حسين خانى
«لگو» نام يك نوع اسباب بازى است كه چندى پيش از سوى مجله فورتون به عنوان اسباب بازى قرن برگزيده شد. شركت سازنده اين اسباب بازى در كشور دانمارك در هر دقيقه ۳۰ هزار قطعه از اين اسباب بازى توليد مى كند. در طول ۶۰ سال كه از فعاليت اين شركت مى گذرد، بيش از ۳۲۰ ميلياردقطعه يك رنگ از اين اسباب بازى ساخته و روانه بازار شده است. بر اين اساس به طور متوسط به هر يك از ۶ ميليارد جمعيت كره زمين ۵۲ قطعه مى رسد. براساس اطلاعات منتشر شده، بچه هاى سراسر دنيا در سال ۵ ميليارد ساعت از وقت خود را به بازى با اين نوع اسباب بازى مى گذرانند.
بسيارى از ما انسان ها بخشى از رؤياهاى كودكانه مان را با آجرهاى پلاستيكى بنا كرده ايم و آدمك هاى رنگارنگ آن را در قصرهاى رؤيايى مان گمارده ايم. با آدم آهنى خو گرفته ايم و با تفنگ هايى كه يا خودمان از چوب ساخته ايم يا از جنس پلاستيك هاى مواد كهنه بوده، كيوكيو، بنگ بنگ كرده ايم.
اما امروز شرايط كاملاً متفاوت تر از گذشته شده است. ديگر بچه ها در پتوى خانه هايشان يا پشت تپه اى از آجر به كمين دشمن فرضى نمى نشينند تا با صداى شليك گلوله از دهانشان او را مرده فرض كنند. امروز در سايه گسترش بى حد و حصر بازى هاى رايانه اى و اسباب بازى هاى پيشرفته ديجيتالى، جايگاه اين نماد فرهنگى با گذشته فرق كرده است. به راستى سهم كشور ما از اين صنعت كجاست؟
در كشور ما ۶ ميليون كودك و نوجوان زندگى مى كنند. آنان وقتى درباره شخصيت هاى اساطيرى مورد پرسش قرار مى گيرند، شرك و فيونا را بيشتر و بهتر از رستم و سهراب خودمان مى شناسند. اكنون قهرمان رؤياهاى آنان را شخصيت هاى اين كارتون و بازى هايى از اين دست تشكيل مى دهند. شايد از دلايل اين پيشامد ناميمون انتقال نادرست مفاهيم به كودكان باشد، يا اين كه صنعتگران كشورمان با عرضه اسباب بازى هايى با كيفيت پايين، رغبت براى خريد را ميان والدين كودكان از بين برده اند.
در همين ارتباط است كه حتى برگزاركنندگان نخستين نمايشگاه ملى اسباب بازى نيز بر خاموش بودن چراغ بازار فروش اسباب بازى هاى داخلى تأكيد مى كنند.
«مهدى مقسومى» كه مديريت ستاد برگزارى اين نمايشگاه را برعهده داشت، در اين باره گفته است: از آنجايى كه اسباب بازى سبب رشد خلاقيت ذهنى كودكان مى شود، بايد محصولات ارتقا پيدا كند تا از اين طريق ارتباط بهترى بين اسباب بازى و كودكان ايجاد شود.
امروزه با آزادسازى واردات اسباب بازى به كشور، سالانه حدود ۱۳ ميليون دلار هزينه مى شود. اين كه چه مقدار از اين اسباب بازى ها با استانداردهاى مورد نظر مطابقت دارد، بحث جداگانه اى را مى طلبد. گفته مى شود شوراى عالى نظارت بر ساخت اسباب بازى، مؤسسه استاندارد و وزارت بهداشت بر واردات آن نظارت دارند. اين درحالى است كه درصد زيادى از اسباب بازى ها را مسافران به داخل مى آورند. شايد نخستين سوغاتى هر يك از مسافران كه قصد بازگشت به كشور دارند، خريد تعدادى اسباب بازى براى كودكان خود و فاميل است. براساس اعلام كارشناسان در حال حاضر ماهانه يك ميليون و ۸۰۰ هزار دلار اسباب بازى وارد كشور مى شود كه اين رقم از ۵۷۰ هزاردلار در سال ۸۲ به يك ميليون و ۶۰۰ هزاردلار در سال ۸۴ رسيده است.
