مرتضى كتبى
- استاد دانشگاه، جامعه شناس و مترجم
- متولد ۱۳۱۱ تهران
- اخذ ديپلم طبيعى ۱۳۳۱ دارالفنون تهران
- اخذ ليسانس زبانهاى خارجى فرانسه و انگليس ۱۳۳۵ دانشكده ادبيات دانشگاه تهران
- اخذ ليسانس دوم در رشته روان شناسى ۱۳۴۱ سوربن
- اخذ دكتراى دانشگاهى در رشته ادبيات فرانسه ۱۳۴۱ سوربن
- اخذ دكتراى دولتى در رشته روان شناسى اجتماعى ۱۳۵۳ رنه دكارت سوربن
رساله دكترى
-  بورژوازى قبل از جنگ در «خانواده تيبوى» رژه مارتن دوگار، پاريس، سوربن (۱۳۴۱)
-  گرايش و مسائل دانشجويان داوطلب ورود به دانشگاه ها در كشور هاى در حال رشد پاريس، رنه دكارت پاريس ۱۳۵۳
طرح هاى تحقيقاتى:
-  شرايط روانى اجتماعى كار صنعتى در ايران
-  بررسى ساختار اجتماعى بافت قالى در ايران
-  خانواده و دلبستگى هاى خانوادگى در ايران
-  بررسى وضع جنسى، بارورى و مرگ و مير در سه منطقه از ايران
-  تأليفات:
-  در جست وجوى هويت گمشده (رمان اجتماعى)
-  ايران نخستين جمهورى به زبان فرانسه
-  جامعه شناسى ادبيات
-  نظريه ها در روان شناسى اجتماعى
-  جامعه شناسى و بيمارى و پزشكى
-  درآمدى بر روان شناسى اجتماعى
-  كاوش در جامعه شناسى روانى
-  افكار عمومى و گستره علوم انسانى
زهرا طهماسبى- ترجمه معرفى و انتقال دستاوردهاى مختلف علمى- پژوهشى ديگر ملت ها به علاقه مندان و پژوهشگران ايرانى است. در ميان مترجمان گروهى را مى توان موفق ناميد كه با دقت و مطالعه بسيار به انتخاب و ترجمه آثارى بپردازند كه در درجه اول حاصل پژوهش هاى علمى تازه و روز آمد باشند و ديگر اين كه با توانمندى ها و امكانات موجود در كشورمان همخوانى داشته باشد. چنين آثارى بر جهان انديشه و پيشرفت جامعه ما تأثير ويژه اى خواهند نهاد.
مرتضى كتبى يكى از مترجمان ارجمند سرزمين ماست كه با ترجمه آثار معتبرى در زمينه هاى روان شناسى اجتماعى، ادبيات و ... منابعى بى بديل در اختيار دانش پژوهان جامعه نهاده و در حد توان به شناسايى آثار تازه اى كه از اين علوم در كشورهاى پيشرفته منتشر شده همت گماشته است.
مرتضى كتبى در سال ۱۳۱۱ در شهر تهران ديده به جهان گشود. پدرش يكى از تجار آن زمان محسوب مى شد و اصالتاً تهرانى بود. دوران كودكى را در خانواده اى فرهنگ دوست گذراند. دبستان را در مدرسه بدر و دبيرستان را در مدرسه دارالفنون با موفقيت سپرى كرد. در سال ۱۳۳۱ ديپلم علوم طبيعى را با معدل بالا كسب كرد و در آزمون هاى مختلف پنج دانشگاه شركت كرد. او با موفقيت در چند رشته، رشته زبان و ادبيات خارجى را انتخاب كرد به اميد آن كه سال آينده در رشته پزشكى قبول شود.
در سال ۱۳۳۱ وارد دانشكده ادبيات دانشگاه تهران شد و توانست در سال ۱۳۳۵ در رشته زبان خارجى فرانسه و انگليس فارغ التحصيل شود.
او پس از استخدام در آموزش و پرورش به آمل رفت و در آنجا مشغول تدريس شد و در همان ايام در آزمون اعزام به خارج شركت كرد و از ميان شش هزار شركت كننده توانست جزو صد نفر قبولى اين آزمون باشد.
