محمدرضا سرودلير
در طول تاريخ هزار سال گذشته ما «خط» نقش كليدى داشته است. علت ساده آن هم اين بود كه فرهنگ با كتابت انتقال داده مى شد.
«استنساخ» يك پديده رايج گذشته بود؛ اگر كتابى مى خواستيد، كتابخانه اى نبود كه به آن مراجعه كنيد، بلكه بايد نزد كاتبى مى رفتيد و سفارش مى داديد كه اين كتاب را براى شما بنويسد، به همين خاطر مثل هميشه در اين پديده فراگير، افراد شاخصى ظهور مى كردند. در واقع وضع خوشنويسى در گذشته را شايد بتوان به كامپيوتر در زمان حال تشبيه كرد. آشنايى با كامپيوتر يك امر فراگير است، اما در برخى از موارد پديده هايى در اين زمينه ظهور مى كنند كه زبانزد خاص و عام مى شوند. به همين خاطر بسيارى از كاتبان يا خوشنويسان در گذشته به عنوان برترين هاى اين رشته معرفى مى شدند. متأسفانه به علت نبود تبليغ يا تحقيق درست در اين باره، هميشه اساتيد اين هنر ناشناخته و مهجور مانده اند. با آن كه خوشنويسى يكى از هنرهاى ملى اين سرزمين است. بسيارى از بزرگان آن هنوز براى ما ناآشنا هستند. خوشنويسى چيزى كمتر از نقاشى يا هنرهاى ديگر ندارد. بسيارى از افراد به خاطر كار تبليغى وسيعى كه درباره خط از دوران ابتدايى انجام شده، با اين مقوله آشنا هستند، اما با بسيارى از نوابغ در سطوح بالاتر آن آشنايى ندارند.
از جمله مواردى كه ناآشنايى وحشتناكى در آن فراگير است، هنر خوشنويسى است. به طور مثال مى توان با جرأت ادعا كرد در خط شكسته، درويش عبدالمجيد طالقانى به لحاظ سطح و عياركارى، چيزى كمتر از داوينچى ندارد؛ يا خواجه اختيار منشى گنابادى در خط تعليق، آثار و نبوغ هنرى اش كمتر از ميكل آنژ نيست و يا در نستعليق نبوغ هنرى «ميرعلى هروى» از بتهوون كم نيست.
اما اين كه چرا كسى اين بزرگان را نمى شناسد، علت هاى متعددى وجود دارد؛ يكى اين كه اصلاً چه كسانى و با چه ابزارى بايد اين افراد را به ديگران معرفى كنند. به نظر مى رسد اين بزرگان بايد در مدارس، دانشگاه ها و محصولات فرهنگى مثل فيلم ها و كتاب ها معرفى شوند. اين در حالى است كه ما مى دانيم اصلاً منابعى براى معرفى اين افراد وجود ندارد، يا بسيار انگشت شمار است. حتى پژوهشگرانى كه در اين باره پژوهشى انجام داده باشند، تعدادشان انگشت شمار است. از طرفى، تشكل غيردولتى بزرگى مانند انجمن خوشنويسان ايران هم، يا توانايى اين كار را ندارد يا سازماندهى لازم را براى پژوهش در خوشنويسى - آن هم به صورتى كه بتوان حاصل اين پژوهش را در مواد درسى در مدارس يا دانشگاه ها ارائه داد - نداشته است.
در حال حاضر رشته اى به نام خوشنويسى در دانشگاه وجود ندارد، در حالى كه براى بسيارى از هنرها، مثل فرش به صورت تخصصى رشته اى به همان نام وجود دارد. ما حتى كارشناسانى كه در دانشگاه ها حضور داشته و عميقاً با اين هنر آشنا باشند، هم نداريم.
هنر خوشنويسى زيرمجموعه هنرهاى تجسمى ديده شده است. البته براى اين كه آيا به مبحث خوشنويسى بپردازيم يا نه بايد تأمل و بحث و بررسى هاى لازم صورت بگيرد. در بسيارى از مواردى كه بحث تهاجم فرهنگى مطرح مى شود، هميشه نبايد به دنبال مقصر در فراسوى مرزها بگرديم، بلكه بايد به داشته هايمان و معرفى آنها نيز نگاهى داشته باشيم. اين كه چقدر ما توانسته ايم داشته هايمان را به فرزندانمان معرفى كنيم و گذشته خود را به آنها بشناسانيم، نيز در به فراموشى نسپردن فرهنگ مؤثر است.
از سويى همه مى دانيم كه مجمل انتقال ادبيات، خط بوده است. ابعاد زيبايى شناختى را قطعاً مى توان الهام بخش اذهان جست وجوگر دانست. اين ذهن هاى جست وجوگر از سنين كودكى فعال مى شود. وقتى از كودكى اين امكان در اختيارشان قرار بگيرد كه در زمينه خاصى فعاليت كنند، حتماً به طور خارق العاده اى در آن حوزه نوابغى پديد خواهند آمد. البته ممكن است واقعاً نيازى به توليد انبوه هنرمندان اين رشته نداشته باشيم اما نبايد نياز جامعه را به خوشنويس ناديده گرفت. به راستى كتيبه هايى را كه در حال حاضر در مساجد با شمارگان بالا ساخته مى شود، چه كسى بايد بنويسد؟!
