محسن جندقى
با شروع فصل سرما در كشور بارها اخبارى مبنى بر چگونگى آلودگى هوا، آخرين وضع آن و راه هاى جلوگيرى از انتشار آلاينده ها انتشار مى يابد و همين امر موجب جلب توجه مسئولان و مردم به اين مسأله مى شود. اما مسأله مهمترى كه درباره آلودگى وجود دارد و به مراتب خطرناك تر از آلودگى هواست، موضوع آلودگى آب و خاك در ايران است. آلودگى هوا امكان دارد در يك مقطع زمانى كوتاه و تنها در چند نقطه از كشور باشد، اما آلودگى آب و خاك در مقطع زمانى نامحدود با اثرات بسيار خطرناك وجود دارد.
قنات نفت
حدود ۲/۵ سال پيش گزارش هاى مردمى منطقه اسماعيل آباد كه اطراف پالايشگاه تهران است، مبنى بر آلودگى بيش از اندازه آب و خاك در اين منطقه به اطلاع سازمان حفاظت محيط زيست كشور رسيد. اين سازمان نيز با اعزام مشاوران داخلى و خارجى به بررسى چگونگى آلودگى خاك و آب اين منطقه پرداخت. مردم «اسماعيل آباد» زمانى كه آب از قنات خود بيرون مى آوردند يك لايه نفتى روى آب قرار داشت كه بايد آن را جدا كرده و پس از آن مصرف مى كردند! دكتر سروش مدبرى مدير كل دفتر بررسى آلودگى آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره به «ايران» مى گويد: در پالايشگاه تهران مخازن تعويض نفت نشت كرده بود و برآورد شد حدود ۶۰ تا ۷۰ سال، نفت به هدر مى رفته است. با وجود اين كه نشت منابع نفتى در اين حوزه بسيار كم بوده اما حجم كل آن به اندازه صادرات يك روز نفت از ايران است. متأسفانه اين نفت با نفوذ به خاك وارد سفره هاى زيرزمينى شد به گونه اى كه مردم منطقه اسماعيل آباد پس از اين كه از قنات آب بيرون مى كشيدند، ابتدا لايه نفت را مشاهده مى كردند.
رفع آلودگى آب براى نخستين بار
پس از اطلاع از نشت نفت به سفره هاى زيرزمينى و خطرات بسيار آن، سازمان حفاظت از محيط زيست به مسئولان وزارت نفت دستور داد براى تصفيه هر چه سريعتر آب اين منطقه اقدام هاى لازم را انجام دهد. البته هيچ گاه در كشور تجربه رفع آلودگى از آب نداشتيم. مدبرى در اين زمينه بيشتر توضيح مى دهد: «نخستين پروژه رفع آلودگى آب پس از مشخص شدن آلودگى آب و خاك به وسيله پالايشگاه تهران اجرا شد. در اين روش آب هاى زيرزمينى به وسيله پمپاژ استخراج و داخل حوضچه هاى مخصوص ريخته و پس از رفع آلودگى و جدا كردن نفت و مواد نفتى از آن به چاه بازگردانده مى شود. البته در پالايشگاه تهران رفع آلودگى آب حدود ۵سال طول مى كشد. اگر اين پروژه با موفقيت هم انجام شود با مشكل بزرگترى به نام آلودگى خاك مواجه هستيم.»
