محمدرضا هاديلو

در سال ،۱۳۴۳ توسط سازمان بهداشت جهانى و در دانشكده پزشكى دانشگاه تهران رشته اى به نام «فيزيوتراپى» تأسيس شد تا ۲۰ نفر از پذيرفته شدگان كنكور كه مصاحبه زبان انگليسى را نيز با موفقيت پشت سر گذاشته بودند، زيرنظر استادان انگليسى ـ كه با تأييد سازمان بهداشت جهانى به ايران آمده بودند ـ در رشته فوق به تحصيل بپردازند. در آن سال دروس تخصصى توسط استادان خارجى و دروسى كه مربوط به علوم پزشكى بود ـ فيزيك، آناتومى، فيزيولوژى، نورولوژى، توسط استادان ايرانى تدريس مى شد؛ كه بعد از گذشت ۵ سال، ۱۸ نفر دانشجو از جمله دكتر هاشم بازرگانى نام خود را به عنوان نخستين فيزيوتراپيست هاى ايران به ثبت رساندند. دكتر هاشم بازرگانى از سال ۱۳۴۸ كار خود را در اين رشته آغاز و در بيمارستان شماره ،۲ بوعلى، پلى كلينيك فرانسه (شهيد حيدرى) سال ها خدمت و بخش فيزيوتراپى بيمارستان شهيد معيرى، درمانگاه شوش و بيمارستان دادگسترى را با همت و تلاش فراوان تأسيس كرد. دكتر بازرگانى چنان به اين رشته عشق مى ورزد كه هيچ چيز جلودار او نيست؛ هرچند، وى سال ها قبل بازنشسته شده است اما هنوز دست از كار نكشيده.
آقاى دكتر! لطفاً بفرماييد فيزيوتراپى يعنى چه و چطور اين رشته جزو علوم پزشكى شد؟
فيزيوتراپى يعنى درمان فيزيكى و فيزيوتراپيست كسى است كه درمان بيماران را به صورت فيزيكى انجام مى دهد.
اين رشته به عنوان يكى از قديمى ترين علوم پزشكى به شمار مى آيد كه حدود ۴۰ سال پيش به ايران آمد و در سال ۱۳۴۸ دانشجويان نخستين دوره فيزيوتراپى (ورودى هاى سال ۱۳۴۳) از دانشكده پزشكى دانشگاه تهران فارغ التحصيل شدند. با توجه به مشكل هاى پيش آمده و نبود مكان مناسب در سال ۱۳۴۴ دانشجويى در اين رشته پذيرفته نشد. اما از سال ۱۳۴۵ با آزمون كنكور جذب دانشجو آغاز و تاكنون ادامه دارد.
در ابتدا، اين رشته، تنها در دانشگاه تهران تدريس مى شد كه بعدها در دانشگاه شهيد بهشتى، دانشگاه علوم پزشكى و در حال حاضر در بيشتر شهرستان ها مانند سمنان، اهواز، اصفهان، شيراز و... اين كار صورت مى گيرد كه امروز بيش از ۲۵۰۰ متخصص فيزيوتراپ در گوشه و كنار كشور مشغول به كار هستند.
آيا رشته «فيزيكال مديسن» هم به فيزيوتراپى ربطى دارد؟
فارغ التحصيلان رشته «فيزيكال مديسن» پزشك عمومى شده و با يك آزمون كنكور تخصصى، در رشته پزشكى فيزيكى ادامه تحصيل مى دهند كه كار درمانى شان با رشته فيزيوتراپى خيلى فرق مى كند. آنها كارهاى تشخيصى دارند و كار درمانى فيزيوتراپى را فقط و فقط فيزيوتراپيست انجام مى دهد.
در رشته فيزيوتراپى وقتى دانشجو به مرز كارشناسى مى رسد، اطلاعات بسيار كاملى نسبت به رشته خود داشته و مى تواند كار درمانى انجام دهد و دوره هاى كارشناسى ارشد و بالاتر، ديگر آموزشى نيست بلكه كامل كردن اطلاعات است. اينك اين رشته، يكى از رشته هاى خوب دانشگاه هاى ايران است كه فارغ التحصيلان آن واقعاً از نظر علمى در سطح بالايى قرار دارند.
