مهرى حقانى

اينترنت جديد است، پرسر و صداست، دوست داشتنى است و هم مظنون است. با اين همه مى توان گفت بيشترين حجم سر وصدايى كه از اينترنت در جامعه ارتباطى ما بلند شده است، بيشتر از آنكه ناشى از بعد كاربردى آن باشد، ناشى از تازگى آن است. در رسم بردار استفاده از اينترنت به ۳ بعد مى توان توجه كرد: تجارت، آموزش و سرگرمى. به طور معمول، در كشورهاى پيشرفته اگر بعد سرگرمى جذاب است، قبلاً و در كنار اين بعد تجارت و بخش آموزشى وزنه سنگين خود را يافته است. اما فراموش نكنيم اينترنت يك فناورى مدرن و وارداتى است و هر غريبه تازه واردى به همان اندازه كه جذاب مى نمايد، به همان اندازه با چشم بى اعتمادى به او نگريسته مى شود. اينجاست كه ممكن است همه آنچه مى تواند به ما ببخشد در يك هياهوى بى حاصل گم شود.

تجارت، آموزش و پرورش، كفه هاى بازمانده
هم اكنون ۸۶ درصد حجم استفاده از اينترنت را تجارت الكترونيكى در بر مى گيرد. پس از حجم آموزشى و پژوهشى، تنها ۱‎/۲ درصد اينترنت را برنامه هاى غير اخلاقى تشكيل مى دهد. اين حجم كم در مقابل حجم وسيع استفاده هاى كلان ديگر از اينترنت، بى اهميت تر از آن جلوه مى كند كه سدى بر سر راه استفاده از اينترنت شود. به قطع، عامل ديگرى تأثير گذار است و آن نوع مبادلات و شيوه تجارت و نگرش اقتصادى است. تجارت الكترونيكى در بسترى مجال رشد مى يابد كه نگرش جديد و مدرنى بر تجارت حاكم باشد. اين در حالى است كه بازار سنتى و تجارت سنتى كمتر مجال جهانى شدن پيدا مى كند.
در كشور ما، اينترنت به طور عام با كافى نت ها، آن هم در تهران آغاز شد. استفاده خانگى آن هم در قالب سرگرمى و بازى بود. مى توان گفت اينترنت خود را در بستر نيازهاى جامعه نشان مى دهد. البته نمى توان از قلم انداخت كه در سال هاى گذشته اين فناورى به نوعى پر كننده برخى خلأ هاى رسانه اى بود. تجربه وبلاگ نويسى در حقيقت معرفى چهره هاى متنوعى بود كه اين بار در يك حركت داوطلبانه به پخش رنگ ها و فرم هاى متفاوت افكار خود رو آورده بودند كه البته خود بحث مستقلى است. اما در چرخه بازار و اقتصاد و آموزش وپرورش اينترنت در چه جايگاهى قرار گرفت. كارشناسان ارتباطات هنگامى كه به اين بخش مى رسند از نوعى ضعف كاربردى آن سخن مى گويند. احسان مروستى، كارشناس ارتباطات، به چند عامل اشاره مى كند: ۱-  مسائل فنى، ۲-  كند بودن جريان اطلاعات و ۳-  جامعه ماهنوز به استفاده كاربردى از اينترنت احساس نياز نكرده است. در اين ميان، نقش دولت فراهم كردن زمينه هاى فنى لازم و گسترش آن است. از سويى، فضاى فرهنگى جامعه بايد از اينترنت به نوعى تعبير نياز برسد؛ اين كه مؤسسات دولتى و خصوصى ما به مفهوم واقعى اطلاعات نيازمند شوند و بعد به طور منظم خواهان آن باشند. از لحاظ ساختارى، در سال هاى گذشته، استفاده كاربردى از اينترنت گرفتار همان ساختار كند ادارى بوده است؛ بدين ترتيب كه قدرت تشخيص سريع و تصميم قاطعى در اين زمينه كمتر وجود داشته است. به همين دليل، مديران تصميم گير بيشتر دنباله رو حركت هاى عمومى بوده اند. پس از اين كه فناورى در ميان مردم گسترش يافت، شيوه هاى جديدى براى استفاده ابلاغ مى شود.
قافله جهانى
دكتر على اكبر جلالى، استاد دانشگاه علم و صنعت، از تجربه ديگر كشورهاى جهان سوم چنين مى گويد: «مى توان گفت اين مقوله براى بيشتر كشورهاى جهان حركتى كند داشت و تنها چند كشور جهان به صورت عميق و تحقيقى و تحليلى آن را دنبال و در عمل پياده سازى كردند.