آلودگى خاك
شايد بسيارى تصور كنند كه آلودگى خاك چندان خطرناك نيست و به راحتى مى توان براى آن جايگزين پيدا كرد. خاكى كه از آن در كشاورزى استفاده مى شود به دليل آلودگى مى تواند ضربات جبران ناپذيرى به سلامت جامعه و مردم بزند اما هزينه رفع آلودگى خاك بسيار هنگفت است. مدير كل دفتر بررسى مبارزه با آلودگى آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست در اين زمينه مى گويد: «در كشورهاى پيشرفته براى رفع آلودگى هر يك متر مربع خاك هزينه اى بين ۵۰ تا ۵۰ هزار دلار خرج مى شود. حال حساب كنيد چگونه مى توان با بودجه اى ناچيز آلودگى ميليون ها مترمكعب خاك را رفع كرد؟ ما تنها مى توانيم به روش ميكروبى آلودگى خاك را رفع كنيم. در اين روش خاك تجزيه شده و پس از جدا كردن ذرات نفت، خاك را به صورت اوليه برمى گردانيم. آلودگى هوا امكان دارد با تمهيداتى مانند طرح هاى ترافيك در عرض چند ساعت رفع شود اما رفع آلودگى خاك با گذشت دهها سال نيز برطرف نخواهد شد.»
سرطان در كمين است
فكر مى كنيد چرا آب و خاك آلوده اين قدر خطر دارد؟ شايد پذيرش اين موضوع كه آلودگى آب و خاك مى تواند منجر به سرطان و فلج شدن شود، بسيار سخت به نظر برسد اما اين مسأله شوخى بردار نيست. مدبرى در اين باره مى گويد: «براى روشن شدن اين موضوع مى توانيم يك مثال بزنيم. پالايشگاه تهران به دليل نشت نفت در زمين هاى اطراف آن آب و خاك اين منطقه را آلوده كرد. سفره هاى زيرزمينى اين منطقه آب مناطق جنوب و بخشى از مركز تهران را تأمين مى كند. اين آب ها در كشاورزى هم به كار مى رود و برخى از گياهان مانند گوجه فرنگى عناصر خطرناك را جذب مى كند و وارد زنجيره غذايى مى شود. در سطوح بالاتر جيوه در خاك و آب موجب مى شود كه وارد زنجيره غذايى شده و مردم دچار بيمارى هاى خطرناك مانند سرطان وحتى ناتوانى جسمى شوند. همچنين جيوه در مكان هايى كه ماهى در آن صيد مى شود به راحتى جذب ماهى شده و مصرف كننده بدون اطلاع آن را جذب مى كند و دچار بيمارى خطرناك «ميناماتا» كه نوعى فلج است، مى شود.»
* ميناماتا در ايران
در سال۱۹۵۶ در بندر مينا ماتاى ژاپن مشاهده شد مردم به طرز عجيبى دچار بيمارى شده و پس از مدت كوتاهى فلج مى شوند. پس از بررسى هاى بسيار مشخص شد به دليل دفع آلاينده اى كه جيوه دارد از يك كارخانه در رودخانه و مصرف آن به وسيله ماهى و به دنبال آن استفاده انسان در زنجيره غذايى باعث شده اين بيمارى مهلك به وجود بيايد.
حال پس از نيم قرن از آن حادثه ناگوار هنوز خطر اين بيمارى مهلك ما را تهديد مى كند. فاطمه واعظ جوادى معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان حفاظت محيط زيست نيز در اين زمينه به خبرنگاران گفت: «پالايشگاه شيراز به تنهايى سالانه ۲ تا ۳ تن جيوه وارد آب، خاك و هواى اطراف خود مى كند. هزينه اصلاح سيستم به منظور حفظ محيط زيست نيز ۱۲ ميلياردتومان برآورد شده كه بايد براى سلامت جامعه اين اعتبار تأمين شود.»
ديگر پالايشگاه هاى كشور به مقدار زيادى آلاينده جيوه توليد مى كنند كه خطرات بسيارى را ايجاد كرده است. البته فعلاً در مورد مقدار دقيق جيوه و به تبع خطرات آن در ايران اطلاعات دقيقى در دسترس نيست. قرار است در آينده اى نزديك كارشناسان سازمان حفاظت محيط زيست محل هاى دقيق آلودگى آب و خاك و اطلاعات كاملى از مقدار خطرناك بودن آن درمناطق به دست آورند. مدبرى در اين زمينه بيشتر توضيح مى دهد: «براساس برآورد ما، تا ۱/۵سال آينده برنامه مدون محل هاى توليد آلاينده، مقدار آلودگى آب و خاك و درصد خطرپذيرى منطقه تنظيم مى شود كه به وسيله آن مى توانيم درصد آلودگى رودخانه ها، سواحل و خاك مناطق مختلف را به دست آوريم. وجود بيمارى ميناماتا در ايران تأييد نشده است چرا كه برنامه هاى مناسبى براى مهار انتشار جيوه در كشورمان در حال اجرا است.
