عالم ربانى و فقيه صمدانى، قرآن پژوه سترگ و مفسر بزرگ حضرت استاد آيت الله شيخ محمدهادى معرفت (متولد ۱۳۰۹ ش كربلا و متوفاى ۲۹ دى ۱۳۸۵ ش قم) در خانواده اى كه همه از عالمان دين بودند، ديده به جهان گشود.
پدرش شيخ على از خطباى بنام آن ديار و نواده شيخ عبدالعالى ميسى اصفهانى بود. شيخ محمدهادى دوره سطح را در حوزه كربلا و تحصيلات عالى فقه و اصول را در سال ۱۳۷۰ قمرى با ورود به حوزه علميه كهنسال نجف اشرف شروع كرد. محضر برجسته ترين فقهاى معاصر نجف؛ آيات عظام سيدمحسن حكيم، سيدابوالقاسم خويى، شيخ حسين حلى، محمدباقر زنجانى، فانى اصفهانى و امام خمينى (اعلى الله مقامهم الشريف) را غنيمت شمرد و در همين ايام قسمت اعظم كتاب ولايت فقيه يا حكومت اسلامى امام(ره) را براى چاپ به عربى تحرير كرد. استاد در سال ۱۳۵۰ ش رحل اقامت به حوزه شريف قم افكند و از محضر آيات عظام اراكى (در فقه)، ميرزاهاشم آملى (در اصول) و بويژه علامه سيدمحمدحسين طباطبايى (در تفسير) بهره بسيار اندوخت. وى به موازات تدريس خارج فقه و اصول با همتى ويژه به تحقيق و تدريس گسترده در زمينه علوم و معارف حيات بخش قرآن ـ كه از اوان جوانى دغدغه فكرى و اعتقادى او بود ـ پرداخت كه محصول چند ده سال تحقيقات عميق خود را با تدوين كتاب عظيم «التمهيد فى علوم القرآن» و ده ها اثر برجسته ديگر به جامعه قرآنى و جامعه اسلام عرضه كرد كه نقشى ماندگار در تاريخ قرآن پژوهى خواهند داشت.
التمهيد كه در سال ۱۳۶۹ خورشيدى به عنوان كتاب سال جمهورى اسلامى برگزيده شد، را بايد جامع ترين منبع مباحث علوم قرآنى در جهان شيعى دانست كه از زمان انتشار، به عنوان كتاب درسى حوزه و منبع كارشناسى ارشد و دكتراى دانشگاه انتخاب شد.
\ كار سترگ آيت الله معرفت
اگرچه قرن هشتم و نهم هجرى را بايد دوران ظهور جامع ترين منابع قرآن پژوهى اهل سنت يعنى «البرهان» بدرالدين زركشى و «الاتقان» جلال الدين سيوطى دانست، اما همچنان جهان تشيع تا قرن حاضر چشم به راه تدوين كتابى جامع در اين زمينه بود.
