دكتر معصومه رفيعى مرند ، روانشناس بالينى و پژوهشگر

نوروز يكى از اعياد باستانى ايران زمين است كه پس از گذشت چند هزار سال، هنوز هم آئين مربوط به آن با برنامه هاى خاصى اجرا مى شود. يكى از مراسم زيباى نوروز، تدارك سفره هفت سين در شب عيد است كه خانواده هاى ايرانى، خود را ملزم مى دانند به هنگام تحويل سال نو در هر ساعتى از شبانه روز كه باشد، دور سفره هفت سين نشسته و با تلاوت قرآن كريم براى خود و اطرافيان آرزوى سلامت و موفقيت كرده و از درگاه يكتاى بى همتا آرزوى سالى پر از خير و بركت و شادكامى كنند. سفره هفت سين را معمولاً روى زمين مى گسترانند و هفت گياه كه بعضى از آنها به صورت فرآورده است، به عنوان هفت نماد در آن جمع مى شود.
از علت انتخاب اين گياهان در سفره هفت سين و اين كه چرا تعداد هفت گياه (يا فرآورده) كه حرف نخست اسم آنها با حرف سين شروع مى شود چيزى نمى دانيم. اما عقيده عموم بر آن است اين گياهان كه علاوه بر مصارف غذايى، مصارف دارويى و شفابخشى نيز دارند، سلامتى، سرسبزى، شفا و شادمانى و خير و بركت را به همراه مى آورند. بررسى اين گياهان از ديدگاه طب سنتى و ساير موادى كه در گروه «سين ها» نيستند، اما به گونه اى به سفره هفت سين راه يافته اند و نيز راز و رمز عدد هفت مى تواند ما را به حقيقت اين رسم كهن نزديك تر سازد. سبزه، سيب، سركه، سنجد، سماق، سركه و سمنو هفت سين سحرآميز است. همچنين اسفند، سكه، آب و آئينه نيز زينت بخش اين سفره پربركت و زيبا است.
سيب ميوه بهشتى!
سيب يكى از سالم ترين و مفيدترين ميوه ها و غنى از آهن است. از اين ميوه عطاران قديمى شربت ها و دم كردنى هاى گوناگونى را براى درمان هاى مختلف تجويز مى كرده اند و مثل معروف «خوردن يك سيب در روز، طبيب را دور مى سازد» اشاره به خواص درمانى - پيشگيرى اين ميوه بهشتى دارد. سيب تقويت كننده اعصاب و آرام بخش است. انگليسى ها، چاى برگ سيب را كه چند تكه ميوه هم در آن افزوده مى شود براى برطرف كردن سرفه و رفع زكام مفيد مى دانند. سيب داروى سينه است و در شربت هاى گياهى از آن استفاده مى شود. از پوست خشك شده سيب، جوشانده هايى تهيه مى كنند كه آن را براى برطرف ساختن تب و تشنگى، سرفه، گلودرد، دردهاى كليه و... مفيد مى دانند. مرباى سيب، مقوى قلب و معده است. در طب سنتى خواص ديگرى را نيز براى سيب قائل بودند كه عبارتند از درمان بدبويى نفس و دهان، درمان ورم و ضرب ديدگى دور چشم، درمان اسهال و استفراغ هاى صفراوى، ضعف عمومى، يبوست، كلسترول اضافى خون، اوره، روماتيسم، نقرس، ضعف دستگاه گوارش، زكام، سياه سرفه، گوش درد، يرقان، تورم ريه و روده، تبخال و پيشگيرى از پيرى زودرس. سيب داروى مقوى ورزشكاران و كودكان است.
مضرات سيب
سيب كال موجب تب هاى مختلف، ضعف حافظه، نفخ شكم و درد عضلات مى شود. خنثى كننده مضرات سيب، گل قند و دارچين است.
سمنو، غذاى بهشتى!
سمنو را از عصاره جوانه گندم تازه و آرد كامل گندم تهيه مى كنند. سمنو، خوشمزه و شيرين است و اين در حالى است كه به آن هيچ ماده شيرين كننده اى اضافه نمى كنند. علت شيرينى آن تركيب عصاره جوانه گندم كه خود طعم نسبتاً شيرينى دارد با  آرد كامل است. مواد و ويتامين هاى موجود در گندم و جوانه آن، ارزش غذايى و درمان و پيشگيرى از بيمارى ها را دارد. سمنو داراى ويتامين هاى A ، E ، K وگروه ويتامين هاى خانواده B از جمله: B1 ، B3 ، B5 ، B8 ، B12 و مواد مهم ديگرى مانند: فسفر، كروميوم، سلنيوم، روى، آهن و مس است. سمنو، مغذى و انرژى زاست و براى درمان مادران باردار، كودكان و نوجوانان و جوانان ورزشكار (زيبايى اندام) مفيد است. سمنو، داروى طول عمر، آرامش اعصاب و شيرافزا است و داروى مفيدى براى شفابخشى در سوءهاضمه، اختلال و سنگ كيسه صفرا، كندى ضربان قلب، پادرد، ريزش مو، لاغرى، يبوست، واريس، قندخون و ديابت، رشد قد، بى خوابى، عصبى، ضعف حافظه، هپاتيت و يرقان نوزادى (غذاى مادر) و نيز در ترميم زخم ها، عوارض يائسگى و ... به عنوان غذا و كمك درمانى مفيد و مؤثر است.
