ب. مهران
جشنواره فيلم فجر از اين هفته ، كار خود را آغاز كرد. اين جشنواره كه به عنوان بزرگترين رويداد سينمايى كشور برگزار خواهد شد، هر ساله طيف وسيعى از سينماگران، كارشناسان هنر هفتم و البته تماشاگران را مخاطب خود قرار مى دهد. جشنواره امسال واجد ويژگى هايى خواهد بود كه مهمترين ويژگى آن «رويكرد مسئولان فرهنگى و سينماگران به موضوع دفاع مقدس» است و اين توجه به ارزش هاى جشنواره بيست وپنجم خواهد افزود. بسيارى از سينماگران و صاحبنظران سينمايى بر اين اعتقادند كه «دفاع مقدس» تنها ژانر منحصربه فرد سينماى ايران است، چرا كه اين ژانر(گونه) به دليل ويژگى منحصربه فرد مقاومت و ايثار هموطنان در طول ۸ سال دفاع مقدس، فضاى متفاوتى نسبت به جنگ هاى ديگر جهان ايجاد كرده بود و البته تصوير اين دفاع را در قاب سينما مى توان مشاهده كرد. از سوى ديگر گرچه در كشورهاى صاحب سينما و بخصوص ملت هايى كه تجربه جنگ را پشت سر گذاشته اند، آثار سينمايى با موضوع «جنگ» توليد شده است اما در سينماى ايران به دليل ماهيت دفاع مقدس نگاه هنرمندان به مقوله جنگ متفاوت از سينماگران اين كشورها بوده است. اين نگاه متفاوت در سال هاى آغاز دفاع مقدس تا امسال در فيلم هاى مختلف ديده شده است اما در بخش كميت در سال هاى گذشته شاهد فراز و نشيب هايى بوده ايم و توجه گسترده فيلمسازان و مسئولان سينمايى را بايد به فال نيك گرفت. در اين گزارش نگاهى داريم به آثار سينماى دفاع مقدس در جشنواره امسال.

سينماى دفاع مقدس در جشنواره بيست وپنجم
همان گونه كه در خبرها آمده است، امسال در بخش مسابقه سينماى ايران (كه بخش اصلى است) ۲۶ فيلم حضور دارند كه از اين ميان ۷ فيلم به موضوع دفاع مقدس يا مسائل مربوط به حاشيه جنگ تحميلى مى پردازند. فيلم هاى اخراجى ها (ساخته مسعود ده نمكى)، اتوبوس شب (كيومرث پوراحمد)، پاداش سكوت (مازيار ميرى)، روز سوم (محمدحسين لطيفى)، مثل يك قصه (خسرو سينايى)، دست هاى خالى (ابوالقاسم طالبى) و سنگ كاغذ قيچى (سعيد سهيلى) اسامى اين آثار هستند.
سال گذشته
در جشنواره بيست وچهارم كه سال گذشته برگزار شد، مجموعاً دو فيلم با موضوع دفاع مقدس شركت داشتند. اين دو فيلم «شب بخير فرمانده» دومين ساخته انسيه شاه حسينى و «به نام پدر» آخرين ساخته ابراهيم حاتمى كيا بودند، كه در نهايت فيلم به نام پدر برنده جايزه بهترين فيلم سينماى آسيا، بهترين فيلم و فيلمنامه بخش مسابقه سينماى ايران، بهترين بازيگر نقش دوم زن (مهتاب نصيرپور) و بهترين بازيگر نقش اول مرد (پرويز پرستويى) شد.
جشنواره بيست وسوم با ۵ فيلم
در بيست وسومين دوره جشنواره فيلم فجر مجموعاً ۳۵ فيلم ايرانى در سه بخش اصلى مسابقه، ميهمان و خارج از مسابقه سينماى ايران حضور داشتند كه از اين ميان ۵ فيلم به سينماى دفاع مقدس و حاشيه جنگ پرداخته بودند. فيلم هاى جايى براى زندگى (به كارگردانى محمد بزرگ نيا)، طبل بزرگ زير پاى چپ (كاظم معصومى) و پيك نيك در ميدان جنگ (سيدرحيم حسينى) مستقيماً به موضوع جنگ تحميلى مى پرداختند و فيلم «جنگ كودكانه» ساخته ابوالقاسم طالبى موضوع جنگ آمريكا عليه عراق را دستمايه قرار داده بود. فيلم «گيلانه» ساخته مشترك رخشان بنى اعتماد و محسن عبدالوهاب نيز به مسائل حاشيه جنگ تحميلى تأكيد كرده بود.
در اين دوره از جشنواره جايزه بهترين جلوه هاى ويژه به جايى براى زندگى و جايزه ويژه به كارگردان جايى براى زندگى (محمد بزرگ نيا) اهدا شد.