فكر مى كنيد، جامعه چقدر نيازمند اين دانش است و آيا بدون آن علم پزشكى كارساز نيست؟
گسترش و توسعه اين رشته، نياز جامعه را مشخص مى كند. در ۸ سال دفاع مقدس، شمار معلولان بسيار زياد شد، كشور نياز مبرم و بيشترى به متخصصان فيزيوتراپى داشت تا ميزان ناتوانى ها را كاسته و افراد بيشترى را به جامعه بازگرداند.
در دوران جنگ، بيماران ضايعات نخاعى خيلى زياد شدند و شمار معلولان فوق العاده بالا رفت. رزمندگانى بودند كه در اثر انفجارها يا رفتن روى مين، عضوى از اندامشان قطع مى شد و بعد از عمل هاى جراحى و پيوند، حتماً نياز به فيزيوتراپى داشتند. بسيارى از آنان كه مجبور بودند يك عمر معلوليت را تحمل كنند، امروز به فعاليت هاى روزمره بازگشته و در خدمت جامعه هستند.
قبل از جنگ بيشترين مراجعه كنندگان شما چه افرادى بودند؟
اجازه بدهيد كمى بيشتر به گذشته برگرديم. پيش از اين كه در دانشكده پزشكى، رشته فيزيوتراپى (سال ۴۳) داير شود، تعدادى كلينيك وجود داشت كه در اين زمينه فعاليت مى كردند. آنها اطلاعات آكادميك نداشته و افراد تحصيلكرده اى نبودند و از اين علم هيچ آگاهى نداشتند. در آن زمان بيشتر مراجعه كنندگان مربوط به «فلج اطفال» و «پوليوميليت» بودند و بيماران ديگرى مثل سكته هاى مغزى، شكستگى ها و ضايعات عصبى و مغزى ـ كه در اثر سانحه يا عارضه به وجودمى آيند ـ هم ديده مى شوند.
گروهى از افراد فكر مى كنند فيزيوتراپى تنها بعد از شكستگى هاى استخوان مورد استفاده قرار مى گيرد؟ لطفاً كمى در مورد ضايعات مغزى و تأثير فيزيوتراپى در رفع معلوليت هاى ناشى از آن توضيح دهيد؟
در ضايعات مغزى شخص ممكن است به علت بالا بودن فشار خون به خونريزى مغزى دچار شود كه به صورت سكته هاى مغزى تظاهر مى كند و يا اين كه شخص از يك ارتفاعى سقوط و يا بر اثر تصادف دچار خونريزى مغزى شود كه معلوليتى روى حركت دست ها يا پاها ايجاد مى كند. علم فيزيوتراپى مى تواند اين معلوليت ها را كاملاً رفع كند.
چه بيمارانى بايد حتماً بعد از عمل، فيزيوتراپى شوند؟
بيماران بخش ارتوپدى و جراحى هاى اعصاب و ترميمى حتماً به فيزيوتراپى احتياج دارند. مريضى كه شكستگى پيدا مى كند، مفصل عوض مى كند يا پلاك مى گذارد دچار جمود مفصلى مى شود بايد بعد از عمل حتماً به فيزيوتراپى مراجعه كند كه برخى از آن ها تا شش ماه زمان نياز دارند كه به حالت اول بازگردند.
آيا هنوز هم مثل گذشته افراد با بيمارى هاى خاص به شما مراجعه مى كنند؟
بيمارانى كه در سال هاى اول دانشجويى و فارغ التحصيلى مان با آنان مواجه بوديم با بيماران هم اكنون خيلى فرق مى كنند. در سال ۱۳۴۳ تا ۴۵ بيشينه بيماران ما فلج اطفال بودند چون ويروس اين بيمارى در آن زمان بيداد مى كرد و مردم كمتر واكسيناسيون مى شدند. به طورى كه روزانه چهار تا پنج بيمار جديد مى آوردند و ما هر روز حدود ۱۰ بيمار را كه فلج و همگى بچه بودند، مورد فيزيوتراپى قرار مى داديم. هم اينك اين بيمارى ريشه كن شده و شايد در طول سال يك بيمار هم به ما مراجعه نكند كه مشكل ويروس «پليمرى» يا همان فلج اطفال را داشته باشد. بسيارى از معلولانى كه هم اكنون بين ۲۵ تا ۳۰ سال دارند بچه هاى آن موقع هستند كه در برابر اين بيمارى واكسينه نشده بودند.
