حسين خانى

< پلان اول - برخورد قضايى
وقتى بوى سير تمام فضاى مجتمع مسكونى را پر كرد، يكى از همسايه ها براى اعتراض به پختن آش به در آپارتمان طبقه دوم رفت. مرد صاحبخانه وقتى در را باز كرد و چهره عصبانى و برافروخته همسايه طبقه بالايى خود را ديد، بى هيچ شكى گفت: دلم مى خواهد در خانه خودم درست كنم. تو هم اگر ناراحتى چند ساعتى برو بيرون از مجتمع...
روز بعد با دريافت احضاريه دادسرا، مرد ساكن طبقه دوم براى اداى توضيح حاضر شد. او محكوم به عذرخواهى از ساكنان مجتمع شد.
***
< پلان دوم - برخورد فيزيكى
باران شديدى مى باريد. آب جمع شده روى پشت بام خانه همسايه به وسيله لوله اى كه تعبيه شده بود به حياط خانه مرد جوان سرازير مى شد. او بارها در اين باره تذكر داده بود ولى بى توجهى هاى ساكنان خانه مجاور باعث عصبانيت زياد او شده بود. به خانه مورد نظر رفت. پسر جوان همسايه در را به رويش باز كرد. او بى آن كه كلمه اى بگويد، با چاقويى كه به همراه داشت، چند ضربه به پهلوى پسر جوان زد. ساكنان خانه پيكر مجروح او را به بيمارستان بردند. تلاش هاى تيم پزشكى بى فايده بود. پسر مجروح جان سپرد. مرد همسايه عصبانى بازداشت شد. حالا مدت هاست كه پرونده او در دادگاه است و خود به عنوان متهم به قتل به انتظار صدور رأى در زندان بسر مى برد.
< پلان سوم - عافيت طلبى
مدير يك مجتمع مسكونى وقتى رفتارهاى ناشايست نگهبان مجتمع را ديد، مى دانست بايد به او تذكر بدهد ولى همسرش دائماً به او گوشزد مى كرد كه اين كار ممكن است موجب عصبانيت نگهبان جوان شود و در آينده خطرى از جانب او، آنها را تهديد كند.
حتى در اين باره چند نفر از ساكنان مجتمع مسكونى به مدير ساختمان مراجعه و خواستار برخورد شدند، ولى او در برزخ عافيت طلبى خانواده يا احقاق حق ساكنانى كه چشم اميد به او بسته بودند، در جدال بود.
او سرانجام آسان ترين گزينه را انتخاب كرده و از مديريت ساختمان استعفا كرد. اين نگهبان هفته بعد از سوى مدير جديد ساختمان مورد مؤاخذه قرار گرفته و به علت درخواست اكثريت ساكنان اخراج شد. ساكنان آن مجتمع اكنون مدتهاست نگهبان جديدى استخدام كرده اند و هيچ مشكلى هم براى آنان پيش نيامده است.
***
شايد هر يك از ما در جريان زندگى روزمره خود بارها با معضلات و مشكلاتى از اين دست روبرو شده باشيم ولى اغلب شهروندان به دليل ناآگاهى نسبت به حقوق شهروندى خود توان تصميم گيرى و ارائه عكس العمل درست و صحيح در اين باره را ندارند.
افراد در سه سطح خانواده، همسايه و محيط كار و خارج از خانه (جامعه) در برابر حوادثى كه برايشان رخ مى دهد ناخودآگاه عكس العمل هاى متفاوتى نشان مى دهند. اين عكس العمل ها به گفته كارشناسان مسائل اجتماعى و روانشناسان ناشى از شخصيت درونى آنان است.
< خانواده
درمحيط خانواده معمولاً افراد براى احقاق حق خود به نصيحت طرف مقابل بسنده مى كنند. كمتر پيش مى آيد كه پا را فراتر گذاشته و برخوردهاى قضايى يا فيزيكى صورت گيرد. هر چند سطح تحصيلات و برخوردارى از درك شرايط فرهنگى افراد خانواده هاى نقاط مختلف يك جامعه با هم متفاوت است.
