حميد محمدى
كرسى هاى نظريه پردازى، نقد و مناظره، پيرو پاسخ مقام معظم رهبرى (در تاريخ ۸۱‎/۱۱‎/۱۳) به نامه تنى چند از عاملان حوزه و دانشگاه درباره نياز كشور به آزاد انديشى و پيشنهاد ايجاد يك حركت علمى در كشور پايه گذارى شده است. آنچه در پى مى آيد گفت و گو با رضا غلامى دبير هيأت حمايت از كرسى هاى نظريه پردازى، نقد و مناظره درباره نحوه فعاليت اين هيأت است كه تقديم علاقه مندان مى گردد.
گروه انديشه
به عنوان سؤال نخست، بفرماييد كرسى هاى نظريه پردازى، نقد و مناظره در نظام آموزشى و پژوهشى كشور چه تعريفى دارند؟
- كرسى هاى نظريه پردازى، نقد و مناظره به مجامع آكادميكى اطلاق مى شود كه به منظور ارزيابى و سنجش تخصصى و روشمند يك نوآورى، نظريه و يا نقد علمى، و با حضور صاحبنظران برجسته رشته علمى مربوط تشكيل مى شود. بنابراين، تعريف كرسيهاى پژوهشى رايج، با اين كرسيها تفاوت دارد به اين معنى كه در اين كرسيها اصولاً پژوهش صورت نمى گيرد بلكه حاصل پژوهشهاى انجام شده مورد سنجش و ارزيابى قرار خواهد گرفت.
هيأت حمايت از كرسيهاى نظريه پردازى، نقد و مناظره در چه حوزه هايى فعاليت دارد؟
- حوزه فعاليت اين هيأت صرفاً علوم انسانى و مطالعات ميان رشته اى مانند علم و دين است.
اين هيأت به لحاظ حقوقى چه جايگاهى دارد؟
- اين هيأت به شوراى عالى انقلاب فرهنگى يعنى عالى ترين مرجع علمى و فرهنگى كشور وابسته است و همه اعضاى اين هيأت كه از مسئولان دولتى ذى ربط، تعدادى از رؤساى دانشگاه ها و پژوهشگاه هاى كشور و شمارى از صاحبنظران برجسته كشور هستند، با مصوبه شوراى عالى انقلاب فرهنگى و به حكم رئيس جمهور منصوب شده اند.
نحوه ارتباط محققان علوم انسانى با اين هيأت چگونه است؟
- به طور معمول محققان كشور در عرصه علوم انسانى، از طريق معرفى رسمى دانشگاه ها و مؤسسه هاى تحقيقاتى معتبر با اين هيأت ارتباط برقرار مى كنند. اين هيأت هم ترجيح ميدهد همه ارتباطات از اين راه صورت گيرد.
چه كسى مسئوليت برگزارى كرسى را بر عهده دارد؟ خود هيأت يا دانشگاه و مؤسسه تحقيقاتى پيشنهاد دهنده؟
- در روال معمول، اغلب كرسيها توسط دانشگاه يا مؤسسه پژوهشى پيشنهاد دهنده و البته طبق ضوابط و آئين نامه هاى صادره از طرف اين هيأت و همراه با نظارت علمى نمايندگان اين هيأت، برگزار مى شود ولى در برخى موضوع ها خود هيأت هم به طور مستقل برگزاركننده يك كرسى مى شود.
يك نوآورى، نظريه يا نقد علمى در اين كرسيها به چه شيوه اى مورد ارزيابى قرار مى گيرد؟
- پس از تشكيل كميته داورى و تأييد طرح از سوى اين كميته، يك مدير به پيشنهاد دانشگاه يا مؤسسه تحقيقاتى پيشنهاد دهنده و با تأييد كميته داوران براى برگزارى هر كرسى معين مى شود. همچنين كميته داورى ضمن تعيين سه نقاد مجرب، از مدير كرسى مى خواهد تا ضمن انعقاد قرار داد با نقادان، زمينه نقد تفصيلى و دقيق نوآورى، نظريه و يا نقد علمى را در يك زمانبندى منطقى فراهم كند. همچنين كميته داورى با تهيه فهرستى از صاحبنظران ذيربط، از آنها نيز براى بررسى افتخارى نوآورى، نظريه و يا نقد دعوت مى كند. وقتى بررسيهاى تفصيلى آن سه نقاد به پايان رسيد، در يك يا چند جلسه و با حضور اعضاى كميته داورى، نقادان و تعدادى از صاحبنظران برجسته در موضوع، صاحب نوآورى نظريه و يا نقد علمى، طرح خود را تشريح مى كند. سپس، ناقدان نقدهاى خود را ارائه مى كنند و صاحب طرح پاسخ مى دهد. همچنين زمانى نيز براى اظهار نظر علمى حضار اختصاص مى يابد. در مرحله نهايى، كميته داوران با ملاحظه مجموعه نقدها و نظرها و پاسخ ها نظر نهايى خود را ارائه مى كند و بر اساس معيارهاى از قبل تعيين شده، امتياز مى دهد.
