داوود پنهانى

شهر در ترديد و دو دلى هايش وسيع است. در زايش بى شمار آلودگى هاى بى ترحمش وسيع است. تهران در راز هاى مهيبش، در خودروهاى هزار رنگ اش، در دلتنگى هاى مردمش وسيع است. قانونش به همه ايران سرايت كرده است. بى عدالتى اش تقسيم همگان شده است. در اين جا همه آدميان به حال خود واگذاشته شده اند تا بسته به ميلشان، خوش قلب يا سنگدل باشند، بى رحم يا بزرگوار باشند. تهران در ساختمان هاى بى شمارش وسيع است. وسعت اين مناظر در چشم عابران پياده شهر، چيزى جز بازنمايى روح عصيان زده ما نيست. شهر بى نظم شده است. ساختمان هايش، خودروها و خيابان هايش همه از نظمى آشنا در پيكره اى نامأنوس سخن مى گويند. انسان ها از تأويل خاطرات خويش ناتوانند. آشكارا حق به جانب قويترين است. ما از نجات خويش ناتوانيم. چه آنجا كه آخرين نفس هايش را به شماره ميان دم و بازدم  رها مى كنيم، چه آن گاه كه زيستن را زير سرماوگرما با لقمه اى نان معاوضه مى كنيم. ما نسل بشر را در عقل معاش تبديل به شماره كرده ايم. شايد از اين روست كه خاموشى هيچ پرنده اى ذهنمان را به هم نمى ريزد و گفتارمان را قطع نمى كند. تهران در اين شرايط بر استمرار و بازتوليد خود تأكيد مى كند. آنچه در اين پيكره هويت شهرى نام مى گيرد، كمتر نشانه اى از هويت منسجم و زيبايى شهر هاى كهن ما را با خود دارد. همان هويتى كه نقش آن در آجر هاى بى شمار بنا هاى كهن به يادگار مانده است.

شهر ما اين روزها در تجمع دود و آلودگى همه گونه نقشى را تجربه مى كند. نشانه هاى اين تجربه از اتاق خانه ها گرفته تا نقش خيابان ها توزيع شده است. در اين تراكم هزار رنگ، معمارى ساختمان ها و خيابان ها جلوه هاى متفاوتى به خود گرفته است. با اين همه در معمارى امروز تهران نشانه اى كم رنگ از معمارى كهن ايرانى- اسلامى به چشم مى خورد. شايد از اين روست كه بسيارى از كارشناسان معمارى از بى هويت بودن معمارى شهر ما گلايه مى كنند. ارزش افزوده مسكن و زمين نيز در اين ميان تأثير گذاشته تا اميد تغيير به كمترين حد خود برسد. به اعتقاد بسيارى از كارشناسان كمتر كسى حاضر است در بناى خود كار هنرى انجام دهد. افزايش هزينه در كنار عنصرى مهم به نام بساز و بفروشى در شهر پر تراكمى چون تهران ذوق و سليقه را به نفع سود بيشتر براى هميشه كور كرده است. براى آن كه ساختمانى مى سازد تا از طريق فروش آن پولى دريافت كند چه اهميت دارد كه بناى ساخته شده از فلان عناصر زيبايى شناسى برخوردار باشد. قصه به همين جا ختم نمى شود. با گذرى ساده در خيابان هاى تهران و دقيق تر شدن در جلوه هاى بصرى اين شهر مى توان اوج هنر كيچ را تماشا كرد. استفاده از نماد هاى نامرتبط در معمارى ميادين شهر، هجوم بى ضابطه انواع و اقسام تابلو هاى تبليغاتى، پياده رو هاى ناموزون، همه و همه دست در دست هم معمارى فضاى عمومى شهر را به سمت يك نوع فضاى التقاطى بى نظم و ناموزون سوق داده اند. اين در حالى است كه به گفته دكترايرج كلانترى يكى از بزرگان معمارى ايران بسيارى نيز با
بد فهمى از معمارى ايرانى- اسلامى، چنين پنداشته اند كه بايد اين نوع معمارى را تنها در ظاهر ساختمان نشان دهند. حال آن كه معمارى اصيل ما به سبب ارتباط آن با فرهنگ اشراقى از نوعى درون گرايى خاص برخوردار بوده كه راز آميزى در شكل درونى ساختمان از اصول بديهى آن به شمار مى آمده است.