اوج وضعيت اسفبار مسلمانان زيرسلطه استعمار خارجى و استبداد داخلى در قرن سيزده و چهارده هجرى، متفكران نوانديش و مصلحان خيرانديش حوزه هاى دينى شيعى، بخصوص حوزه كهنسال نجف و حوزه نوپاى قم را به فكر بازگشت به آموزه هاى اصيل و رهايى بخش اسلام واداشت. پس از چندى، از قضا، شعله «نهضت بازگشت به قرآن» همزمان در ايران و عراق روشن شد. مفسر كبير علامه سيدمحمدحسين طباطبايى و شاگردان برجسته ايشان در حوزه قم علم احياى معارف قرآن و تفسير را برافراشتند و سترگ ترين مأموريت هاى اين نهضت را به عهده گرفتند. تفسير عظيم «الميزان» ره آورد اين نگاه ويژه و نو به قرآن بوده و اما، از ديگر سو، در زمينه علوم القرآن ـ مبادى و مبانى علم تفسير ـ كارهاى به زمين مانده كم نبود. فقيه بزرگ حوزه نجف، آيت الله سيدابوالقاسم خويى مقدمات و مقومات امر تفسير را در كتابى فاخر به نام «البيان فى تفسير القرآن» و در يك جلد عرضه كرد. گرچه نظرات قويم و پخته خويى، نويد تحولى شگرف در حوزه قرآن پژوهى مى داد، اما كار آن مرحوم به دلايلى ادامه نيافت، لذا همچنان بسيارى مباحث اين علم از ديدگاه شيعه مورد بررسى جدى قرار نگرفت. در اينجا بود كه شاگرد فرزانه ايشان، آيت الله معرفت كه همواره سوداى زدودن غبار غربت و گرد مهجوريت از قرآن را در سر مى پروراند، دست به كارى كارستان زد و مقدمات ورود به آستان تفسير را از ديدگاه شيعه، به نحوى شايسته و بايسته مورد كنكاش قرار داد. كتاب جامع «التمهيد فى علوم القرآن» محصول اين نگاه عالمانه بود كه موجبات فخر جريان نوپاى قرآن پژوهى شيعه را فراهم آورد. او بحق وارث دو مكتب قرآن پژوهى عراق و ايران و حلقه رابط دو نحله قرآن شناسى نجف و قم بود.
البته در بررسى جريان نهضت قرآن پژوهى شيعى، نبايد نقش بديع وجايگاه منيع عالمانى چون آيت الله سيدعلى كمالى دزفولى صاحب «قانون تفسير» را از ياد برد. استاد كمالى به موازات كارى كه صاحب «البيان» و «التمهيد» در حوزه عراق آغاز كردند، از سال ۱۳۴۸ ش در تهران به تشويق مترجم چيره دست قرآن آيت الله شيخ محمدكاظم معزى فعاليتى را شروع كرد كه ثمره آن ارائه پاسخ هايى در خور، روشن و روان به نيازهاى عرصه پژوهش هاى قرآنى ايران بود. همزمانى آغاز به فعاليت قرآن پژوهى آيت الله معرفت به سال ۱۳۸۰ قمرى درعراق و آيت الله كمالى به سال ۱۳۴۸ شمسى در ايران، قابل تأمل و بررسى است.
كار سترگ استاد معرفت به نمايندگى از شيعه، تدوين اثرى گرانسنگ و جامع به نام «التمهيد» براى عرضه در كنار آثار وزين به يادگار مانده از قرآن پژوهان بزرگ اهل سنت چون زركشى و سيوطى است، البته تدوين اثرى با اين جامعيت، فصاحت و عصاره هاى علمى تنها از عهده عالمى جامع الاطراف چون آيت الله معرفت برمى آمد.
استاد فقيد همين نگاه را به ساحت معارف قرآن نيز كشاند. كتاب «التفسير الاثرى الاجامع» با طرح كلى ۳۰ جلد را وجه همت خود كرد؛ اثرى كه قرار بود به تحليل و تنقيح روايات تفسيرى و تفاسير اثرى به جاى مانده پرداخته و با ادله متقن به داورى شجاعانه در آن باب بپردازد، اما افسوس و هزاران افسوس كه تنها دو جلد از آن در زمان حيات استاد به دست چاپ سپرده شد. باشد كه اين كار نيز ختم به خير شده و توسط خواص شاگردان ايشان به انجام رسد.
\ سلوك عملى استاد
علم بى عمل و يا دانش بى تهذيب نفس، نقض غرض است. اخلاق، منتهى الآمال علم و دانش است. عالم عامل آيت الله معرفت را بى ترديد بايد از مصاديق بارز اين آيه شريفه به شمار آورد كه: «انما يخشى الله من عباده العلماء» (/۲۸ فاطر) يعنى: اين است و جز اين نيست كه بندگان عالم خدا، خشوع و خشيت از ذات اقدس اله به دل مى گيرند. خداوند در مصحف نورانيش وعده فرمود: «يرفع الله الذين امنوا منكم و الذين اوتوا العلم درجات» (/۱۱ مجادله) يعنى خداوند كسانى از شما را كه ايمان آوردند و آنانى را كه علم يافته اند، بالا مى برد. براستى بايد پرسيد: آيا آنان كه مى دانند (عالمان) و آنان كه نمى دانند (جاهلان) برابرند؟! «قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون» (/۹ زمر).