نگاهى به فيلم هاى جشنواره امسال
همان طور كه پيش از اين گفته شد، امسال ۷ فيلم در بخش مسابقه جشنواره حضور دارند و با توجه به اين كه كارگردانان شاخص سينماى ايران اين آثار را ارائه داده اند احتمال دريافت جوايز بيشترى به اين فيلم ها و دست اندركاران آنها ـ نسبت به سال هاى گذشته ـ مى رود. خسرو سينايى كارگردان باتجربه سينماى ايران كه آثار با ارزشى همچون «عروس آتش» را در كارنامه خود دارد فيلم «مثل يك قصه» را براساس يك داستان با موضوع جنگ تحميلى ساخته است . او كه سال ها پيش فيلم مستند داستانى «در كوچه هاى عشق» را با همين مضمون كارگردانى كرده بود، اواخر شهريورماه «مثل يك قصه» را در بوشهر جلوى دوربين برد. سينايى در فيلم آخر خود از حضور بازيگران بومى و غيرحرفه اى بهره مى برد و درباره مضمون فيلم خود گفته است: «فيلم در جوار صحنه جنگ اتفاق مى افتد و نگاهش اين است كه اگر جنگ پديده اى توأمان با خون و خونريزى دارد اما در كنار اين پديده شوم هم مى توان يك رفتار انسانى داشت». مثل يك قصه را مرتضى پورصمدى فيلمبردارى كرده، سينايى آهنگساز آن است و سليمه رنگ زن (بازيگر نقش خاله در فيلم عروس آتش) در آن بازى مى كند. «اتوبوس شب» نخستين تجربه كيومرث پوراحمد در حوزه سينماى دفاع مقدس به شمار مى آيد. وى مى گويد: فيلمنامه را با كمك حبيب احمدزاده براساس يك داستان واقعى نوشته و درباره ديدار دو دوست قديمى است كه يكديگر را ملاقات مى كنند، آنان دراين ديدار خاطرات گذشته خود را در زمان جنگ به ياد مى آورند، خاطره اى همچون شبى كه بايد تعدادى اسير جنگى را به پشت خط انتقال مى دادند. فيلمبردارى «اتوبوس شب» را مهدى جعفرى برعهده داشته و بازيگرانى همچون خسرو شكيبايى، محمدرضا فروتن و مهرداد صديقيان در آن بازى مى كنند. «اخراجى ها» نخستين فيلم بلند مسعود ده نمكى بعد از دو فيلم كوتاه (فقر و فحشا و كدام استقلال كدام پيروزى) است. ده نمكى كه مجموعه اى از بازيگران سرشناس سينما را انتخاب كرده يك كمدى جنگى را آماده حضور در جشنواره كرده است. او درباره فيلم خود گفته است: «سعى كرده ام واقعيت هاى جنگ را در قالبى طنز به تصوير بكشم. در اين ميان حد اعتدال رعايت شده و ما شخصيت هايى داريم كه در طول داستان به دليل حضور در ميدان نبرد متحول مى شوند». اكبر عبدى، امين حيايى، محمدرضا شريفى نيا، كامبيز ديرباز، ارژنگ اميرفضلى، عليرضا اسيوند، سيدجواد هاشمى، نگار فروزنده و... در اين فيلم بازى مى كنند و حسن پويا مديريت فيلمبردارى آن را برعهده دارد. درباره داستان فيلم آمده است: «مجيد از اراذل جنوب شهر عاشق دختر پيرمرد عارفى به نام ميرزا مى شود، ميرزا شرط ازدواج را سربه راه شدن او قرار مى دهد. مجيد تصميم مى گيرد براى اثبات اين موضوع راهى جبهه شود، در اين مسير تعدادى از دوستانش او را همراهى مى كنند و...»
در صحنه پايانى فيلم كه يك ماه پيش در ميدان هفت تير فيلمبردارى شد يكى از شخصيت هاى فيلم شهادت خود را از تلويزيون بزرگ ميدان تماشا مى كند. اين فيلم ۱۱۵ دقيقه است. «پاداش سكوت» اثر ديگرى است كه با موضوع دفاع مقدس ساخته شده و امسال در جشنواره به نمايش درمى آيد. پاداش سكوت پس از قطعه ناتمام و به آهستگى سومين فيلم مازيار ميرى كارگردان
۳۵ ساله سينما است. ميرى كه در اين فيلم از بازيگران مطرح سينماى ايران همچون پرويز پرستويى، رضا كيانيان، جعفر والى، فرهاد اصلانى و مهدى صفوى بهره گرفته است، داستان امروز و ديروز جنگ را روايت مى كند. او درباره خلاصه داستانش نوشته است؛ «خيلى ها به خاطر ما شهيد شدند تا ما زندگى كنيم. غير از اسم تابلوى كوچه تون چند تا از اون آدمارو به خاطر داريد؟ يحيى يه دونه از اون اسماست...»