< معمارى، فرهنگ و هويت
در چنين وضعى چگونه مى توان به معمارى امروز شهر نگريست. معمارى در اين تلقى سوق دادن تمامى جلوه هاى بصرى به آن سمت و سويى است كه با ورود به عرصه عمومى امكان تشخيص آن از ساير شهر ها وجود داشته باشد. به عبارتى عوامل تأثير گذار بر معمارى يك شهر كدامند . به عقيده دكتر «حسين سلطان زاده» عضو هيأت امناى انجمن مفاخر معمارى ايران، عوامل و پديده هاى گوناگون و متنوعى در شكل دهى به فضا هاى معمارى نقش دارند كه مصالح و سازه، ساده  ترين و نخستين عامل آن به شمار مى آيد. وى مى گويد: «پديده هاى محيطى، خصوصيات كاركردى و جنبه هاى زيبايى شناسانه از ديگر عوامل مؤثر در شكل يابى فضا هاى معمارى هستند. فرهنگ نيز از ديگر عوامل مهم در چگونگى شكل گيرى فضا هاى معمارى به شمار مى آيد؛ البته نقش فرهنگ در شكل گيرى همه انواع فضا هاى معمارى يك سان نيست. فرهنگ را در يك تعريف بسيار كلى مى توان مجموعه اى از اعتقادات، باور ها، سنت ها و الگو هاى رفتارى و نيز مجموعه اى از دانش، اطلاعات و ادبيات مكتوب و شفاهى يك جامعه تلقى كرد و آن را از تمدن كه در اين تعريف مجموعه اى از دستاورد هاى مادى جامعه است، متفاوت دانست؛ بدين ترتيب فرهنگ به عنوان دارايى و دستاورد هاى غيرمادى همواره بازتاب هايى مستقيم و غيرمستقيم بر تمدن يا دارايى و دستاورد هاى مادى جامعه و از جمله بر فضا هاى معمارى و شهرى داشته است.»
به گفته دكتر سلطان زاده بازتاب فرهنگ در فضا هاى معمارى و شهرى به صورت هاى گوناگون پديدار مى شود كه براى نمونه مى توان به بازتاب آن به شكل عناصر، نقش ها، تزئينات، تركيب هاى حجمى  يا تركيب هايى خاص در طرح اشاره كرد. وى مى افزايد : «هر يك از صورت هاى تجلى و بازتاب فرهنگى در فضا را مى توان نشانه اى دانست كه محتوا، معنا يا مفهومى  را مى رساند. براى نمونه يك ستون به عنوان يك عنصر باريك و عمودى در ساده ترين و خالص ترين شكل خود، عنصر يا نشانه اى سازه اى به شمار مى آيد و شكل كلى و عمومى  آن كمابيش در همه فرهنگ هاى معمارى گذشته همانند، مشابه و قابل تشخيص بوده است. برخى از نشانه هاى معمارى، تك معنايى هستند، يعنى تنها يك معنى و مفهوم را ارائه مى دهند درحالى كه بعضى از نشانه هاى معمارى گذشته (يا در مواردى معمارى معاصر) دو يا چند معنايى هستند.»
وى به عنوان مثال گنبد را نمونه اى از نشانه هايى چند معنايى در معمارى ايرانى مى داند و مى گويد: «اين عنصر در ساده ترين، ابتدايى ترين و نخستين كاركرد خود يك عنصر سازه اى براى پوشاندن فضا ها و دهانه هاى بزرگ بوده و پيشينه آن به پنج تا شش هزار سال پيش مى رسد. در دوران پيش از اسلام از گنبد هاى بزرگ براى پوشاندن سقف تالار اصلى برخى از كاخ ها و آتشكده ها استفاده مى شد و در دوران اسلامى  به تدريج از قرن چهارم هجرى دوباره براى ساخت بنا هاى دينى به كار رفت و امروز يكى از نشانه هاى مهم معمارى سنتى و آيينى ايران به شمار مى آيد به اين ترتيب گنبد را نشانه اى چند معنايى مى توان شمرد كه هم نشانه اى از نوعى سازه بوده و هم مفهومى  آيينى يافته است.»
وى با بيان اين كه مجموعه اى از نشانه ها در معمارى نمايان گر هويت يك فضا است، ادامه مى دهد: «مى توان هويت را مجموعه اى از ويژگى ها و نشانه هايى دانست كه وجه مشخصه يك فضا (در زمينه هاى فرهنگى، كاركردى و سرزمينى) بوده و آن را از ساير فضا ها و فرهنگ ها متمايز مى كند. به اين ترتيب هويت يك فضاى معمارى در مفهوم كلى و جامع آن نشان دهنده خصوصيات اصلى فرهنگى و سرزمينى آن است. در اين زمينه نيز لازم است به اين نكته توجه داشت كه هويت يك فضا، گاه واحد، منفرد و كاملاً مشخص است و گاه تركيبى از هويت هاى خردتر است كه در مجموع يك هويت جامع را شكل مى دهد. براى نمونه عالى ترين گونه مساجد جامع حياط  دار ايران، با داشتن هويتى واحد و يگانه، از چند ويژگى يا هويت خرد شكل گرفته اند طرح چهار ايوانى آن ها، ريشه در فرهنگ كهن و باستانى ايران دارد.»