در اين رده كشورهايى مانند آمريكا، كانادا، ژاپن و استراليا پيشرو بوده اند. با اين حال، در كشورهاى در حال توسعه تحولات چشمگيرى در توسعه اينترنت و فناورى اطلاعات ديده شده است. تجربه چين، هندوستان، مالزى، تايوان، تايلند، فيليپين،
كره جنوبى و حتى ويتنام از اين نوع است. چنان كه تنها كشور ويتنام تصميم گرفته ۵۰ درصد سرمايه گذارى هاى خود را در زمينه توسعه فناورى اطلاعات انجام دهد. برخى ديركردها هم براساس نوع عقايد خاص كه در كشور ما هست بروز كرده است. مثلاً در آلمان كه اصرار به آلمانى شدن رايانه و در فرانسه كه اصرار بر فرانسوى شدن زبان هاى برنامه نويسى وجود داشته است، در ابتدا با تأخير رو به رو بودند ولى سرانجام به هماهنگى دست يافتند. چين نيز در ابتدا راه غلطى را طى كرد كه خيلى زود متوجه آن شد و خود را با جهان اينترنت هماهنگ كرد، چنان كه در سال هاى اخير بهترين صادرات را از طريق اينترنت داشته است.»
هم اكنون بخش عمده تجارت از طريق تجارت الكترونيك انجام مى شود. كشورها براى تطبيق با شرايط آينده، هرچه بيشتر خود را به اين ابزار ارتباطى مجهز مى كنند و در حقيقت پروژه سهيم شدن در سطح علمى و فناورى هاى جهان را عهده دار مى شوند. چنانكه مسأله تحقيقات اينترنتى يك اصل اساسى و مسلم در جهان است. دكتر جلالى يادآور مى شود هم اكنون بيشترين استفاده كنندگان اينترنت بازرگانان اند زيرا تجارت سنتى به سرعت در حال تبديل شدن به تجارت الكترونيكى است و رقابت حرف اول را در بازار مى زند. از سوى ديگر، اينترنت ابزارى دوسويه است. در مديريت سنتى، مديران بيشتر دستور دهنده و كمتر شنونده اند. اما اينترنت اين سنت را به هم مى ريزد و به زير دستان به راحتى اجازه مى  دهد كه نظارت خود را با بالادستان در ميان گذاشته، در تصميم گيرى ها مشاركت و حتى نظارت داشته باشند.
مسأله ديگرى كه وجود دارد به مسائل فرهنگى استفاده از فناورى هاى جديد در كشور ما بر مى گردد. مثلاً ژاپنى ها از تلفن همراه تنها در مواقع اضطرارى استفاده مى كنند، اين در حالى است كه بيشتر از ۷۰ درصد آنها تلفن همراه دارند. همچنين با وجودى كه تعداد تلفن هاى ثابت ژاپنى ها كمتر از تلفن همراه شان است، آنها از تلفن ثابت ۳ برابر بيشتر از تلفن همراه استفاده مى كنند. به علاوه، رسانه هاى گروهى نحوه استفاده صحيح از تلفن همراه را به مردم آموزش مى دهند. اين مسأله بارها در فيلم ها و سريال ها و برنامه هاى آموزشى يادآورى مى شود. در زمينه اينترنت نيز ژاپنى ها به همين نحو خلاقانه وارد شده اند. در حالى كه ۸۲ درصد بازرگانان و اصناف ژاپنى با اينترنت كار مى كنند، در منازل تنها ۱۹‎/۵ درصد افراد اينترنت دارند. اين مسأله در كشور ما مى تواند كاملاً برعكس ظاهر شود. در بازار كمتر خبرى از اينترنت و فناورى هاى نوين است و خانواده ها بدون
هيچ گونه آموزش يا جهت دهى در جريان استفاده از اينترنت قرار مى گيرند. اين در حالى است كه « مروستى» معتقد است: «اگر يك جامعه بتواند فرآيند آموزش را تقويت كند، مى تواند در ذهنيت افراد اطمينان و اعتماد به نفس به وجود آورد. دو بعد تجارت و تحقيقات در اينترنت از ابعاد اصلى وجود چنين پديده اى هستند. كشور ما به عنوان جزيى از اين مجموعه، در زمينه هاى فناورى، تجارت، تحقيقات و در زمينه دسترسى به اطلاعات روز نيازمند اين هماهنگى است. براى گسترش تجارت و يافتن شركاى تجارى دقيق تر، بانكدارى، بيمه، علوم اجتماعى و فنى اينترنت بهترين ابزار دسترسى است. اين در حالى است كه فقدان دسترسى يا محدوديت دسترسى ما موجب عقب افتادن از اين قافله مى شود.»