< همسايگى
ساكنان يك محله يا مجتمع معمولاً در طول روز به صورت مستقيم ياغيرمستقيم با هم در ارتباط هستند. آنان وقتى بى عدالتى را از سوى يكى از ساكنان محله يا مجتمع مشاهده مى كنند، در وهله اول سعى بر چشم پوشى و حل آن از راه هاى گفتارى دارند.
هر چند در پاره اى از موارد برخوردهاى اكشن و فيزيكى در اين باره ديده مى شود كه آن هم ناشى از ناآگاهى آنان از راه هاى درست برخورد با همسايه مزاحم است.
< محيط كار و جامعه
درصد زيادى از نزاع هاى خيابانى كه گاهى به قتل يكى از دو طرف مى انجامد، ناشى از تجاوز يكى از طرفين به حقوق طرف ديگر است. در محيط جامعه افراد بدون رعايت شرايط موجوددر خانه و محله، بى محابا به طرف مقابل خود مى تازند. گاهى اتفاق مى افتد اشتباه كوچكى از سوى يكى از دو طرف منازعه به درگيرى خونينى تبديل مى شود.
اغلب ما اكنون در شرايطى زندگى خود را مى گذرانيم كه حاضر نيستيم براى احقاق حق خود وقتى را براى مراجعه به دادسرا يا كلانترى و پيگيرى هاى قضايى هزينه كنيم. در حالى كه در نگاه اول اين نوع برخورد با مشكل پيش آمده بهترين راه باشد، اما ترس از اين كه زمان زيادى را صرف رسيدگى به اين امور بكنيم، ما را بر آن مى دارد تا ابتدا صورت مسأله را پاك كنيم ولى در صورت بروز مشكلات بعدى به برخوردهاى فيزيكى روى مى آوريم.
به عقيده روانشناسان عواملى مانند به خطر افتادن منافع فردى، ترس و نگرانى از به وجود آمدن كدورت با طرف مقابل، حمايت نكردن ديگر افرادى كه از اين شغل متضرر شده اند و مانند آن موجب بى محلى و گذر از كنار مشكلات موجود مى شود.
بايد بپذيريم حسن همجوارى، تنها يك اصطلاح سياسى در ارتباط ميان كشورها نيست؛ ميان اهل يك محل يا در روابط دو همسايه نيز مطرح است.
صاحب يك مشاور املاك در غرب تهران وقتى براى مشترى خود از محاسن خانه مورد معامله مى گفت، به اين نكته اشاره كرد كه داشتن بهترين خانه در منطقه اى كه همسايه هاى آن بد باشند، مفت هم گران است. افراد هوشيار و عاقل در منطقه اى خانه مى خرند كه محل اش خوب و همسايه هايش با فرهنگ باشند. او توجه به همسايه در خريد و ساخت خانه، مغازه و محل كار را نشانه خردمندى عنوان مى كند.
در تاريخ اسلام آمده است كه مردى خدمت پيامبر(ص) رسيده و از آزار و اذيت همسايه اش شكايت كرد. حضرت فرمودند: برو و تحمل كن. بار دوم كه به شكايت آمد، پيامبر (ص) فرمودند: باز هم صبر كن، اما وقتى آن مرد براى بار سوم خدمت حضرت رسيد ايشان چنين راهنمايى و سفارش كردند: «روز جمعه وقتى مردم به سوى نماز جمعه مى روند، تو وسايل و اسباب و اثاث خويش را بيرون بريز ودر رهگذار مردم قرار بده تا همه آنان كه به نماز مى روند اين صحنه را ببينند. وقتى علت را مى پرسند، ماجرا را به آنان بگو.»
آن مرد نيز چنان كرد. همسايه مردم آزار كه آبروى خود را در خطر ديد، بى درنگ به سوى او آمده و با التماس خواست تا وسايلش را به خانه بازگرداند و قول داد ديگر رفتار گذشته را تكرار نكند.
شيرزاد حيدرى شهباز، جامعه شناس نيز در اين باره مى گويد: «در روابط اجتماعى هم بايد منافع شخصى افراد حفظ شود و هم منافع جمعى. مردم معمولاً در برابر رفتارهايى عكس العمل نشان مى دهند كه جامعه براى آن مجازات تعيين كرده باشد. يعنى از منظر قانون بهنجار نباشد. مثلاً در قانون براى توهين مجازات تعريف شده است اما براى بيرون انداختن آب دهان چنين چيزى تعريف نشده است.»