اسباب بازى خطرناك است؟
شايد كمتر كسى به هنگام خريد اسباب بازى ها به اين نكته بينديشد كه چه خطراتى ممكن است از طريق همين اسباب بازى متوجه فرزندش شود. برخى هنگام خريد فقط به خوشحالى كودكانشان فكر مى كنند. در حالى كه هر سال هزاران كودك به واسطه بازى با همين وسيله راهى بيمارستان مى شوند.
كودكان هنگام بازى با اسباب بازى  ها كاملاً از دنياى بيرون جدا مى شوند. آنقدر در دنياى اسباب بازى ها غرق مى شوند كه به هيچ چيز ديگر فكر نمى كنند.
مسموميت ها، سوختگى، خفگى و بريدگى ها از جمله خطراتى است كه هنگام بازى، كودكان را تهديد مى كند. اكنون فروشگاه هاى اسباب بازى در شهرهاى مختلف پر از تفنگ هايى است كه ليزر روى آن نصب شده است. خطر استفاده از اين نوع اسباب بازى از سوى چشم پزشكان گوشزد شده است.
«دكتر رضا فكرآزاد» در اين باره عقيده دارد كه تاباندن مستقيم اين اشعه به چشم اثرات مخربى به دنبال دارد. هر چند اين اشعه در حد چند ميلى وات و جزو ليزرهاى كم توان است ولى شدتش بالاست.
«محمد حسين فرجو» دبير ستاد شوراى نظارت بر اسباب بازى نيز عقيده دارد كه استفاده از اين اسباب بازى ها مى تواند آسيب هاى جدى براى كودكان به همراه داشته باشد، به همين علت از ورود اين اسباب بازى ها جلوگيرى شده است.
هر چند اسباب بازى هاى شوك دهنده هم از اقلام مردود شناخته شده اند ولى هنوز به منظور سرگرمى و ايجاد خنده توليد مى شوند. دبير شوراى نظارت بر اسباب بازى با خطرآفرين توصيف كردن اين نوع اسباب بازى نيز مى گويد: «اين اسباب بازى ها شوك زيادى در فرد ايجاد مى كنند و از نظر پزشكان اثر خود را در طولانى مدت نشان مى دهند.
تأثيرات روانى اسباب بازى
اين واقعيت بر هيچ كس پوشيده نيست كه كودكان امروز جامعه فردا را مى سازند. آنها بزودى در كنار يكديگر زندگى تازه اى را آغاز مى كنند كه ره توشه آن را از كودكى شان گرفته اند. يك تحقيق علمى نشان داده كه هر يك دلار سرمايه گذارى در ۷ سال اول زندگى كودك، در دوران بزرگسالى ۳۵ دلار صرفه جويى به دنبال دارد.
كودكان از لحظه اى كه توان آن را پيدا مى كنند تا وسيله اى را به دست گيرند، با اسباب بازى ها آشنا مى شوند. هر چند در سنين خيلى پايين آنها شايد كاربرد واقعى اسباب بازى را ندانند اما رنگ و ظاهر آنها گرايش كودك را براى استفاده از اسباب بازى بيشتر مى كند.
انتخاب اسباب بازى بايد براساس قاعده و قانون خاصى تعريف شود. والدين امروزه در خريد اسباب بازى براى بچه ها اغلب از نظر بازار تبعيت مى كنند. بيشتر خريدها براساس سليقه خودشان است و تنها چيزى كه در نظر گرفته نمى شود نياز بچه هاست. شايد كمتر پدر ومادرى به نقش دهى اسباب بازى ها در شخصيت آينده كودكش فكر كرده باشد.
دكتر «بنجامين اسپاك» از روانشناسان برجسته و معلمان تربيتى در اين باره مى گويد: «سال ها من اين كار را بى زيان مى دانستم. وقتى والدين از نگرانى خود درباره رفتار خشونت آميز كودكانشان حرف مى زدند، مى گفتم در سير رشد و بزرگ شدن اين مسأله برطرف مى شود، اما گرايش هايى كه مربيان و معلمان كودكان پيش دبستانى مبنى بر خشونت  بچه ها در اين سنين دادند، كاملاً نظرم را عوض كرد و معتقد شدم بايد تغيير اساسى در نگرشم به وجود آورم. اظهارات مربيان مرا متقاعد ساخت كه تماشاى صحنه هاى خشونت بار مى تواند علتى بر پايين آوردن معيارهاى رفتار كودكان باشد و آشنايى كودكان با قتل و آدم كشى در ذهن آنها اثرى شوم به جاى بگذارد.