در همان سال به فرانسه اعزام شد و چون دبير آموزش و پرورش بود دانشجوى رشته روان شناسى شد كه مجموعه اى از چند رشته بود. وى توانست مدرك ليسانس روان شناسى اش را با موفقيت از دانشكده سوربن فرانسه بگيرد و همزمان با اخذ ليسانس، دكتراى زبان و ادبيات فرانسه را نيز از همان دانشكده دريافت كند. او در سال ۱۳۴۱ به ايران بازگشت و به استخدام دانشگاه تهران درآمد سپس بعد از هشت سال براى فرصت مطالعات از ايران خارج شد و براى دومين بار در رشته روان شناسى اجتماعى دكتراى دولتى را از دانشكده «رنه دكارت» سوربن فرانسه در سال ۱۳۵۳ دريافت كرد.
در سال ۱۳۵۷ به مدت يك سال برايش فرصت مطالعاتى ايجاد شد و به فرانسه رفت و در آن ايام در خبرگزارى فرانسه مشغول به كار شد و اخبار انقلاب را منعكس مى كرد. مرتضى كتبى وقتى در سال ۱۳۶۸ وقتى به ايران بازگشت در دانشگاه تهران به تدريس دروس مقدمات روان شناسى، روان شناسى اجتماعى (عمومى، كاربردى)، بهداشت روانى، پويايى گروهى، بررسى افكار عمومى، روش هاى تحقيق در علوم اجتماعى، جامعه شناسى ادبيات پرداخت و همزمان تدريس دروس تاريخ و تمدن ايران معاصر و جامعه شناسى ايران معاصر در دانشگاه هاى خارجى (سوربن و مدرسه عالى لسنه شرق پاريس) را به عهده گرفت.
استاد مرتضى كتبى مؤسس انجمن فارغ التحصيلان علوم اجتماعى در ايران است و انجمن روان شناسى اجتماعى ايران را با كمك همكارانش تأسيس كرده و در حال حاضر نيز مديريت گروه زبان و ادبيات فرانسه انتشارات «سمت» را عهده دار است.
او در سال ۱۳۸۲ نيز از دانشگاه تهران براى دومين بار بازنشسته شد اما هيچ گاه تحقيق و مطالعه در حوزه علوم اجتماعى و جامعه شناسى را كنار نگذاشته است و هميشه به عنوان يك استاد، مشوق دانشجويانش بوده و هست.
يكى از مهمترين ويژگى هاى مرتضى كتبى در ترجمه هاى نثر شيوا و شاعرانه  اوست. وى در حالى كه يك اثر كاملاً علمى را ترجمه مى كند با استفاده از واژگان معادل زيبا و مناسب، متن سنگين علمى را به متنى دلنشين و خواندنى تبديل مى كند. او كه شيفته ادبيات است و با رمز و راز آن آشنا ست در روح بخشيدن به ترجمه هايش از هيچ تلاشى فروگذارى نكرده است. از ديگر ويژگى هاى فعاليت علمى كتبى، تنوع و تعدد فعاليت هاى اوست. ترجمه كتاب هاى متعدد در زمينه هاى روان شناسى اجتماعى و ... ترجمه و تأليف مقاله هاى علمى در زمينه هاى مختلف اين علم، اجراى طرح هاى تحقيقاتى، معرفى و نقد حدود صد كتاب و مقاله در زمينه علوم اجتماعى در ايران در سالنامه فرانسوى «چكيده هاى ايران شناسى»، تأليف آثار پژوهشى از سال ،۱۳۴۶ تدريس در دانشگاه هاى داخل و خارج كشور و شركت در همايش هاى مختلف علمى او را به عنوان مترجم، پژوهشگر و استادى كوشا و تأثير گذار معرفى كرده است.
