و ملى به سياستگذارى هاى داخلى است.

عبدالنبى قيم
انتشارات
فرهنگ معاصر

فرهنگ حاضر در واقع حاصل بيش از ۱۴ سال مطالعه و پژوهش مؤلف در فرهنگ هاى مختلف اعم از فرهنگ هاى عربى ـ عربى، عربى ـ فارسى، عربى ـ انگليسى، فارسى ـ فارسى و حتى عربى ـ فرانسه است كه حاصل اين تحقيق و پژوهش، مؤلف را به تغييراتى در شيوه فرهنگ نگارى عربى ـ فارسى ملزم كرد تا جديدترين و علمى ترين روش فرهنگ نگارى را براى هر چه فارسى تر كردن فرهنگ و تسهيل در استفاده از آن به كار گيرد. اين فرهنگ كه تأليف آن ۸ سال طول كشيده است در برگيرنده لغات قديمى عربى است، ضمن اين كه لغات مهجور و متروك از آن استخراج شده است و نيز مدخل هاى جديد، معانى جديد و لغات و اصطلاحات علمى، اين فرهنگ را روزآمد كرده است. اما نكته ويژه اى كه درباره اين فرهنگ بايد گفت كه شايد موجب شده امسال هم به چاپ پنجم برسد اين است كه در اين فرهنگ برخلاف فرهنگ هاى رايج عربى ـ فارسى براى پيدا كردن معانى كلمات و اسامى آن نيازى نيست ريشه لغات را بدانيم.
از ديگر ويژگى هاى اين فرهنگ ترتيب الفبايى است كه دسترسى به مدخل ها را سهل و آسان مى كند و از سردرگمى مخاطب كه ناشى از عدم شناخت صحيح ريشه مدخل هاست جلوگيرى مى كند و اين موجب مى شود استفاده از اين فرهنگ مستلزم داشتن سواد عربى نباشد.
درج عبارات اصطلاحى، ضبط اصطلاحات علمى، ذكر ريشه مدخل ها و ضبط واژه هاى عاميانه از ديگر ويژگى هاى اين فرهنگ است.
فرهنگ المنجد الايحدى (عربى ـ عربى) و قاموسى المورد (عربى ـ انگليسى) دو منبع اصلى مؤلف براى نگارش اين فرهنگ بوده است اما مؤلف براى جامعيت بخشيدن به كار خود از منابع ديگرى چون المعجم العربى الحديث (عربى ـ عربى) و قاموس الياس العصرى (عربى ـ انگليسى) و A Dictionary of Modern written Arabic نيز بهره برده است.