عكس و گزارش: مجيد نعمت اللهى

كارشناسان داخلى و خارجى بزرگ ترين پايگاه نجات بخشى ميراث فرهنگى در جهان كه در شهر بم استقرار دارد درحالى سومين سال فعاليت خود را پشت سر گذاشته اند كه مدير طرح نجات بخشى ميراث فرهنگى بم مهم ترين اتفاق رخداده در اين مدت را پيمودن فاصله نااميدى تا اميدوارى براى دستيابى به موفقيت هاى بزرگ در اين زمينه عنوان مى كند. اسكندر مختارى گفت: ارگ قديم بم نخستين اثرى است كه با بستر خود در فهرست ميراث جهانى به ثبت رسيده است. وى منظر فرهنگى شهر بم را شامل بستر فرهنگى اين شهر به عنوان نقطه اتصال شرق به غرب كشور، محوطه هاى باستانى و ابنيه تاريخى، بستر تاريخى و ميراث معنوى و نيز بستر طبيعى شامل قنوات، باغ ها و ... دانست و گفت: در شهر بم كه حلقه واسطه حوزه هاى فرهنگى جنوب شرق و فلات مركزى ايران بوده، بيشترين نشانه هاى تاريخى و فرهنگى به جاى مانده است و براين اساس با تلاش كارشناسان و به مدد بررسى هاى باستان شناسى حدود اين منظر فرهنگى ارزشمند مشخص شد تا براى توسعه پايدار آن، برنامه ريزى شود.
مختارى در ادامه يادآور شد: برنامه هاى توسعه منظر فرهنگى بم كه به ثبت جهانى رسيده است در صورتى كه با توسعه زيرساخت هاى فرهنگى همراه نباشد و تنها جنبه اقتصادى و كمى توسعه مورد توجه قرار گيرد به تحليل رفتن منابع حياتى، انسانى وطبيعى خواهد انجاميد.
وى افزود: نجات بخشى ميراث فرهنگى بم، حفظ پيوستگى ارگ قديم و شهر كنونى و تثبيت و وضع آثار تاريخى و طبيعى اين منطقه در قالب برنامه اى ۱۵ ساله دنبال مى شود كه ۳ سال آن سپرى شده است.
مختارى اعتبار مورد نياز براى پيمودن اين راه را تا پايان برنامه مورد نظر ۱۰۰ ميليارد تومان عنوان كرد. وى با بيان اين كه دولت ايران توانسته با مديريتى همه جانبه افتخارات بين المللى را در جريان طرح نجات بخشى منظر فرهنگى بم رقم بزند، گفت: در ۳سال گذشته ۶ ميلياردتومان از محل منابع ستاد بازسازى بم و سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى كشور، يك ميليون و ۳۰۰ هزاردلار تجهيزات مورد نياز از طرف دولت ژاپن و ۵۰۰ هزاردلار هم از صندوق اعتبارات اين كشور براى كمك به مطالعات كارشناسى، ۵۰۰ هزار دلار از طرف دولت ايتاليا براى مرمت يكى از برج هاى ارگ كه در اختيار گروه كارشناسى اين كشور است و ۶۰ هزاردلار هم از سوى دولت فرانسه براى تهيه نقشه اى از منظر فرهنگى بم به اين طرح بزرگ اختصاص يافته است.
مدير طرح نجات بخشى ميراث فرهنگى بم به همكارى كارشناسان، دانشگاه هاى فنى وشركت هاى مهندسى مشاور داخلى و نيز مشاركت دانشگاهيان كشورهاى آلمان، ايتاليا، فرانسه و ژاپن در اين طرح اشاره كرد و گفت: همزمان با اين مشاركت مؤثر سطح كمك هاى بين المللى ارتقا مى يابد و منظر فرهنگى بم در موقعيت بين المللى خود مستقر خواهد شد.