آيا كميته داورى بايد لزوماً در همان جلسه نظر خود را بيان كند؟
- در صورتى كه اكثريت اعضا، اظهار نظر را منوط به بررسى بيشتر بدانند به بعد از جلسه موكول مى شود.
معيار ارزيابى داوران چه پارامترهايى است؟
- طبيعى است كميته داوران قبل از شروع كار ناقدان، افزون بر اين كه معيارهاى عمومى نقد را - كه در رشته علمى مربوط رايج و مقبول است - براى ناقدان تبيين مى كند ضمن بررسى دقيقتر، معيارهاى اختصاصى نقد را نيز - بر اساس مقتضيات خاص نوآورى، نظريه و يا نقد - شناسايى و معرفى مى كند. به اين اعتبار اظهار نظر خود كميته داورى هم بر پايه همين معيارها صورت خواهد گرفت.
امتيازهايى كه نهايتاً كميته داورى به نوآورى، نظريه و يا نقد اعطا مى كند چه پيامدهايى را خواهد داشت؟
- اولاً: در آيندهاى نزديك، وزارت علوم، تحقيقات و فناورى امتياز مورد تأييد اين هيأت را مطابق آيين نامه ارتقاى اعضاى هيأت علمى دانشگاهها و مراكز تحقيقاتى ايران، پذيرفته و ترتيب اثر خواهد داد. اين امتياز در ارتقاى يك عضو هيأت علمى بسيار تعيين كننده خواهد بود. ثانياً: بنياد ملى نخبگان، صاحبان نوآورى و نظرى هاى را كه از امتيازهاى خوب و عالى برخوردار شده باشند به عنوان مصداق بارز نخبه مى شناسد و مطابق ضوابط خود از آنها پشتيبانى هاى مادى و معنوى به عمل خواهد آورد. همچنين، خود اين هيأت كه متولى برگزارى جايزه ملى علوم انسانى نيز هست، نوآوريها، نظريه ها و نقدهاى حائز امتياز را مستقيماً در مرحله بررسى نهايى اين جايزه قرارداده و به برترين آنها جوايز نفيسى را اعطا خواهد كرد. علاوه بر اينها، نفس اين موضوع كه يك محقق مى تواند ثمره سالها تلاش علمى خود را در قالب اين كرسى ها مورد ارزيابى و سنجش دقيق و روشمند قرار دهد، دستاورد مهمى است.
با شكل گيرى اين كرسيها، اگر نظريه يا نوآورى اى در اين كرسيها مطرح نشود، فاقد وجاهت علمى شناخته مى شود؟
- خير به هيچ وجه؛ اين كرسيها يكى از راه هاى ارزيابى و سنجش نوآوريها و نظريه هاى علمى در حوزه علوم انسانى هستند و اهميت دادن به اين كرسيها به منزله نفى وجاهت علمى ساير روشها مانند كنفرانسهاى علمى يا مجلات و غيره نيست. البته ما معتقديم اگر اين كرسيها با رونق مواجه شوند، اثرات زيادى در جهت رشد علمى كشور به جاى خواهند گذاشت؛ ضمن اين كه كنفرانسها و مجلات علمى و پژوهشى نيز به رونق اين كرسيها كمك خواهند كرد.