ترجمه «نظريه ها در روان شناسى اجتماعى» يكى از مهمترين كتاب هايى است كه مرتضى كتبى آن را به دانشجويان و پژوهشگران معرفى كرده است. اين كتاب كه نوشته مورتون دوچ و روبرت م. كراوس است در هفت فصل به معرفى و بررسى نظريه هاى مختلف روان شناسى اجتماعى مى پردازد و در پايان گرايش هاى امروز روان شناسى اجتماعى را شرح مى دهد. كتبى در مقدمه اين كتاب در باره لزوم رشته روان شناسى اجتماعى در جامعه علمى ما مى نويسد: «جامعه پويا و دائماً در حال تغيير امروز ما قابل بررسى و شناخت علمى نيست مگر آن كه قبلاً به مطالعه حيات سنتى ديروز در اين سرزمين دست زده باشيم. نيك مى دانيم كه چه مطالعه جامعه سنتى و چه بررسى جامعه در حال تحول ما، هر دو به نحوى به كمك علوم اجتماعى انجام مى پذيرد. نگاهى عميق بر شخصيت اجتماعى و روان شناسى فرهنگى، مذهبى، تاريخى، سياسى، اجتماعى و خانوادگى ما - كه مى توانند زمينه هاى اساسى علمى كار را در شناخت جامعه سنتى فراهم آورند - به تحقيقات اساسى در علوم اجتماعى نيازمند است و بررسى پديده هاى ارتباطى جديد، شهر نشينى، اداره و مديريت، رفتار هاى سياسى، جامعه پذيرى، نو آورى، بهداشت روانى و نيز پديده هاى خانوادگى، انگيزه ها و رفتارهاى جمعيتى، روابط بين المللى و تبادلات فرهنگى به پژوهش هاى كاربردى...»
«درآمدى بر روان شناسى اجتماعى» عنوان ترجمه ديگرى از مرتضى كتبى است. اين كتاب مجموعه ضرورت هاى جامعه شناسى روانى را به راهنمايى كلودتاپيا با مقاله هايى از دانيل آلافيليپ، كار مل كامى يرى آندره دومايى و ... در بر گرفته است. اين كتاب با رويكردى كاملاً علمى در پنج فصل مهم تهيه شده است كه عبارت است از : «روان شناسى اجتماعى عمومى و آزمايشى»، «روان شناسى بين فرهنگى»، «جامعه شناسى روانى كار و ارگونومى»، «جامعه شناسى روانى سازمان ها» و «جامعه شناسى روانى كهن سالى» از ويژگى هاى مهم اين كتاب كه با ترجمه شيوا و منحصر به فرد استاد كتبى به دوستداران روان شناسى اجتماعى تقديم شده است مى توان به بخش هاى مختلف هر فصل كه در بردارنده تعريف و بيان مفهوم هر فصل در آغاز و نتيجه گيرى و ذكر منابع در پايان هر فصل است اشاره كرد. چنين ويژگى  مهمى اين كتاب را به عنوان مرجع معتبر در زمينه روان شناسى اجتماعى تبديل كرده است.
از ديگر كتاب هاى كتبى در زمينه جامعه شناسى بايد به كتاب «جامعه شناسى و بيمارى و پزشكى» اشاره كرد. اين كتاب كه نوشته دكتر لورانس و ترجمه دنيا كتبى، دختر استاد، است با همكارى او ترجمه و چاپ شده است. مرتضى كتبى در مقدمه  اين كتاب با عنوان «حرف خودى» چنين نوشته است: «از زمانى كه انسان خود راشناخت، درد را شناخته است و به سلامتى توجه نشان داده است. با وجود اين كه هيچ گاه اهميت سلامتى از اهميت نيازهاى ديگر انسان مانند خوراك، پوشاك و كار و مسكن كمتر نبوده، هرگز مانند امروز به يك موضوع اجتماعى همه گير تبديل نشده است. از اين روست كه پزشكى زمان ماديگر از حالت زيستى و حتى فنى و علمى ساده بيرون شده و به صورت مسأله اجتماعى - سياسى تمام عيار در آمده است...» بخش هاى مختلف و متنوع اين كتاب خواننده را با بيمارى هاى همه گير در طول تاريخ، پيدايش پزشكى نوين، سلامتى، بيمارى و تفسير هاى فرهنگى و اجتماعى آن و مسائل مهم ديگرى در اين زمينه آشنا مى كند.