آگاهى نسبت به اين رشته چه قدر است؟
در اوايل حتى بيشتر پزشكان هم در مورد فيزيوتراپى آگاهى نداشتند. چون رشته نويى بود. البته ارتوپدها و جراح هاى مغز و اعصاب مى دانستند، بعداز هر عمل بيمارشان نيازمند فيزيوتراپى است. كم كم بقيه پزشكان در رشته هاى مختلف وقتى مى ديدند بيمارانشان با مراجعه به ما به نتايج خوبى مى رسند به اهميت اين رشته پى بردند. در حال حاضر همه پزشكان آگاهى كامل داشته و حتى بيماران و مردم نيز به خوبى مى دانند بعد از چه عمل هايى بايد حتماً فيزيوتراپى شوند.
آيا امكان دارد يك بيمار بعد از عملى موفق، تنها به خاطر فيزيوتراپى نشدن دچار مشكل شود؟
بله، خيلى وقت ها، عمل جراحى به خوبى انجام مى شود، ولى بعد از آن تحرك و توان شخص كم مى شود، گاهى وقتها مريض بعد از عمل، فيزيوتراپى نكرده و معلوليت خاصى در آن عضو پيدا مى كند كه ديگر قابل جبران نيست.
چه مدت بعد از عمل، بيمار بايد به فيزيوتراپ مراجعه كند؟
بعد از عمل بيمار يك مدت در محدوديت قرار دارد و جراح با تشخيص خود او را به فيزيوتراپ معرفى كرده و حتى مدت فيزيوتراپى را نيز جراح تعيين مى كند كه اگر بعد از آن مدت باز هم بيمار نياز به فيزيوتراپى داشت با نظر پزشك تمديد مى شود.
آيا دانش فيزيوتراپى و تكنولوژى موجود در ايران با دانش روز جهان فاصله زيادى دارد؟
در يك مقايسه ساده، ايران از بسيارى ازكشورها در اين رشته جلوتر است و از برخى كشورهاى پيشرفته هم عقب تر، ولى در مجموع كارهاى دستى فيزيوتراپى ايران در دنيا نمونه است. مثلاً در سفرى كه بنده به آمريكا داشتم، وقتى در يكى از بيمارستان هاى كاليفرنيا كار مى كردم آنها متعجب شده بودند كه ما در ايران براى فيزيوتراپى بيماران خيلى از دست هايمان استفاده مى كنيم، زيرا آنها زياد اين كار را نمى كنند واز سامانه «الكتروتراپى» و تجهيزات پيشرفته فيزيوتراپى استفاده مى كنند.البته تجهيزات جديد مرتب وارد ايران مى شود و لوازمى كه ما داريم هم جزو ابزار پيشرفته به شمار مى آيند، هر چند از وسايل قديمى هم هنوز استفاده مى كنيم.
در مجموع كار فيزيوتراپى هنرى در «دست» است و فيزيوتراپ، هنرى در دستانش دارد كه دستگاه ها آن را نداشته و نمى توانند انجام دهند و هر چه قدر تبحر و هنر دست فيزيوتراپ بالاتر باشد، راندمان درمانى و بازده كارش هم بيشتر مى شود.