آيا ممكن است در برگزارى اين كرسيها جهت گيرى سياسى و يا فكرى خاصى راه پيدا كند؟
- طبيعى است كه اين امكان در هر نوع كار علمى اى وجود دارد ولى تمام سعى ما در هيأت حمايت از كرسيها اين است كه اين اتفاق نيفتد. ما معتقديم در اين كرسيها مى توان بالاترين سطح آزاد انديشى و نقدپذيرى را در نظر گرفت؛ بر اين اساس هيأت حمايت از كرسيها از تمامى محققان كشور با هر طرز تفكر و سليقه هاى متفاوت دعوت مى كند تا بدون هرگونه محدوديتى از مزاياى اين كرسيها استفاده كنند و تنها به منطق، اخلاق گفت و گو و نقد علمى پايبند باشند.
در كميته داورى از صاحبنظران برجسته غير ايرانى نيز دعوت مى شود؟
- در موضوع هايى كه متخصص برجسته و صاحب صلاحيت در ايران وجود نداشته باشد، صاحبنظرانى از خارج كشور به عنوان عضو كميته داورى دعوت به همكارى خواهند شد.
مطلع شديم، كرسى هاى بين المللى هم پيش بينى شده اند؛ برگزارى كرسيهاى بين المللى چگونه خواهد بود؟
- هيأت حمايت از كرسى هاى نظريه پردازى، نقد و مناظره ، اولاً آمادگى دارد در رشته هايى كه دانشگاهها و پژوهشگاه هاى كشور مرجعيت مطلق علمى دارند مانند : زبان و ادبيات فارسى، ايران شناسى، تاريخ ايران، فلسفه، عرفان، كلام و فقه شيعى و موارد مشابه ديگر، نوآورى ها، نظريه ها و نقدهاى علمى محققان خارجى را در قالب اين كرسى ها مورد ارزيابى و سنجش قرار دهد و در صورت كسب امتياز خوب و عالى، از آنها تقدير به عمل آورد. همچنين اين هيأت آمادگى دارد در صورتى كه دانشگاه ها و مؤسسه هاى تحقيقاتى معتبر خارجى، اعلام آمادگى نمايند، در برگزارى برخى از اين كرسيها در داخل و خارج ايران مشاركت داشته باشد. يعنى مشاركت در داورى و نقد و غيره.
آيا اين كرسيها تاكنون نمونه غير ايرانى هم داشته است؟
- بله؛ ما در مطالعه اى كه بر روى برخى از دانشگاه هاى معتبر خارجى داشته ايم، با كرسى هايى شبيه اين كرسى ها روبرو شده ايم كه يكى از اين كرسى ها در كشور كانادا به عنوان نمونه در سايت معرفى شده است.
تاكنون استقبال محققان كشور از اين كرسيها چگونه بوده است؟
- اين هيأت از سال ۱۳۸۲ فعاليت خود را آغاز كرده است و در اين مدت ميزان استقبال محققان ايرانى از اين كرسى ها سير صعودى داشته است. براى نمونه در سال ،۱۳۸۴ تعداد كرسيهاى برگزار شده در كل كشور، نسبت به سال ۱۳۸۳ سه برابر و يا در سال ،۱۳۸۵ ۴ برابر افزايش پيش بينى مى شود. اينك ما در حال گسترش اطلاع رسانى در خصوص نحوه برگزارى اين كرسيها هستيم و مطمئن هستيم، در اين صورت ميزان استقبال از كرسيها با استقبال بيشترى مواجه خواهد شد.
از نظر شما ميزان نوآورى و نظريه پردازى در علوم انسانى چگونه قابل تبيين و تحليل است؟
- اصولاً نوآورى و نظريه پردازى در عرصه علوم انسانى كار بسيار دشوارى است و از هر چند صد پروژه تحقيقى چند مورد انگشت شمار به نوآورى و يا نظريه پردازى منجر ميگردد. البته ارتقاى امكانات، تحول در روش شناسى و از همه مهمتر تقويت جسارت و ريسك پذيرى در ميان محققان مى تواند ميزان نوآورى و نظريه پردازى در علوم انسانى را افزايش دهد.