به گفته دكتر سلطان زاده جهت، سازماندهى پلان، تركيب بندى حجمى، نقوش و تزئينات آن ريشه در فرهنگ دوران اسلامى  و آيين اسلام دارد، حياط مركزى، مصالح آجرى و برخى از عناصر مانند طاق و گنبد و بعضى از ديگر خصوصيات و جزئيات آن، ريشه در فرهنگ معمارى نواحى مركزى و كويرى ايران دارد، به اين ترتيب هويت واحد معمارى مساجد جامع معمول در ايران، از چند هويت خردتر شكل گرفته است، همان گونه كه يك فرد ايرانى، هم مى تواند هم زمان هويت هاى چندگانه شرقى، آسيايى، ايرانى، پارسى، شيرازى و مسلمان را در ضمن دارا بودن هويتى واحد داشته باشد. زمان، تاريخ يا دوره، يكى ديگر از عوامل پديد آورنده هويت در فضا هاى معمارى و شهرى است. همان گونه كه عامل زمان در فرهنگ نيز وجود دارد. به عبارت ديگر وقتى به فرهنگ اشاره مى شود، عامل زمان و دوره را نمى توان درنظر نگرفت، زيرا فرهنگ به عنوان پديده اى پويا، در زمان شكل مى گيرد. فضا هاى معمارى و شهرى نيز در دوره ها يا زمان هاى گوناگون تحولات فرهنگى را نمايان مى كند. براى نمونه مى توان به مثال فوق، يعنى مساجد جامع ايران توجه كرد. با وجود آن كه ويژگى هاى كلى مساجد جامع ايران، از دوره سلجوقيان تا دوره قاجار، كمابيش همانند بود، در هر دوره با دوره بعد از آن تفاوت هايى نيز داشته است. به همين ترتيب انتظار مى رود فرهنگ و هويت معمارى ايرانى بتواند در دوره معاصر، ضمن دارا بودن برخى از ويژگى هاى تاريخى و سنتى خود شمارى از خصوصيات فرهنگ و هنر دوره معاصر را در خود داشته باشد.
دكتر سلطان زاده در ادامه مى افزايد: «آن عده از معماران معاصر كه خواهان تداوم هويت معمارى ايرانى در دوره معاصر بوده اند به دو گروه قابل طبقه بندى هستند. گروه نخست كسانى هستند كه سعى كرده اند همه يا بعضى از خصوصيات عناصر و تركيب هاى معمارى سنتى را به صورت صريح و مستقيم در آثار معمارى خود منعكس كنند. اين گروه از تكرار يا اقتباس مستقيم سنت در آثار خود استفاده كرده اند در حالى كه گروه دوم بيشتر سعى داشته اند كه به صورت غيرمستقيم از عناصر، اصول، مفاهيم و تركيب هاى سنتى استفاده كنند؛ برخى از آنها به صورت جامع از گذشته الهام گرفته اند و بعضى به صورت موردى. نوع و كاركرد بنا در توجه به هويت نيز مؤثر است. در وهله نخست در طراحى انواع بنا هاى آئينى غالباً تلاش مى شود كه به گونه اى هويت و سنت بازتاب يابد. در وهله دوم در طراحى بسيارى از بنا هاى فرهنگى نيز به موضوع هويت توجه مى شود در حالى كه در طراحى بعضى از ديگر انواع بنا ها مانند ساختمان هاى صنعتى يا درمانى و بهداشتى به اين موضوع توجه كمترى شده است.»
< حكايت حال
تمامى اين گفته نشان دهنده نكات ريز و دقيقى است كه در كل مختصات معمارى يك كشور و هويت آن را تعيين مى كند. همه آن چيز هايى كه در معمارى تهران امروز كمتر به آن توجه و دقت مى شود. شايد اين اميد كه تهران روزى به اين وضع نزديك شود در شرايط كنونى آرزويى نزديك به محال باشد اما اين آرزوى دور نبايد عاملى براى لجام گسيختگى كنونى باشد. طراحى يك مدل مطلوب و به دور از آشفتگى حداقل ترين كارى است كه در حال حاضر بايد به آن توجه كرد و نظم شهرى را به آرامش بيشترى نزديك كرد. نظمى كه در شرايط كنونى از بين رفته و نمونه كامل بى نظمى شده است. ترافيك و ظاهر ناآراسته در هم شده اند تا در موج جمعيت نا هماهنگ جلوه هاى بصرى چيزى جز اغتشاش به نظر نرسند. با اين وضعيت، نمى توان به ادامه كار به همين گونه كه هست اميدوار بود. دستگاه هاى متولى امور شهرى از يك سو و مردم از سوى ديگر همگى وظايف و نقش هاى جداگانه اى براى نجات همديگر از اين وضع بر عهده دارند كه در صورت توجه به آن. مى توان اندكى با آرامش بيشتر به آينده اين شهر در هم فكر كرد.