قصد آن ندارم كه قلم را در سوگ آن دانش مرد بزرگ بگريانم، كه او زنده است، زنده به آثارش كه همچنان حيات بخش نفوس مستعداند. تنها چند نكته از سلوك عملى و اخلاقى بزرگ مردى مى گويم كه آبا و اجدادش همه از اهالى قبيله قبله بودند و خود بيش از ۷۰ سال خالصاً لله در پيشگاه باعظمت ثقلين زانوى ادب بر زمين نهاد؛ مردى كه دفاع از مكتب قرآن و اهل بيت را وظيفه ذاتى خود مى دانست و تا آخرين روز حيات طيبه اش، دغدغه رفع معضلات علمى مكتب تفسيرى معصومين(ع) را داشت (به گواهى آخرين سخنرانى استاد در هشتمين آئين تجليل از برترين هاى حوزه دين پژوهى، قم، پنجشنبه ۱۳۸۵/۱۰/۲۸). مردى با انبوه مشغله فكرى و دغدغه ذهنى، چنان با طمأنينه و سكينه در محراب مسجد چهارمردان قم به نماز مى ايستاد كه گويى از هفت دولت دنيا آزاد است و عشقى جز راز و نياز با معبود ندارد؛ «حالتى رفت كه محراب به فرياد آمد». سپس ساده و بى ريا با لبخندى مليح بر گوشه لبانش، در حلقه جوانان عاشق مى نشست و به تكاتك سؤال هاى نپختان پخته ـ اما صميمانه ـ ايشان فروتنانه پاسخ مى داد. رابطه او با جوانان رابطه عاطفى پدر و فرزند را به ياد مى آورد، يادآور رابطه استاد با دلبند شهيدش، على معرفت. همدلى و همراهى آيت الله معرفت با نظام اسلامى را از اعتقاد و ارادت ايشان به بنيانگذار كبير انقلاب در دوران تبعيد عراق مى توان فهميد؛ دورانى كه استاد جوان ما با عشق و عقيده راسخ نظريه استاد عظيم الشأن خود در باب ولايت فقيه را براى چاپ در كشورهاى عرب زبان، به عربى ترجمه و تحرير كرد. آن مرحوم همواره به بهانه هاى مختلف ضمن حمايت از نظام، ارادت قلبى خود را به مقام معظم رهبرى ابراز مى كرد. حالات عارفانه استاد در ايام روضه خوانى دهه فاطميه كه در منزلشان برپا بود، فراموش ناشدنى است. شرح صدر و متانت استاد در مقابل منتقدان و رفتار عالمانه آن بزرگوار در پاسخ به اشكال كنندگان، مثال زدنى است، چنانكه گاه شاگردان از اين حوصله استاد به تنگ مى آمدند. آرى
از شمار دو چشم يك تن كم
وز شمار خرد هزاران بيش
\ سيره علمى استاد
سيره علمى آيت الله معرفت در تحقيق، تدريس و آموزش، شايسته الگوبردارى است. سلوك علمى استاد از زبان شمارى از استادان محقق ايشان، مى تواند چراغ راه پويندگان معارف ثقلين و طريق معرفت باشد. گرچه:
يكى دهان خواهم به پهناى فلك
تا بگويم شرح آن رشك ملك
اما به هر روى مى توان برخى از ويژگى هاى علمى استاد را چنين برشمرد:
حوصله و دقت نظر در تحقيق: بارها خود فرموده بود؛ تا مدتى روى موضوعى تفكر نكند و در جلسات تدرس آن را به چالش نكشاند، قلم بر كاغذ نمى برد. وقتى فرمودند: «براى حل مسأله «بطن قرآن» پانزده سال فكرم مشغول بود، تا اين كه راه حل (اخذ قاعده كليه از آيه) را پيدا كردم».