«افكار عمومى» هم يكى ديگر از كتاب هاى مهمى است كه مرتضى كتبى آن را ترجمه كرده است. اين كتاب از سال ۸۰ تا سال ۸۴ سه بار تجديد چاپ شده است. در اين كتاب مفهوم افكار عمومى براى خواننده بررسى شده است و با آوردن بخش هايى چون «افكار عمومى، نيروى سياسى كم شناخته» ، «ريشه مفهوم افكار عمومى»، «مجارى تشكيل دهنده افكار عمومى»، «ارتباط ميان فردى و افكار عمومى»، «ارتباط جمعى و افكار عمومى» و «مشاهده افكار عمومى» سعى شده است كه خاستگاه افكار عمومى و چگونگى تأثير آن در روند شكل گيرى جريانات اجتماعى بررسى شود.
كتبى علاوه بر ترجمه آثار مهم علمى در زمينه روان شناسى اجتماعى گرايش ويژه اى به ادبيات داشته و دارد. وى در سال ۱۳۷۰ رمانى را با نام «درجست وجوى هويت گمشده» منتشر كرده است. اين رمان كه با رويكردى جامعه شناختى به نگارش درآمده برگرفته از زندگى واقعى كودك سر راهى است كه پدر و مادر خود را جست وجو مى كند. در ميان شرح زندگى شخصيت اصلى رمان از نابسامانى هاى اجتماعى به گونه اى تأثير گذار پرده برداشته مى شود و فراز و فرود حوادث داستان خواننده را به شدت تحت تأثير خود قرار مى دهد. فعاليت ديگر كتبى در زمينه ادبيات ترجمه «جامعه شناسى ادبيات» نوشته روبراسكارپيت است. كتبى در مقدمه اين كتاب مى نويسد: «جامعه شناسى ادبيات در خانواده  بزرگ علوم اجتماعى از جوان ترين آن هاست. اين شاخه علمى نوپا كه نطفه آن در تاريخ فرهنگ ها بسته بود و قرن ها در بطن جامعه ها به صورت جنين زندگى مى كرد، بالاخره زاييده شد و با همان كندى اى كه دوران جنينى خود را پشت سر گذاشت، بعد از تولد به تندى رشد كرد و به جامعه شناسى به طور اعم و جامعه شناسى هنر به معناى اخص جان تازه بخشيد...» وى با ترجمه اين اثر كه تاكنون سه بار به چاپ رسيده است راهى نو در شناخت جامعه شناسى ادبيات براى علاقه مندان گشوده است.
از زمينه هاى ديگر فعاليت علمى مرتضى كتبى بايد به نوشتن و ترجمه مقاله اشاره كرد. از جمله مقاله هاى مهم او مى توان به «بررسى مسائل تلويزيون در ايران»، «مسائل انسانى تحقيق در علوم اجتماعى در ايران»، «نقش شرق شناسى در استعمار غربى»، نگرش هاى مزاحم و مناسب تحقيقات اجتماعى»، «دروغ: پديده اى روانى- اجتماعى كلان و كهن» و ... اشاره كرد.
وى همچنين طرح هاى تحقيقاتى مهمى را انجام داده است كه بسيار ثمر بخش بوده اند و در ميان آنها مى توان به شرايط روانى اجتماعى كار صنعتى در ايران، «بررسى افكار عمومى (سنجش) افكار تماشاگران تلويزيونى»، جايگاه دروغ و الگوهاى رفتارى آن در روابط اجتماعى ما و ... اشاره كرد.
مرتضى كتبى در آستانه هفتاد و پنج سالگى همچنان با عشق به كتاب و مطالعه زندگى مى كند. كتاب هاى بسيارى را براى ترجمه در نظر گرفته است چرا كه معتقد است تنها باترجمه آثار انديشمندان كشورمان ايران و كشورهاى ديگر مى توان به ميزان رشد علمى و فرهنگى آنان دست يافت. براى او كه از مترجمان آگاه سرزمين ماست آرزوى سلامت و طول عمر داريم.