اسكندر مختارى افزود: در قالب طرح نجات بخشى ميراث فرهنگى بم، بازسازى ارگ قديم اين شهر هم به گونه اى كه اصالت اثر مخدوش نشود در حال انجام است. وى در پايان گفت: حفظ بخشهاى به جا مانده از زلزله، بررسى تأثير رفتار زلزله بر سازه هاى خشتى، تثبيت آنچه كه از رازهاى سر به مهر اين بنا پس از زلزله آشكار شده و مقاوم سازى ساختارهاى باقى مانده به گونه اى كه تحمل بخش هاى مكمل را داشته باشند در شمار اقدام هايى است كه به صورت همزمان در ارگ قديم بم انجام خواهد شد.
< و اينك بم
ارگ قديم بم را اگر نگين آثار ارزشمند تاريخى بم و استان كرمان بدانيم، اما همه بم را نمى توانيم در ارگ ـ با همه عظمت و جاذبه اش ـ خلاصه كنيم.
با آگاهى از اين كه شهر بم با ۷۵ كيلومترمربع وسعت بيش از ۴۰ محله قديمى از جمله عيش آباد در جنوب شرقى، مهداب در جنوب، ده شتر در غرب، سرابستان در شمال وسيدطاهر الدين در شرق اين شهر، جاذبه هاى تاريخى متعدد همچون قلعه دختر، بقعه خواجه علمدار، مسجد و حمام وكيل، زورخانه پورياى ولى، قيصريه و ... و باغ هاى وسيع و سرسبز بى شمارى را در خود جاى داده است، ثبت منظر فرهنگى اين شهر اهميت دوچندانى مى يابد. از ديگر سو، حتى با ناديده گرفتن همه مظاهر طبيعى و تاريخى اين شهر كهن بر فرهنگ غنى بم نمى توان چشم پوشيد. بم همچنين حلقه اتصال تمدن هاى بزرگ جنوب و مركز ايران بوده و با قرار گرفتن در مسير اصلى تجارى كشور دوره هاى پررونقى را سپرى كرده است. در اين شرايط مسئولان پايگاه نجات  بخشى ميراث بم بيشترين تلاش را براى بهره گيرى از فرصتى كه در پى توجه جهانى به بم پس از زلزله ويرانگر اين شهر به وجود آمد، انجام دادند كه نتيجه اين تلاش درخور و گردآورى مدارك و مستندات لازم فراهم شدن زمينه ثبت منظر فرهنگى بم همزمان با ثبت ارگ كهن اين شهر است. با محقق شدن اين امر به صورت همزمان ميراث فرهنگى، تاريخى و طبيعى ديار ديرپاى بم مورد توجه قرار خواهد گرفت.
براساس منابع موجود آنچه را كه در تقسيمات كشورى امروز شهرستان بم مى خوانيم تا زمان قاجاريه، اربعه بم نام داشته كه شامل دارزين، بم، نرماشير و ريگان بوده است. براين اساس قدمت تاريخى بم در مجموعه ارگ خلاصه نمى شود و ردپاى ديرين تاريخ را در سرتاسر اين منطقه مى توان مشاهده كرد. از سويى شهر فعلى بم هم از محلاتى تشكيل شده كه هر يك داستانى در تاريخ براى خود دارد.