برخورد منصفانه با مخالفان: نقادى هاى استاد در جاى جاى آثارش بويژه در «صيانة القرآن من التحريف»، «التفسير و المفسرون» و «شبهات وردود» اگرچه عالمانه است اما هرگز گزنده و نيش دار نيست.
انتقادپذيرى و سعه صدر: در سراسر رفتار، گفتار و نوشتار استاد هويدا و پيدا بود. شاگردان و ارادتمندان ايشان جلسه كرسى نظريه پردازى «بطن قرآن» را به ياد مى آورند كه چگونه بيش از ۱ ساعت به رگبار نقدهاى منتقدان راسخ نظريه گوش فراداده و تا زمان مقرر دم برنياوردند. جالب آن است كه استاد گهگاه از عدم نقد نوآورى هايشان بويژه در «التفسير الاثرى الجامع» گله مند بود.
اصول گرايى در تحقيق: رجوع ايشان در مباحث به اصيل ترين منابع موجود بود. هرچند آراى نو و نظرات تازه را از نظر دور نمى داشت، اما مآخذ كهن و اصيل در ديد ايشان جايگاهى ويژه داشت. ديدارى تازه از منابع «التمهيد» تصديق اين مدعاست.
نيازسنجى و نوآورى: نوآورى هاى استاد در نحوه دخول، استنباط و خروج از مباحث در پژوهش ها، قابل تأمل است. توفيق در ارئه نظريات پخته و متقن مرهون نيازسنجى دقيق ايشان در موضوعات مغفول مانده و مهجور قرآنى است.
نثر فصيح، فاخر و روان: استقبال وسيع از آثار استاد و قدر آنها نزد خواص و عوام اهل علم مبين اين مطلب است. اين خصيصه، دايره مخاطبان آثار استاد را گسترده كرد.
مسئوليت پذيرى: جايگاه و نقش استاد در نهضت بازگشت به قرآن كم نظير است. دفاع عالمانه از مبانى تفسيرى اهل بيت(ع) و دفع شبهات از ساحت قدسى قرآن و... همه و همه گوياى مسئوليت شناسى و مسئوليت پذيرى آن مرزبان حقيقى آئين و انديشه است.
حريت و آزادانديشى: رويش و پرورش آراى نو در پرتو جسارت عالمانه محقق مى شود. شكستن حصارهاى كاذب دور برخى رسم ها و اسم ها، فرسنگ ها فاصله با عمل نابخردانه هتك حرمت بزرگان و شكستن قداست ايشان دارد. تتبع دراز دامن استاد در افكار ديگران و نگاه منتقدان و غيراحساسى به آراى گذشتگان، محور شيوه علمى و پژوهشى ايشان بود.
شاگردپرورى: استاد اهتمامى بليغ به فراهم كردن بستر مناسب براى رشد و بالندگى شاگردان داشت. بذل و سخاوت علمى استاد حكايت از نفس خودساخته و مهذب او مى كرد.
\ سيرى در آثار قرآن پژوهى استاد
آثار قرآن پژوهى آيت الله معرفت را به اختصار ذيل برمى شماريم:
۱ـ التمهيد فى علوم القرآن: در ۶ جلد و به زبان عربى است. به حقيقت جامع ترين دوره مباحث علوم القرآن در تاريخ تشيع است. چنان كه از عنوان آن پيداست، دربرگيرنده مقدمات ورود به آستان قرآن و فهم تفسير آن است. امتياز ويژه آن، پرداخت عميق و كما هو حقه به مباحث است. برخى از مطالب آن عبارتند از: پديده وحى، كيفيت نزول، ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه، اعجاز بيانى و بلاغى و موسيقايى قرآن، ... اين كتاب در سال ۱۳۶۹ به عنوان كتاب سال جمهورى اسلامى برگزيده شد.