فيلمنامه پاداش سكوت را فرهاد توحيدى نوشته و مدير فيلمبردارى آن بهرام بدخشانى (فيلمبردار دوئل) است. «روز سوم» پنجمين فيلمى است كه مستقيماً موضوع دفاع مقدس را دستمايه كار قرار مى دهد. «روز سوم» ساخته محمدحسين لطيفى است كه پيش از اين فيلم هايى همچون سرعت، عينك دودى، خوابگاه دختران و سريال هايى همچون همسايه ها، سفر سبز و صاحبدلان را ساخته است.
فيلم «روز سوم» كه با حمايت و سرمايه گذارى بنياد شهيد توليد شده، داستان خواهر و برادرى است كه به دليل فوت پدر و مادرشان به يكديگر دلبسته اند اما شرايط جنگ آنان را از يكديگر جدا مى كند. اين فيلم كه اواخر پائيز كليد خورد همزمان با فيلمبردارى تدوين مى شود. فيلم لطيفى را ابراهيم غفورى فيلمبردارى مى كند و باران كوثرى به همراه پوريا پورسرخ و حامد بهداد در آن بازى مى كنند.
در ميان فيلم هاى جشنواره امسال دو فيلم «دست هاى خالى» ساخته ابوالقاسم طالبى و «سنگ كاغذ قيچى» گرچه در حوزه سينماى دفاع مقدس قرار مى گيرند اما به طور مستقيم به جنگ نمى پردازند و حاشيه جنگ را مورد توجه قرار داده اند.
فيلم «دست هاى خالى» كه پيش از اين گناه فرزند نام داشت به زندگى همسران شهدا مى پردازد. اين فيلم كه ارديبهشت امسال كليد خورد مضمونى اجتماعى دارد و در داستانى با پس زمينه دفاع مقدس روايت مى شود. خسرو شكيبايى، فاطمه گودرزى و اصغر نقى زاده در فيلم جديد طالبى بازى مى كنند و محمد آلادپوش آن را فيلمبردارى كرده است. داستان كاملى از فيلم ارائه نشده اما ظاهراً درباره همسر شهيدى است كه مى خواهد در زندگى اش شرايط جديدى را تجربه كند اما دختر جوانش با اين شرايط موافق نيست. فيلم «سنگ كاغذ قيچى» نيز كه هفتمين تجربه سهيلى است. اين كارگردان در فيلم هاى پيشين خود همچون مردى شبيه باران به فضاى دفاع مقدس پرداخته و در فيلم هاى ديگرى همچون سهراب به مسائل پس زمينه جنگ توجه نشان داده بود. داستان اين فيلم نيز نشان مى دهد سهيلى اين بار هم به حاشيه جنگ پرداخته است: جهان كه به خاطر توطئه محسن زندانى شده، پس از دو سال آزاد مى شود و به دنبال نامزدش مى گردد... در فيلم «سنگ كاغذ قيچى» امين حيايى، انديشه فولادوند، شهرام حقيقت دوست، نيلوفر خوش خلق و جمشيد هاشم پور بازى مى كنند و عليرضا زرين دست آن را فيلمبردارى كرده است.
كارگردانانى كه نيامدند
در ماه هاى گذشته خبرهاى متعددى درباره ساخت ديگر فيلم هاى دفاع مقدس توسط سينماگران منتشر شد، اما به دلايل مختلف اين فيلم ها هنوز به مرحله توليد نرسيده اند و در صورتى كه اين آثار هم آماده مى شدند شاهد چند فيلم باارزش در جشنواره مى بوديم كه البته اين امكان فراهم نشد و اميدواريم در سال آينده شاهد نمايش آثار موردنظر باشيم. «نقاب» به كارگردانى داريوش مهرجويى، «عصر روز دهم» از رسول ملاقلى پور و «پيك نيك در ميدان جنگ» به كارگردانى عبدالحسن برزيده عناوين طرح هايى هستند كه در اين موضوع قرار مى گيرند.
«نقاب» در صورت توليد نخستين تجربه داريوش مهرجويى كارگردان باتجربه و مطرح سينماى ايران در حوزه دفاع مقدس خواهد بود و با توجه به شناختى كه از اين كارگردان بزرگ و آثار وى در دست است قطعاً شاهد اثرى با شاخصه هاى ـ حداقل ـ نسبى خواهيم بود. رسول ملاقلى پور كه اين روزها فيلم «ميم مثل مادر» از وى به روى پرده بود، تصميم داشت عصر روز دهم را بسازد كه تا امروز خبرى از شروع فيلمبردارى آن نيست. «پيك نيك در ميدان جنگ» نيز قرار بود توسط برزيده ساخته شود . برزيده كه تجربه ساخت سه فيلم «دكل»، «پرواز خاموش» و اپيزود «شوخى هاى خدا» از فيلم روايت سه گانه را دارد، اين بار هم به سراغ مضمون دفاع مقدس خواهد رفت.