حتى در سطح منطقه اى با توجه به رويه جديد كشورهاى عربى در زمينه گسترش تجارت، تغييرات چشمگيرى در سطح تجارت الكترونيكى به وجود آمده است. با اين حال، « مروستى» معتقد است: «تجربه ما در دانشگاه ها به عنوان حلقه واسط بعد آموزش و صنعت پيش روى ماست. دسترسى به اينترنت در دانشگاه ها با سرعت پائين و استفاده تقريباً كم است. مسأله ديگر اين است كه ما سايت هاى اطلاعاتى را به وجود آورديم ولى اين كه اندام يك موضوع به صورت هماهنگ عمل كند، كمتر وجود دارد. اينترنت تنها وارد كردن و نصب دستگاه نيست بلكه اين دستگاه نيازمند نوعى نگاه مدرن و منظم است تا بتواند از مجموعه تحقيقات جهان استفاده كند. از سويى، اين دستگاه نيازمند نوعى نگاه هوشمندانه است. در حقيقت، پيش از هر چيز نفس اين شبكه ارتباطى و اطلاعاتى بايد پذيرفته شده باشد.»
اينترنت به خودى خود عامل پيشرفت نيست
اما در نهايت ما اينترنت را براى چه مى خواهيم. براى بالندگى كشور در همه سطوح و اين بالندگى گذشته از دستيابى به تكنيك  ها و اقتصاد باز، در گرو آگاهى شهروندان است. دستيابى و گسترش اينترنت اگر چه در آغاز بر تجارت و اقتصاد اثر گذار است، اما در نهايت به طور غير مستقيم در سطح زندگى و رتبه اجتماعى زندگى شهروندان اثر مى گذارد.
مروستى معتقد است: «ما ناگزيريم كه به اين سمت حركت كنيم وگرنه از لحاظ اقتصادى، مسائل مالى ما از جهان عقب خواهد ماند. از سويى، بايد دانست خود اينتر نت به خودى خود عامل پيشرفت نيست، بلكه مانند راديو، تلويزيون و سيله اى است كه آگاهى توليد مى كند و هرچه جامعه نظام مند شود، بيشتر مى توان از اين دانشها استفاده كرد. هرچه توسعه اقتصادى گسترده تر باشد، نياز ما بيشتر مى شود و هرچه تجارت ما گسترده تر شود، به تجارت الكترونيك بيشتر نيازمنديم. اگر بتوانيم آن را در جريان آموزش عمومى قرار دهيم نيز هزينه اجتماعى كمترى خواهيم داشت و بار هزينه آموزش رسمى هم كم خواهد شد.»
اينترنت يك ابزار اطلاعاتى و ارتباطى مدرن است و مسير ورود فناورى هاى مدرن در كشورما به نحوه استفاده از آن بر مى گردد. چنانكه دكتر جلالى يادآور مى شود شناخت به موقع يك فناورى و تصميم گيرى بدون تأخير در استفاده از آن ، دو عامل مهم در برخورد با يك پديده نوين است. گاهى ما زمانى متقاعد به استفاده مى شويم كه زمان بهره ورى آن يا سپرى شده يا كارآيى مناسب را ندارد و يا حداقل فرصت هاى شغلى و خلاقيت هايى كه مى توانسته با آمدن يك فناورى در كشور ايجاد شود، از دست رفته است.
با اين حال به نظر مى رسد اهميت اين ابزار خود به خود آن را به عنوان جزيى جدا نشدنى در ساختار اطلاعاتى و ارتباطى كشور قرار داده و اكنون زمان آن رسيده است كه بيش از پيش به جهت دهى كاربردى اين جريان بپردازيم. اساسى ترين بخش هاى كاربردى جامعه يعنى بخش صنعت آموزش و تجارت از اينترنت به عنوان يكى از پلكان هاى ترقى خود مى توانند استفاده كنند.
اين مسأله نيازمند نوعى آگاهى رسانى عمومى نيز در سطح عمومى جامعه است و به نظر مى رسد رسانه هاى عمومى كشور در اين مورد نيازمند اختصاص سهم بيشترى به اينترنت و نحوه نگرش و استفاده از آن است، اين كه اگرجهان جديد ابزار جديدى را عرضه كرده حال سهم ما چقدر است و ما چقدر مى توانيم از آن بهره ببريم.