۲ـ صيانة القرآن من التحريف: در ۱ جلد و به زبان عربى نگاشته شده است. هدف استاد در اين اثر دفاع از قرآن و اثبات تحريف ناپذيرى آن است. شامل مباحثى است چون: معناى تحريف، تحريف در عهدين، نقد ديدگاه حشويه و ديدگاه اخباريه، نقد نظرات حاجى نورى،...
۳ـ التفسير و المفسرون فى ثوبة القشيب: در ۲ جلد و به زبان عربى تدوين يافته است. استاد با نگاهى شيعى و رويه اى انتقادى به اصلاح و تهذيب كتاب «التفسير و المفسرون» دكتر محمدحسين ذهبى (سنى) پرداخت. كتاب دردفاع از مكتب تفسيرى شيعه است. برخى از مباحث آن به قرار ذيل است: واژه شناسى تفسير و تفاوت آن با تأويل، علوم موردنياز مفسر، مشروعيت امكان و روش هاى ترجمه، روش تفسير بالمأثور، ...
4ـ شبهات وردود حول القرآن الكريم: در ۱ جلد و به زبان عربى نوشته شده و به عنوان تكمله و يا در واقع جلد ۷ مجموعه قويم «التمهيد» به شمار مى آيد. اين كتاب چنانكه از نامش پيداست، در مقام زدودن گرد شبهاتى است كه درتاريخ اسلام و بويژه در قرون اخير از جانب شرق شناسان و بيگانگان و احياناً مسلمانان ناآگاه بر ساحت زيباى قرآن نشسته شد. استاد در اين كتاب به حدود هزار شبهه پاسخ دادند. برخى از مباحث آن عبارتند از: رد شبهه وجود مصادر براى قرآن، رد شبهه تحت تأثير بودن قرآن از فرهنگ زمانه، بررسى شبهات وارده بر قصص قرآن، ...
اين اثر در سال ۱۳۸۲ به عنوان كتاب سال حوزه برگزيده شد.
۵ ـ التفسير الاثرى الجامع: طرح تفسير در ۳۰ جلد و به زبان عربى و با همكارى گروهى از شاگردان استاد بوده، اگرچه تنها ۲ جلد از آن در زمان حيات ايشان به زيور طبع آراسته شد. استاد در اين اثر قدم در راهى سخت نهاد تا با شجاعت به نقد مجامع روايى تفسير و تفاسير اثرى بپردازد. جلد اول آن شامل سوره حمد است.
۶ ـ تفسير و مفسران: در واقع برگردان فارسى «التفسير و المفسرون» با اضافاتى بر اصل كتاب است كه توسط دو تن از شاگردان مؤلف، در ۱ جلد به انجام رسيد.
۷ ـ تفسير موضوعى قرآن؛ تنزيه انبيا، از آدم تا خاتم: در ۱ جلد و به فارسى عرضه شده است. سلسله مباحث درسى استاد است كه به همت شاگردان در ۲۶ جلسه به چاپ رسيد. شامل مباحثى است چون: عصمت پيامبران، سهو نبى، آيات متشابه درباره پيامبر اسلام(ص)، ...
۸ ـ مصونيت قرآن از تحريف / تحريف ناپذيرى قرآن: دو ترجمه از كتاب «صيانة القرآن من التحريف» هستند. «مصونيت قرآن از تحريف» تلخيص و برگردانى است از شهيد حجت الاسلام محمد شهرابى و «تحريف ناپذيرى قرآن» ترجمه كاملى است كه توسط حجت الاسلام دكتر نصيرى با اضافات و ملاحظات جديد استاد صورت پذيرفت.
