احمد جلالى فراهانى

پرچم هاى مشكى و مرثيه هاى بسيار. پرچم هاى سبز و سرخ و تكرار حديث مكرر عشق و آزادگى و ارادت به مردى كه فراتر از تمامى اساطير بشرى است. آن كه آزادى و آزادگى را با جوهر خون خود به تاريخ آموخت. امسال هم شهر، رنگ و لباسى تيره و عزادار بر تن خواهد كرد. گرچه چند سالى مى شود كه محرم هاى شهر حال و هواى سابق را ندارد و ديگر اين مساجد نيستند كه محل اصلى گرد آمدن مشتاقان حسين ( ع ) باشند. چند سالى است كه در برخى شهرهاى كشور، بويژه تهران رنگ و آهنگ ديگرى پيدا كرده، قديمى ترها حيران از عزادارى هاى جديد به سنت ديرينه خود راهى مساجد مى شوند تا با سينه زنى بعد از شنيدن سخنرانى و تفاسير آيات قرآن كريم، عزادارى خود را كامل كنند. اما خارج از آن ديوارهاى آجرى و گنبدهاى فيروزه اى و ريتم موسيقى محرم چندان تبعيتى از دستگاه هاى متين و محزون و معنادار ايرانى ندارد.
ماجرا از زمانى شروع شد كه هر كس كه ارادتى به آل عبا داشت تصميم به ساختن تكيه و راه انداختن دسته اى گرفت. پس داربست ها علم شد و در هر كوچه و خيابانى با فراهم آوردن چادر و پرچم و علم و كتل و دور هم جمع شدن چند ده نفر جوان، دسته ها به جاى گرد آمدن در مساجد و تشكيل فوج هاى عظيم و دسته هاى پر ابهت، پراكنده شدند و كوچك. حالا ديگر مى توانى دسته هاى كوچك ۴۰ تا ۵۰ نفره اى را ببينى كه زير چند علم خوش آب و رنگ سينه مى زنند و زنجير. البته هنوز كه هنوز است در محله هاى قديمى تر و مذهبى تر دسته همان معنا و تعريف خودش را دارد. اگر در ايام محرم سرى به تكيه تجريش بزنى مى بينى كه فوج فوج دسته است و عزادار كه از راه مى رسد و دور حرم مطهر امام زاده صالح (ع) حلقه مى زنند و به ياد سرور آزادگان مى گريند.
از طرفى برخى مداحان با هدف جلب و جذب جوانان براى شنيدن داستان عاشورا و مشاركت آنها در عزادارى هاى ايام محرم، شكل جديدى از مداحى را باب كردند. عزادارى كه مداحى آن را با موسيقى همراهى مى كرد. اما اين روند چندان پايدار نماند. با محدوديت هاى اعمال شده براى دسته هاى عزادارى و مداحانى كه سوز و گداز اشعار خود را با ملودى هاى همراه، دوصد چندان مى كردند، محتواى اشعار عزادارى و چگونگى بيان آن تغيير كرد تا آنجا كه شائبه هايى را پديد آورد و جامعه روحانيت را به اعتراض واداشت.
پيام واقعى عاشورا را زنده نگه داريم
در اين باره يك كارشناس علوم اسلامى مى گويد: «بررسى بعدعقلانى واقعه عاشورا وارائه پيام واقعى اين قيام در برنامه هاى ايام محرم كمرنگ است وبايد بيشتر مورد توجه قرار گيرد.» محمود عبايى استاد دانشگاه با اشاره به برخى از سطحى نگرى ها در باره ماجراى عظيم عاشورا مى گويد: «متأسفانه برخى افراد در عزادارى هاى محرم تنها به ابعاد عاطفى و ظاهرى قيام امام حسين (ع) مى پردازند و از ارائه آموزه هاى واقعى اين قيام غافل مى شوند. » او طرز تفكرى كه تنها منطق حاكم بر حركت امام حسين(ع) را شهادت طلبى معرفى مى كند، باطل مى داند و تأكيد مى كند «قيام امام حسين (ع) مركب از عشق، محبت و معرفت براى رسيدن به سعادت و بهره گيرى از گنج هاى عظيم دانش است. » اين كارشناس علوم اسلامى پيام عاشورا را براى جوانان امروز درس آزادگى و عزت مى داند و مى افزايد: «پيام اصلى اين قيام براى نوجوانان اين است كه نبايد تن به بيداد و فساد دهند و در برابر بى عدالتى سكوت كنند. »به گفته عبايى، جوانان بايد براى احياى ارزش هاى انسانى و الهى از جان خود بگذرند، زيرا قيام عاشورا درس شهادت و جانبازى مى دهد.