در حال حاضر ما حتى يك منبع خام كه بتوانيم براى پژوهش در اختيار خوشنويسان يا پژوهشگران اين رشته قرار بدهيم، نداريم. در جريان طرح پژوهشى  تاريخ خوشنويسى كه رويدادى در حوزه هنرهاى تجسمى به شمار مى رود، بسيارى از نسخه ها و كتيبه ها، براى خود پژوهشگران و اساتيد ناآشنا بود و شايد براى نخستين بار نسخه مورد نظر را مشاهده مى كردند، در حالى كه با ارائه منابع در دسترس آن هم در سطح مطلوب مى توان بسيارى از مشكلات را در زمينه خوشنويسى حل كنيم. فراگير بودن رشته خط، يا بديهى بودن اين رشته در زندگى افراد را نيز مى توانيم از علت هايى بدانيم كه مانع رشد كيفى اين هنر شده است؛ به علت بديهى بودن اين امر در زندگى، نيازى براى رشد و گسترش آن در دوران هاى مختلف احساس نشده است.
سال ،۱۳۸۲ همزمان با دوران مديريت دكتر «محمود احمدى نژاد» در شهردارى تهران، طرح «گردآورى احوال و آثار نوابغ خوشنويسى ايران» را تقديم كردم. كليات طرح پذيرفته و به معاونت هنرى سازمان ارجاع داده شد. در نهايت طرح در قالب ۲۵ جلد كتاب مصوب و اجراى آن به نگارستان هنر پارس با مديريت حميدرضا قليچ خانى واگذار شد.
برخى از اسامى اين ۲۵ كتاب، بعدها به عللى تغيير كرد، چرا كه بعضى از بزرگان را حتى خودمان باور نمى كرديم كه در اين حد اثرگذار باشند. مثل «محمدحسين شيرازى». بسيارى از بزرگان معاصر كه آثارش را ديده بودند، باورشان نمى شد كه آثار اين فرد اين قدر زيبا باشد.
طرح احوال و آثار نوابغ خوشنويسى در واقع دايره المعارف بزرگى از آثار هنرمندان تاريخ خط و خوشنويسى در دوره اسلامى است. انتشار اين كتاب ها مى تواند ديدگاه صاحبنظران ديگر هنرها را در باب اهميت و جايگاه كتابت و كتاب آرايى دگرگون سازد و حتى تجديدنظر منتقدان را درباره بسيارى از خوشنويسان به دنبال داشته باشد. اين مجلدات در واقع مرجعى بزرگ براى پژوهش هاى بعدى خواهد بود.
در اين مجموعه از ۲۵ هنرمند سده سوم هجرى تا دوره پهلوى، به همراه شاگردان و معاصران، ياد شده است. يعنى در مجموع مجلدها، بيش از يك صد هنرمند خطه خط معرفى شده اند. هر جلد از اين مجموعه در بر گيرنده دو بخش پژوهشى و تصويرى است كه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ صفحه دارد. از ميان ۲۵ هزار تصوير تهيه شده، ۴ هزار و ۵۰۰ تصوير از آثار برجسته، كارشناسى و گزينش و در مجلدات ارائه شده است. اين در حالى است كه بيش از ۸۰ درصد اين تصاوير براى نخستين بار معرفى و منتشر مى شود.
در اين طرح از مجموعه هاى مجموعه دارانى چون مهدى ابراهيمى، سيدمحمد احصايى، غلامحسين اميرخانى، مظفر بختيار، على اكبر پگاه قزوينى، مرتضى تدين، ناصر جواهرپور، ابوالوفا حسينى، صادق خرازى، اكبر ساعتچى، سعيد شمس، محمود طاووسى، امير عاملى، مهدى عتيقى، يدالله كابلى، رامين قديمى، غلامرضا مشعشعى، غلامعلى محلاتى، عزت ملك ملك و حاج محمود وطنچى استفاده شده است.
علاوه بر آن از آرشيو ملى كابل، آرشيو انجمن خوشنويسان ايران، كتابخانه بنياد تاريخ معاصر ايران، كتابخانه جامع سليمانيه استانبول، كتابخانه دانشگاه استانبول، كتابخانه دانشكده هاى ادبيات والهيات دانشگاه فردوسى مشهد، كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، سازمان اسناد و كتابخانه ملى ايران، كتابخانه و موزه ملى ملك، كتابخانه كاخ موزه گلستان، كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراى اسلامى، سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوى مشهد، موزه چهلستون قزوين، موزه رضا عباسى، موزه ملى ايران، موزه ميرعماد و موزه هنرهاى تزئينى اصفهان نيز استفاده شده است. تشخيص اصالت و گزينش آثار نيز از سوى اساتيدى چون سيدمحمد احصايى، غلامحسين اميرخانى، سيدمحمد حسينى موحد و غلامرضا مشعشعى انجام گرفته است.
اكنون كه با تلاش طاقت فرساى گروهى، اين مجموعه بزرگ به پايان رسيده است، جامعه هنرى اميدوار است بزودى شاهد انتشار مجموعه ۲۵ جلدى احوال و آثار خوشنويسان باشيم.