۹ ـ آموزش علوم قرآنى: به فارسى و ۱ جلد است. با زبانى ساده و روان براى تدريس در سطوح اوليه دانشگاه، حوزه و كانون هاى قرآنى در ۲۲ درس به رشته تحرير درآمده است. عناوين زير از مباحث آن است: آشنايى با علوم قرآنى، نزول قرآن، كاتبان وحى، ...
۱۰ ـ آموزش علوم قرآن (ترجمه التمهيد فى علوم القرآن): برگردان فارسى التمهيد است كه در ۱۳۸ درس سامان يافت. براى تناسب بيشتر آن با كلاس هاى آموزشى، تقسيم مطالب و موضوع هاى ترجمه تفاوت هايى صورى و شكلى با اصل كتاب دارد.
۱۱ـ تاريخ قرآن: در ۱ جلد و به فارسى نگاشته شد. به نوشته ناشر آن ـ سمت ـ اثر فوق به عنوان منبع اصلى درس تاريخ قرآن دانشجويان رشته الهيات، شاخه علوم قرآن و حديث در مقطع كارشناسى به ارزش چهار واحد درسى تدوين شده است. برخى مباحث آن عبارتند از: قرائات سبع، دفع شبهه تحريف، ترجمه قرآن،...
۱۲ ـ علوم قرآنى: به فارسى و ۱ جلد است. در مقدمه آن آمده است: «كتاب حاضر در حقيقت، خلاصه و بازنويسى از شش جلد كتاب التمهيد فى علوم القرآن و نيز كتاب صيانة القرآن من التحريف است» كه تناسب با سطوح عمومى حوزه و مقطع كارشناسى دانشگاه دارد.
۱۳ـ معارفى از قرآن (سلسله درس هاى تفسير موضوعى قرآن): به فارسى و در ۱ جلد تدوين شده است. اصل آن سلسله مباحث استاد و در ۲۱ جلسه در جمع گروهى از طلاب حوزه علميه قم بود. شامل مباحثى است چون: توحيد، قضا و قدر، شفاعت، توسل، تبرك، عالم ذر،...
۱۴ـ تناسب آيات: در ۱ جلد و به زبان فارسى است. در واقع ترجمه اى است اقتباسى از جلد پنجم «التمهيد» كه توسط شيخ عزت الله مولائى نيا همدانى صورت گرفت. برخى از فصول ۹ گانه كتاب عبارتند از: تناسب و تناسق معنوى در قرآن كريم، اقسام فواصل در قرآن، وجود سجع در قرآن،...
لازم به يادآورى است كه هدف ما تنها سيرى گذرا در آثار قرآن پژوهى آيت الله معرفت بود نه برشمردن همه آثار مختلف اسلامى ايشان. بديهى است كه بر عناوين فوق بايد آثار فقهى، اصولى، علوم مختلف اسلامى و نيز بسيارى از مقاله هاى استاد را افزود. حضرت آيت الله معرفت در دوران حيات طيبه خود به طرح چند نظريه بنيادين قرآنى پرداخت كه سخت مورد توجه محافل قرآن پژوهى قرار گرفت؛ نظريه هايى چون «بطن قرآن»، «نسخ مشروط» و «چينش آيات در سوره هاى موافق نزول».
والسلام عليه يوم ولد و يوم مات و يوم يبعث حيّاً
منابع:
۱ ـ قرآن كريم
۲ ـ معجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم، محمدفؤاد عبدالباقى
۳ ـ خادمان نشر قرآن كريم (هفت دوره اول)، چاپ اول، مؤسسه نمايشگاه هاى فرهنگى ايران
۴ ـ در آستان جانان (مرورى بر زندگى، شرح حال و عملكرد خادمان برگزيده قرآن كريم) چاپ اول، نشر دستان
۵ ـ مجله گلستان قرآن، ش ،۱۹۹ اسفند ،۱۳۸۳ ويژه آرا و انديشه هاى آيت الله معرفت