او براين اعتقاداست كه مبلغان دينى بايد با بيان مصائب و زيارت عاشورا، جوانان را با حقيقت هاى معنوى اين واقعه جانسوز آشنا كنند. اين كارشناس علوم اسلامى، «امر به معروف» را كه«همان مبارزه با ظالمان و منكران اسلام و قرآن است»، «محور اصلى پيام عاشورا» مى داند و مى گويد: « مخاطب محرم انسان است و تا زمانى كه انسان است، محرم و عاشورا نيز وجود دارد. چرا در كنار مساجد، تكيه مى زنيم؟
توجه به محتواى عاشورا يك ارزش ماندگار و تاريخى براى تمامى نسل ها است. بهترين بستر براى ترويج اين فرهنگ مسجد است. در اين باره عبايى مى گويد:«بايد ازايام سوگوارى ماه محرم بيشترين استفاده را در اين باره برد، زيرا كه عزت و شرف ملت ما به كربلاست و با ياد آورى صحيح و علمى فلسفه وجودى عاشوراست كه ما مى توانيم جوانان مان را با ريشه هاى شكل گيرى چنين قيامى آشنا كنيم و به اين طريق راه را بر نسل هاى بعدى بگشاييم».
اين كارشناس علوم اسلامى مى گويد: « مبلغان بايد با تبليغ و نشر معارف دينى درجامعه، زمينه تبيين و تقديس محرم را فراهم كنند و معارف بلند عاشورايى را درجامعه گسترش دهند و حيف است كه جريان منبر و عزادارى امام حسين (ع) را به برپايى چند مجلس سينه زنى و نوحه خوانى خلاصه كنيم».
در اين ميان جامعه روحانيت در كنار گروه كثيرى از استادان دانشگاه و اسلام شناسان از احتمال تحريف جديدى خبر مى دهند كه به دليل گسترش بى رويه تكايا در گوشه و اطراف شهرهاى بزرگ و نبود نظارت درست و منطقى بر نحوه عزادارى ها ممكن است به وجود آيد و موجبات به حاشيه رفتن اصل ماجراى عظيم عاشورا را سبب شود. چه در تكايا بر خلاف مساجد ممكن است اصل واقعه عاشورا در حاشيه قرار گيرد و اتفاق هاى حاشيه اى ديگرى در كنار پرداختن به شمايل منتسب به ائمه و پرداختن به مسائل حاشيه اى اصل تاسوعا و عاشورا را تحت الشعاع قرار دهد. در حالى كه در مساجد به علت ريشه دار بودن محيط فرهنگى آنها نظارت بيشترى بر كار مداحان، اشعارى كه مى خوانند و پيام هايى كه بايد از طريق اين اشعار به مخاطبان رسانده شود، وجود دارد .
هركسى را نبايد اجازه نوحه خوانى داد
محمد تقى رهبر، يكى از اعضاى كميسيون فرهنگى مجلس شوراى اسلامى مى گويد: نبايد به هر شخصى كه ابياتى را از حفظ كرده اجازه داده شود در هيئت ها به نوحه خوانى بپردازد و بايد فضايى فراهم شود تا خطبا، علما و بزرگان، واقعيت هايى از عاشورا را با زبان علمى تر و مستند تر بيان كنند.
البته فراموش شدن كاركرد اصلى مساجد فقط به ايام محرم خلاصه نمى شود. چه دليل اصلى خلوت شدن مساجد، فقط برپايى مراسم محرم در تكايا نيست، بلكه شايد فراموش شدن كاركرد اصلى مساجد در ديگر ايام سال عامل اصلى دور شدن جوانان از آنها و روى آوردنشان به تكاياى موقت باشد. در اين باره بد نيست به ذكر آمارى بپردازيم.