چه نوع نقدهايى مى تواند در قالب اين كرسيها ارائه و ارزيابى شود؟
- اولاً بايد توجه داشت كه نقد علمى و روشمند كمتر از نوآورى علمى ارزش ندارد. اصولاً نقد علمى فرصت نوآورى را ايجاد خواهد كرد. البته منظور ما از نقد در اين هيأت، نقدهاى معمولى علمى نيست بلكه منظور نقدهاى علمى مهمى است كه درباره يك نوآورى و يا نظريه معتبر علمى وارد شده و مى تواند مسير علمى در يك رشته را تا حد زيادى تغيير دهد.
چه تفاوتى ميان كنفرانسهاى علمى يا مجلات علمى و پژوهشى و يا آى.اس.آى با اين كرسيها وجود دارد؟
- در كنفرانسهاى علمى هم يك كميته داورى براى بررسى مقاله ها پيش بينى مى شود، اما رويكرد كرسيها به كيفيت داورى با رويكرد كنفرانسها لزوماً يكسان نيست. براى نمونه، در كرسيها داورى هر كرسى به صورت جداگانه با مشاركت متخصصان عالى رشته و يا موضوع مربوط و با كمك يك كميته نقد و همچنين شمارى از صاحبنظران جامعه علمى رشته اى كه در آن كرسى برگزار مى شود، صورت مى گيرد. ضمن اين كه معيارهاى بسيار دقيقى براى ارزيابى و نقد يك نظريه و يا نوآورى تعيين مى شود در حالى كه در كمتر كنفرانسى اين سطح از جامع نگرى و دقت وجود دارد. در مجلات علمى و پژوهشى و يا آى.اس.آى هم همينطور؛ براى مثال در هر مجله يك تحريريه و يا شوراى علمى وجود دارد كه مقاله ها را براى انتشار در مجله مورد بررسى و تأييد قرار مى دهند، در حالى كه صرف نظر از فعال نبودن برخى از اين تحريريه ها و بعيد نبودن انتشار برخى مقاله هاى ضعيف از سوى اين مجلات، فاصله معتنابه كيفيت داورى و نقد در اين مجلات با كرسى ها كاملاً روشن است. لذا من تصور مى كنم كاركرد اين كرسى ها در ارزيابى و سنجش دستاوردهاى علمى منحصربفرد است.
سهم و نقش جامعه علمى در پذيرش و يا استقبال از يك نوآورى و نظريه چگونه پيش بينى مى شود؟
- در كرسيها علاوه بر كميته داورى و كميته نقد كه مركب از متخصصان برجسته رشته و يا موضوع هر كرسى هستند، از شمار زيادى از صاحبنظران مرتبط هم دعوت به عمل مى آيد و زمينه اظهار نظر آنها هم فراهم مى شود. به عبارت ديگر، اين كرسى ها مستمع عمومى و آزاد ندارند بلكه كسانى در جلسه هاى كرسى ها شركت مى كنند كه به عنوان يك صاحبنظر رسماً از سوى دانشكده يا مركز پژوهشى برگزار كننده كرسى دعوت شده باشند. در اين صورت زمينه عكس العمل طبيعى جامعه علمى به يك نوآورى و نظريه فراهم مى شود.
هرچند عكس العمل جامعه علمى تدريجى است و به مرور زمان و با تبيين زواياى گوناگون يك نوآورى و كاركرد آن در جامعه صورت مى گيرد. به عبارت ديگر، قدرت و كارآيى يك نوآورى يا نظريه نياز به زمان و تجربه دارد.
برخى از كارشناسان معتقدند كه قبل از برگزارى اين نوع كرسى ها، بايد علاوه بر رفع موانع نوآورى و نظريه پردازى در علوم انسانى، بسترهاى لازم براى رشد علمى در اين عرصه فراهم شود. نظر جنابعالى در اين باره چيست؟
- اخيراً نامه اى به همين منظور براى رياست محترم شوراى عالى علوم، تحقيقات و فناورى ارسال شده است. در اين نامه علاوه بر شرح مشكلات كلان علوم انسانى در دو عرصه آموزش و پژوهش و تبيين ضرورت رسيدگى به وضع كنونى علوم انسانى، مجموعه راهكارهايى براى ارتقاى علوم انسانى كشور نيز پيشنهاد شده است. لذا اين موضوع براى ما كاملاً واضح است كه گسترش كرسيهاى نظريه پردازى مشروط به بهبود وضع علوم انسانى است.