< نگاهى دوباره به ارگ بم
سال هاى متمادى گردشگران زيادى از سراسر جهان از ارگ بم بازديد كرده اند و شكوه و عظمت اين بنا در سفرنامه هايشان به وصف درآمده است. بزرگ ترين مجموعه خشتى جهان كه حوادث بسيارى را در گذر تاريخ به خود ديده در زلزله ويرانگر شهر بم نيز زخمى ديگر بر پيكر خسته اش نشست و بخش هايى از آن در هم شكست. اين شكستن اما نه چيزى از عظمت ارگ كاست كه گويى سينه پر رمز و راز اين اثر را گشود تا اين اثر اينك با حضور كارشناسان داخلى و خارجى به آموزشگاهى عظيم در زمينه تاريخ و ميراث فرهنگى بدل شود. بناى ارگ بم كه ۲۰  هكتار مساحت دارد تا حدود ۲۰۰ سال پيش محل سكونت و مأمن مردم بوده و تا ۷۱ سال پيش سربازخانه آن به عنوان پاسگاه ژاندارمرى شهر مورد استفاده قرار داشته است. ارگ حصارى به طول يك هزار و ۸۱۰ متر با ارتفاعى بين ۱۵ تا ۱۸ متر و ۳۸ برج ديده بانى نيز داشته كه در حال حاضر آسيب ديده اند. دور تا دور ارگ را خندقى عميق و عريض احاطه كرده كه در هنگام دفاع براى جلوگيرى عبور متجاوزان پر از آب مى شده است. ارگ بم ۲ بخش اصلى حاكم نشين و عامه نشين داشته كه بخش حكومتى شامل اصطبل، قورخانه و كهن دژ و بخش مردم نشين شامل ۵۲۸ خانه مسكونى، بازار اصلى، ميدان مسجد جامع، مدرسه ميرزا نعيم، زورخانه، عمارت ملك التجار، كاروانسرا، عمارت اعيانى، حمام عمومى و ساباط بوده است.
بازار ارگ داراى ۴۲ مغازه با پيشخوان و طاقچه هايى براى نمايش اجناس بوده، اين بازار ۱۱۵ متر طول دارد كه در سال ۷۸ چهار سوق آن مرمت گرديده بود. كتب تاريخى از رونق اين بازار در قرن چهارم هجرى حكايت دارند. سمت راست بازار ارگ هم فضاى وسيعى است و تكيه نام دارد كه صفه ها و سالن هاى تحتانى و فوقانى آن در سال هاى گذشته مرمت شده و در سال ۷۸ دومين كنگره معمارى ايران در آن برگزار گرديد. از اين ميدان در دوره صوفيه كه اوج رونق تشيع بوده به عنوان حسينيه استفاده مى شده و مردم بم تا ۵۰  سال پيش مراسم عزادارى دهه عاشورا را به ياد نياكان خود در اين مكان برگزار مى كردند.
< عوامل تخريب ارگ
ارگ بم از سال ۱۳۰۹ شمسى كه سربازخانه آن به داخل شهر جديد انتقال يافت، دستخوش تخريب عوامل طبيعى و انسانى قرار گرفت. در حالى كه در مقطعى از خاك پوسيده سقفهاى آن به عنوان كود براى درختان خرما و مركبات استفاده شده، بخش هاى ديگرى نيز به وسيله سود جويان به طمع كشف اشياى عتيقه مورد تخريب قرار گرفت. در زمانى نيز كه ارگ به صورت تدريجى از سكنه خالى مى شد هر وسيله اى از قبيل دربند، ميخ وكلون كه در منازل جديد مورد استفاده قرار داشته به شهر جديد انتقال يافته است. اين تخريب ها در دوره اى حتى دامنگير آجرهاى سقف حمام عمومى، حمام اختصاصى حاكم، حوضچه ها و آب انبارها هم شده است.
***
۳ سال پيش بم فروريخت، در آستانه ايستادگى دوباره اش باز هم اين تصوير را مى توان از نظر گذراند كه «اينك بم، خرمشهرى منهاى كارون با همان نخل ها به اضافه بوى بهار نارنج و كوچه باغ هاى مستقيم». ارگ بم كه مانند كندويى عظيم از گل كنار شهر بر سر بلندى متروك افتاده و مانند شهرى با حصارهاى هنوز مرتب و خندق اطرافش...
پى نوشت: ارگ نامه، محمد توحيدى
ارگ بم، ع.سالار بهزادى ‎/ كارنامه ۳ ساله، جلال آل احمد