سير؛ نوشداروى همه دردها
خواص طبى سير، از عهد عتيق شناخته و معرفى شده است. برخى اقوام سير را مثل نوشدارو و داروى همه دردها مى دانستند. سير، ضدعفونى كننده و ميكروب كش قوى است و براى مداواى برونشيت، اسهال و سل مفيد است. مصارف درمانى آن، بويژه در بيمارى هاى ريوى: آسم، برونشيت و سياه سرفه بسيار مشهور است. سير بهترين درمان كننده ضعف حافظه و فراموشى است. سير داروى ميخچه و زگيل است و براى درد و ناراحتى ناشى از زنبورزدگى به كار مى رود. در درمان گل مژه، ناراحتى هاى دستگاه گوارشى، روماتيسم، ورم ها و ناراحتى قلبى و... كاربرد بسيارى دارد. سير انگل ها را نابود مى سازد و داروى خوب بى خوابى، تب، فلج و رعشه به شمار مى آيد. سير باعث رقيق شدن خون و كاهش فشار خون، پايين آمدن قند و چربى خون مى شود. در طب سنتى، مصرف سير را در معالجه تمام بيمارى هايى كه در اثر بدى جريان خون و فشار خون پيدامى شود، مفيد مى دانند. مصرف سير به علت وجود گوگرد فراوان در آن و ساير تركيبات يك ضد سم و تقويت كننده واقعى است.
سير سيستم ايمنى را فعال مى سازد و تعداد سلول هاى كشنده طبيعى در بدن را كه مسئول كنترل سرطان هستند، زياد مى كند.
مطالعات نشان داده است سير يك عامل ضدسرطان است و از ايجاد بعضى از ژن هاى عامل سرطان در شكم، پيشگيرى مى كند و DNA را از تخريب توسط ساير ژن هاى سرطانى محفوظ نگاه مى دارد و سلول هاى كبد و مغز را محافظت مى كند. بهترين و مؤثرترين نوع مصرف سير، استفاده از سير تازه و خام به صورت له شده است.
موارد منع مصرف سير
افراد معتاد و مبتلا به يبوست و افرادى كه معتاد نيستند اما يبوست دارند، بايد از خوردن سير خوددارى كنند. همچنين افرادى كه قادر به هضم غذا نيستند و آنهايى كه به ورم چركى كليه مبتلايند نيز بايد از خوردن سير بپرهيزند. مادران شيرده نيز به علت اين كه بوى سير به شير مادر نيز سرايت مى كند و موجب آزار شيرخوار مى شود، از خوردن سير خوددارى كنند.
سنجد؛ ميوه فراموش شده
درخت سنجد در نواحى سرد و معتدل رشد مى كند. ميوه آن شيرين و گس است. طبيعت آن سرد و خشك و يبوست آور است.
جوشانده برگ درخت سنجد خاصيت جمع كننده و ضداسهال دارد. سنجد بهترين دارو براى درمان اسهال كودكان است.
سنجد از نظر غذايى، كم كالرى و براى اطفال سازگار و مقوى معده و مانع از آثار صفرا است. طب گياهى درباره خواص درمانى سنجد مى گويد: سنجد از ريخته شدن باد نزله به درون بينى پيشگيرى مى كند. مصرف سنجد براى درمان و جلوگيرى از عوارضى مثل «قى» اسهال صفراوى، زخم روده، سرفه هاى حاد گرم، سردرد و اثر رطوبت نافع است.
امام باقر (ع) فرموده است: «ميوه سنجد گوشت بر استخوان مى روياند و انسان را فربه مى سازد. پوست را تقويت كرده و كليه ها را گرم نگه مى دارد.»
از اين رو سنجد را مى توان يك تقويت كننده مؤثر و ضدلاغرى دانست، براى كودكانى كه وزن نمى گيرند به عنوان يك درمان كمكى مورد استفاده قرارداد. با همه اينها در مصرف سنجد هم، همانند ساير موادخوراكى حدتعادل را بايد رعايت كرد.