چاره چيست؟ آيا مى توان كودكان را از دنياى اسباب بازى  ها جدا كرد يا اين كه به آنها بگوييم از بازى هاى رايانه اى پرهيز كنند؟
روانشناسان عقيده دارند، چنين ممنوعيتى مشكل است. اما دكتر «اسپاك» اين كار را غيرممكن نمى داند، او معتقد است وقتى كودك از پدرش تفنگ مى خواهد، با آرامش و صبورى و در قالب داستان مى توان به او فهماند كه اين وسيله ممكن است باعث رنجيده شدن ديگران از او شود و بهتر است اسباب بازى ديگرى را انتخاب كند.
دكتر معصومه رفيقى مرند روانشناس بالينى و پژوهشگر در مقاله اى در همين ارتباط آورده است؛ كودكان دربازى هاى خود اغلب مايلند به بازى هايى بپردازند كه در فيلم هاى تلويزيونى و كارتونى ديده اند. سخت گيرى بيش از حد والدين و ايستادگى آنها در مقابل فرزندان براى جلوگيرى از استفاده از اين نوع وسايل شايد به لجبازى كودكان و نوجوانان بينجامد.
وى عقيده دارد: براى پيشگيرى از برخوردهاى احتمالى بهتر است تذكرات و گفته هاى والدين بيشتر در راستاى كراهت از سلاح هاى جنگى و به كارگيرى اسباب بازى هاى خشن و تشويق آنها به رفتارها و بازى هاى مسالمت آميز و صلح جويانه باشد.
ترويج بازى هاى سنتى
به كودك فرصت بدهيم تا كودكى كند و از اين دوران لذت ببرد. چيزى كه امروز به خاطر سرعت سرسام آور زندگى از يك سو و مدرن شدن آن از سوى ديگر، كمتر مورد توجه قرار مى گيرد. آمارها نشان مى دهد كودكان ما به خوردن غذاهاى آماده، بازى هاى ويديويى و رايانه اى، مصرف زدگى مدرن عادت كرده اند و اين شيوه زندگى آنها را تابع خود كرده است.
سو پالمر نويسنده كتاب كودك زهرآگين معتقد است: «فرهنگ جامعه ما سريع تر از ساختار بيولوژيكى ما رشد مى كند، كودكان ما از نظر بيولوژيك همان كودكان ۲۰ سال قبل هستند. بنابراين دليلى ندارد كه تصور كنيم آنها امروز نبايد مانند قديم فكر كنند.»
به عقيده اين نويسنده وسايل بازى هاى كامپيوترى و ويديويى بايد از اتاق خواب كودكان جمع آورى شوند زيرا اين وسايل سرگرمى، سبب انزواى كودك و عدم تمايل به برقرارى ارتباط با ديگران مى شود.
وسرانجام اين كه يك كارشناس روانشناسى با بيان اين كه ترس، وحشت، اضطراب و پريشانى سوغات بازى با اسباب بازى هاى خطرناك است، مى گويد: «ورود كودكان به دنياى تخيلى ترسناك، علاوه بر تأثير مخرب بر روحيه او، باعث احساس افسردگى و واكنش هاى منفى مى شود.»
به گفته خانم نسرين زارعى اگر ورود كودكان به دنياى اسباب بازى  همراه با تفكرات درست والدين باشد، باعث بروز خلاقيت هاى پنهان او مى شود. اما كارتون هاى تخيلى و اسباب بازى هايى كه غالباً خشونت را به او القا مى كنند او را به تخيلات خشونت آميز مى كشاند و كم كم كودك با آن شخصيت ها همزادپندارى مى كند.
وى به والدين توصيه مى كند براى جلوگيرى از بروز اين گونه حالت ها و خارج كردن بچه از دنياى خشن اسباب بازى ها، او را به پارك ببرند و يا با فراهم كردن شرايط بازى هاى ورزشى سعى كنند او انرژى حبس شده خود را به نوعى تخليه كند.