آقاى دكتر بازرگانى! اگر بيمارانى كه به خاطر سانحه يا عمل جراحى به شما مراجعه مى كنند را كنار بگذاريم، آيا فكر مى كنيد مردم عادى هم نياز به فيزيوتراپى دارند؟
اكثر مردم در طول زندگى دچار دردهايى در بدن مى شوند، مثلاً خانم ها بعد از زايمان به خاطر اين كه عضلات شكم شان فوق العاده ضعيف مى شود دچار كمر درد و آسيب ديدگى مهره هاى پشت مى شوند، آقايان نيز بيشتر گرفتار دردهايى هستند كه به شغل شان بستگى دارد، «آرتروزها» و «ديسك هاى» كمر و گردن از آن جمله هستند. ولى در كنار اينها بايد گفت، سالمندان بيش از هر قشر ديگرى نياز به فيزيوتراپى دارند. در برخى مراكز نگهدارى سالمندان هر روز تمرينات ورزشى خاصى توسط فيزيوتراپ انجام مى شود تا آنها زياد از كار افتاده نشوند و به قول معروف «بازتوان» شوند.
البته برنامه هاى ورزشى كانال هاى مختلف تلويزيونى هم خيلى خوب هستند و به تمامى افراد جامعه كمك مى كند تا تحرك بيشترى داشته باشند. با تحرك و ورزش ركود مفصلى كمتر شده و مفاصل ديرتر از كار مى افتند.
بيشتر افراد عادى كه به ما مراجعه مى كنند، داراى دردهاى عضلانى و عصبى هستند. به علت ضعف اعصاب و عضلات، بخش هايى از بدن ضعيف شده و شخص، به ديسك يا آرتروز و دردهاى مفصلى دچار مى شود.
در گذشته پزشكان مى دانستند، افراد در سن بالاى ۵۰ سال دچار آرتروز مى شوند. اما هم اكنون جامعه طورى شده كه جوان ۲۰ يا ۲۵ ساله به ما مراجعه مى كند و مى گويد: آرتروز دارم. اصلاً باور اين مسأله براى ما مشكل است. ولى با ديدن عكس ها پى به صحت قضيه مى بريم.
فكر مى كنيد چه عواملى باعث شده كه مردم به خصوص در سن پائين اين قدر دچار دردهاى عضلانى و عصبى و مفصلى بشوند؟
بدى آب و هوا و تغذيه، دليل مهم بروز اين دردها است. زيرا در روستاها مردم كمتر دچار اين مشكلات مى شوند. امروزه همه كارها ماشينى شده، جاروبرقى، ماشين لباسشويى و... كارها را انجام مى دهند. سابقاً چنين لوازمى نبود. يك مثال ساده مى زنم. در گذشته خانم ها براى روشن كردن سماور زغال را در آتش گردان مى ريختند و مى چرخاندند. همين چرخش دست و بازو ورزشى براى شانه ها و كتف بود يا به علت كمبود ماشين مردم بيشتر پياده روى مى كردند و همين مسأله گردش خون را بالا برده و از مشكلات و دردهاى مفصلى مى كاست. آنها خيلى در سلامت بودند. موادغذايى هم در گذشته سالم بود. هم اكنون همه چيز مصنوعى شده مثلاً آبليموها از جوهر ليمو ساخته شده يا غذايى مثل پيتزا از موادى ناشناخته همچون سوسيس و كالباس تهيه مى شوند. مرغ ها تزريقى شده و تخم مرغ ها كيفيت سابق را ندارند. باقى مواد هم همين طور شده اند كه در مجموع موجب فرتوتى، ضعف مردم و درد و مشكل روى مفاصل و عضلات آنها مى شود.
آيا قبول داريد كه از اين شغل بيش از بقيه رشته هاى پزشكى سوءاستفاده شده وگروهى بدون اطلاع از علوم فيزيوتراپى دست به اين كار مى زنند؟
بله، من حتى مى دانم گروهى از افراد كه در كلينيك هاى خصوصى با عنوان نظافت چى و منشى مشغول به كار بوده اند بعد ازمدتى يك چيزهايى ياد گرفته و خود را چنان در جامعه جا زده اند كه نه تنها مريض ويزيت مى كنند بلكه پول هاى كلانى هم مى گيرند. اما انجمن فيزيوتراپى كار شايسته اى انجام داده و اعلام كرده كسانى كه به منزل مردم مراجعه و به كار درمان مى پردازند، بايد حتماًكارت انجمن فيزيوتراپى و كارت نظام پزشكى شان را نشان بدهند.