در كنفرانس بين المللى محيط زيست نيز مقرر شد تا ۲سال فعاليت هايى كه آلاينده جيوه دارند يا سر و كارشان با جيوه است و متوقف شود و براى اين فلز خطرناك جايگزين پيدا كنند. در ايران درصد استفاده از جيوه كم است، اما بايد به طور كل متوقف شود. حتى ما به دندانپزشكان كه از جيوه استفاده مى كنند اعتراض كرديم اما تاكنون ثابت نشده كه وجود اين فلز در دندان خطرناك است چرا كه به اعتقاد دندانپزشكان لايه محكمى كه روى جيوه در دندان به كار مى رود مانع از بروز خطر در آن است.»
خطر در اطراف ما
فكر مى كنيد چرا در ايران درصد بسيارى از بيماران را افراد سرطانى تشكيل مى دهند؟ چرا در كشورمان افراد داراى بيمارى هاى خاص وجود دارد؟ چه كسى مى داند دليل ابتلا به سرطان چيست؟ اين سؤال ها را مدبرى مطرح مى كند. او در ادامه مى گويد: امكان دارد بسيارى از مبتلايان به اين بيمارى ها به دليل آلودگى محيط و آب و خاك به اين بيمارى ها دچار شده باشند.
آب آلوده در تماس مستقيم با پوست قرار دارد. آب آلوده مستقيماً داخل بدن مى رود. خاك آلوده محصولات كشاورزى را آلوده مى كند. آيا ابتلا به سرطان هاى مختلف يا بيمارى هاى ديگر به آلودگى آب و خاك ربطى ندارد؟ شايد در ايران ميناماتا نباشد اما بيمارى هاى خطرناك ديگر وجود دارد. فاضلاب هاى تهران در زمان انتقال به داخل زمين نفوذ مى كنند. چرا كه در اين شهر گسل هاى زيادى وجود دارد و فاضلاب به راحتى به سفره هاى زيرزمينى كه منابع آب شرب جنوب تهران است. وارد شده و مصرف مى شود. مى دانيد چندميليون نفر از اين آب آلوده استفاده مى كنند؟»
بايد همه مطلع باشند
مدير كل دفتر بررسى آلودگى آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست هشدار مى دهد مردم و مسئولان بايد از آلودگى آب وخاك و محيط خود مطلع باشند و اطلاع رسانى نكردن هيچ كمكى به اين مشكل نخواهد كرد. مدبرى در اين باره مى گويد: دماسنج هايى كه در آن جيوه قرار دارد بايد از بين برود، آزمايشگاه هاى مدارس و دانشگاه نبايد از جيوه استفاده كنند يا بايد مراقبت هاى بسيارى را در دستور كار قرار دهند. والدين بايد مراقب باشند تا كودكان به باطرى هاى خشك دست نزنند. همچنين مسئولان بايد هر چه سريع تر از توليد آلاينده خطرناك مانند جيوه خوددارى كنند. آب جنوب تهران بايد با نظارت بيشترى توزيع شود. آلودگى آب وخاك يكى از خطرناك ترين مواردى است كه مى تواند به فاجعه تبديل شود. فاجعه «ميناماتا» مى تواند به ما كمك كند كه بيشتر مراقب باشيم. مسئولان پالايشگاه ها و منابع نفتى بايد ابتدا برنامه هاى حفاظت از محيط زيست را اجرا كرده و پس از آن به توسعه آنها بپردازند.