سماق؛ منبع مهم ويتامين «ث»
درخت سماق، مانند درخت انار (درختچه) است و دانه هاى خوشه اى به شكل عدس دارد كه به رنگ قهوه اى و قرمز، بسته به آب و هوا، خاك و منطقه رشد دارد. سماق يكى از منابع قوى ويتامين «ث» است و سموم را از بدن مى راند. سماق، علاوه بر مصارف غذايى، به عنوان چاشنى و ادويه، مصرف دارويى نيز دارد. طعم ترش سماق، بزاق دهان را افزايش مى دهد و به هضم غذا كمك مى كند. سماق خاصيت جمع كنندگى دارد. از اين رو در درمان اسهال، استفراغ و خونريزى ها بويژه خونريزى لثه ها مفيد است. سماق خاصيت آنتى بيوتيكى و ضدعفونى كننده دارد و در اسهال هاى ناشى از مسموميت، بسيار مفيد است.
سماق در درمان بواسير، ورم ها، زخم هاى رطوبتى چشم، فساد لثه ها، زخم هاى آبدار، لك و پيس، سفيدك، كك مك و ورم چشم مفيد است.
سركه؛ ضدسرطان
سركه را از انواع ميوه هاى شيرين تهيه مى كنند كه معروفترين آنها سركه سيب و سركه انگور است. هريك از انواع آن داراى كاربردهاى وسيعى در غذا و درمان است. اما آنچه موردنظر ما است و در هفت سين گياهى وارد مى شود، سركه انگور طبيعى است. تحقيقات نشان داده است سركه انگور پس از تخمير داراى اسيدهاى آمينه بيولوژيك مى شود. اما در سركه هاى صنعتى (كه از اسيد استيك تهيه مى شوند) اين ماده مهم و ضرورى براى بدن، وجودندارد. سركه  ماده اى است قابض و بسيار خشك كننده، سريع النفوذ و رساننده اثر و قوه داروها به اعضاى بدن و نرم كننده و برطرف كننده اخلاط فاسد و غليظ بويژه بلغم و صفرا است.
سركه از توسعه زخم هاى مزمن، باد سرخ، جوش هاى خارش دار، بواسير، عقربك جلوگيرى مى كند. همچنين سركه پادزهر خوبى براى نيش حشرات است و به عنوان يك داروى مؤثر در درمان نقرس، آفتاب زدگى، ورم سينه و غدد بناگوش و انواع سردردهايى كاربرد دارد كه مربوط به خون و صفرا است و سردردهايى كه از بخار حمام ناشى مى شود. سركه داروى خوبى براى گرفتگى بينى، ورم گلو و گلودرد بوده و در مشكلات مربوط به دندان و لثه و بدبويى دهان كاربرد دارد. همچنين در درمان مسموميت ها، ضربه هاى زيرچشم، غده ها و ورم هاى سرد مورداستفاده قرارمى گيرد. سركه در رژيم هاى غذايى نمك، گوشت، چاقى، بيمارى قند و روماتيسم مورداستفاده قرارمى گيرد.
سركه زيادكننده ترشح بزاق، هضم كننده غذا، اشتهاآور، صفراآور و قاعده آور است (در مواردى نيز موجب قطع قاعدگى مى شود). سركه احتمال به دنيا آوردن نوزاد دختر را افزايش مى دهد و در درمان ورم طحال و كليه و اختلالات كبدى اثرداشته و داروى بى خوابى و ضعف حافظه، چربى خون و درمان كننده سكسكه (با قند مصرف شود) انگل روده و معده، سنگينى گوش، استسقا و ضدبلغم و عطش شناخته شده است.
موارد منع مصرف سركه
موارد گفته شده در بالا فقط بخشى از آثار درمانى اين داروى شفابخش است. در حالى كه مصرف سركه براى افراد ديگرى مانند افراد عصبى و مستعد به آسم و آلرژى منع شده است .
افراد مسن هم بهتر است كمتر سركه استفاده كنند . همچنين زياده روى در مصرف سركه براى ورم پروستات، ورم كليه، اختلالات قاعدگى و كبد مناسب نيست. مصرف سركه براى بواسير، تصلب شرائين، تارى ديد، روماتيسم، فلج، ورم معده و روده و مشكلات گوارشى، سردرد، سرماخوردگى، امراض ريوى، سنگ كيسه صفرا، نازايى، يبوست و سل بويژه در بيمارى هاى خونى با مشكلات انعقادى (هموفيلى) و نيز افراد لاغر توصيه نمى شود و جداً بايد از مصرف آن پرهيزكرد.