به گفته اين جامعه شناس، در حال حاضر قانون با عرف هماهنگ نيست. يك مسأله ممكن است حق شما باشد، عرف هم آن را براى شما بشناسد اما آن طور كه بايد قانون از شما حمايت نكند.
در جامعه حقوق شهروندى همان است كه قوه قضائيه تعيين كرده است در حالى كه مى دانيم دامنه حقوق شهروندى بسيار گسترده تر از تعاريف آن در كتاب قانون است. بنابراين لازم است براى تعيين حدود حقوق شهروندى و تعيين مجازات براى كسانى كه آن را زيرپا مى گذارند، مجازات هاى قانونى در نظر گرفته شود. پس براى اثرگذارى بيشتر روى شهروندان درباره آن فرهنگ سازى انجام گيرد. يعنى هر كسى حق قانونى خود را بشناسد و حتى در مقام دفاع از آن برآيد و در نقطه مقابل به حقوق ديگران احترام بگذارد.
دكتر فربد فدايى، روانپزشك نيز بر اين باور است كه بسيارى از افراد در برابر اجحاف در حق خود عافيت طلبى پيش مى گيرند. مثلاً مغازه دار جنس را گران تر از قيمت معمول مى فروشد. راننده تاكسى كرايه بيش از اندازه طلب مى كند، اما او اعتراض نمى كند و از احقاق حق خود صرف نظر مى كند. زيرا نگران است در صورت اعتراض با بدرفتارى و لجبازى بيشتر روبرو شود يا در آينده برايش مشكلاتى پيش بيايد.
به راستى چرا با اين گونه واكنش هاى انفعالى در جامعه روبرو مى شويم؟ آيا به راستى اميدى به بهتر شدن اوضاع و رسيدگى هاى عقلانى و منطقى به مشكلات وجود ندارد؟ چرا وقتى شخصى براى اتفاق هايى از اين دست به پليس و كلانترى مراجعه مى كند، مأموران با ديده تعجب به او نگاه مى كنند. يعنى دفاع از حق هر چند در اين اندازه امرى سخيف و نامعقول است؟
دكتر فدايى، در اين باره مى گويد: «نتيجه اين گونه برخوردها باعث جرى تر شدن افراد شرور و ضد اجتماع به تكرار كارهاى گذشته مى شود.»
به گفته اين روانپزشك از نظر روانشناختى ديدگاه هاى مختلفى براى تبيين اين نارسايى وجود دارد. از نظرگاه رفتارى و يادگيرى مردم كارى را انجام مى دهند كه بدانند برايشان پاداش دارد و به نتيجه مثبت منجر مى شود. شايد آنها چون فكر مى كنند پيگيرى اين گونه شكايت ها جز اتلاف وقت و حتى كينه جويى و لجبازى طرف مقابل نتيجه اى به دنبال ندارد، اين كار را نمى كنند.
از ديدگاه روانكاوى، چون اين گونه موضوع ها در مردم ايجاد اضطراب مى كند، ممكن است با كاربرد سازوكارهاى ناخودآگاه دفاع روانى، مسائلى ناخوشايند و نگران كننده را از ذهن خودآگاه به ناخودآگاه برانند. مثلاً فردى كه موردتوهين و اجحاف قرار گرفته ، ممكن است ناخودآگاه به اين نتيجه برسد كه موضوع خيلى هم مهم نبوده است و نبايد ناراحت شود.
< راهكار چيست؟
دكتر فربد فدايى چاره كار را آموزش حقوق مردم به آنان از طريق رسانه هاى گروهى، آموزش روش مناسب برخورد از طريق آموزش هاى مستقيم و غيرمستقيم در مدارس و نيز ايجاد سازمان هايى براى حمايت از حقوق مصرف كنندگان يا گروه هاى آسيب پذير نظير زنان، كودكان و سالمندان مى داند.
ديگر اين كه در فيلم ها و برنامه هاى تلويزيونى رفتارهايى شايسته و اجتماع پسند را كه مورد پاداش قرار مى گيرد نمايش دهند تا بينندگان با ديدن آنها سعى در همانند پندارى كنند.