داريوش عباسى -سيد مسلم يگانه
اقليم پهناورايران تنها محدود به ۳۰ استان به هم چسبيده كه در نقشه ها آن را به شكل گربه اى مى بينيم نيست. دهها جزيره كوچك و بزرگ نيز در ميان آب هاى خليج هميشه فارس ، متعلق به اين فرهنگ و ديار است. جزايرى كه در دل خود مردمانى نجيب و فداكار و ديدنى هايى فراوان را چون درّ نگاهدارى مى كند. اين روزها كه آب و هواى بهارى بسيارى از گردشگران را راهى جنوب كشور مى كند، مناسب ديديم تا با معرفى كوتاه و اجمالى ويژگى هاى اقليمى و فرهنگى چند جزيره، گردشگران را به شناخت نقاط كمتر شناخته شده ترغيب كنيم. در مطلب پيش رو علاوه بر معرفى بندر لافت قشم، نگاهى داريم به جزاير هرمز، لارك، هنگام و فارور. بخوانيد و بعد كفش سفر پا كنيد.
لارك
همزيستى با كشتى هاى غول پيكر
جزيره لارك در شرق جزيره قشم و در مدخل تنگه هرمز ـ جايى كه روزانه كشتى هاى بزرگ و غول پيكر از كنار آن
مى گذرند ـ روبه روى بندرعباس قراردارد و فاصله آن با قشم ۱۶ كيلومتر، با جزيره هنگام ۵۱ كيلومتر، با جزيره هرمز ۲۲ كيلومتر، با تنب ۱۲۶ كيلومتر و بندرعباس ۳۱ كيلومتر است. اين جزيره با ۷۷ كيلومتر مربع مساحت از كوه هاى آتشفشان مخروطى شكل تشكيل شده و بلندترين نقطه آن ۱۳۸ متر از سطح دريا ارتفاع دارد. اكثر مردم اين جزيره به صيد و صيادى به وسيله ۷۰ فروند قايق و ۳ فروند لنج اشتغال دارند . آب و هواى اين جزيره گرم و مرطوب است. حدود ۶ ماه از سال هوا به شدت گرم و مرطوب و در۶ ماه دوم هوا معتدل است. زبان مردم اين منطقه عربى و فارسى با لهجه اى خاص است. در جزيره لارك كشاورزى انجام نمى شود، اما دامدارى به صورت سنتى وجوددارد كه بيش از ۳۰۰ رأس دام از نوع بز نگهدارى مى شود.
آب مصرفى جزيره از طريق كشتى هفته اى دوبار از بندرعباس تأمين مى شود و برق جزيره نيز به وسيله دو موتور برقى كه به ميزان ۱/۵ مگاوات آبى قدرت دارد، توليد مى شود. خانه بهداشت، مجتمع آموزشى، سد خاكى درحال احداث براى ذخيره كردن آب باران براى مصرف اهالى، مخزن بتونى ۱۰ هزار تنى آب درحال احداث، دوباب مسجد، دفتر مخابرات، يك نانوايى و يك اسكله فلزى متحرك كه ورود و خروج از آنجا صورت مى گيرد، ازجمله امكانات جزيره است. علاوه بر حدود ۳۰۰ رأس بز كه آزادانه در سطح جزيره تردد مى كنند، ۷۰ رأس آهو و تعداد زيادى خرگوش نيز در لارك وجوددارد. در جزيره لارك يك قلعه پرتغالى وجوددارد كه نوع بنا و ساختمان آن را مورخان با نوع بناى قلعه هاى پرتغالى قشم و خمير شبيه دانسته اند.
قلعه لارك از سنگ دريايى و سنگ تراشيده و ملاط گچ ساخته شده و داراى اتاق ها و پيش خوان هاى سايه گستر است. قلعه ۳ طبقه است كه جدا از طبقه فوقانى دوطبقه ديگر با سقف كوتاه به هم متصل هستند. قلعه داراى ۴ برج در چهارگوشه و يك راهرو سرتاسرى در اطراف عمارت اصلى از چهارطرف داراى در ورودى و مدخل بوده، همچنين داراى تأسيسات، جدول و نقب است. آثارى از عمارت تلگرافخانه كمپانى هند شرقى در نقطه اى موسوم به «مرنه» در جزيره نيز وجوددارد. آنچه در لارك از نقطه نظر مدنيت قابل توجه است آتشدان هاى سفالى از گل پخته است كه به صورت گلدان هاى كوچك برروى مقابر نو مردگان و جوانمردگان مى گذارند و درآن آتش با زغال افروخته ريخته و به آن كندر و اسپند اضافه كرده و شب هاى جمعه بر سورگور مردگان قرار مى دهند.
جشن عروسى همراه با رقص شمشير
اهالى لارك ميهمان نواز، بى باك و غيورند و به آداب و رسوم محلى احترام خاصى قائل هستند. يكى از جالب ترين مراسم اين منطقه، جشن عروسى و رقص شمشير است. «دختر و پسر را از كودكى براى يكديگر نامزد مى كنند و وقتى دختر به ۱۲ و پسر به ۱۵ سالگى رسيدند، آنان را به عقد هم درمى آورند. يك روز قبل از عقد، براى رفع چشم زخم به بدن داماد «نيل» مى مالند و تا بيرون جزيره به استقبال اهالى جزيره مجاور رفته و پس از قربانى كردن گوسفندى با ساز و آواز و رقص شمشير به جست و خيز و جنگ و گريز و شادى مى پردازند. روز سوم داماد را به خارج از جزيره، به كنار چاه آبى مى برند و با تيغ موهاى سر او را مى تراشند و بدنش را مى شويند و لباس دامادى به تن او مى كنند و يك خنجر و يك شمشير در كمرش مى بندند. سپس سپرى از پوست كرگدن و يا پوست حيوان ديگر، به دست او مى دهند و با ساز و آواز او را به جزيره بازمى گردانند.» رقص بسيار جالب شمشير، همراه با حركات ديدنى جوانان بومى، هنوز هم در جزيره لارك، اجرا مى شود.
فارور
آشيان پرستوهاى دريايى
|
|
|
جزيره فارور با مساحت ۲۶۲۰ هكتار يكى از جزاير خليج فارس است كه به لحاظ داشتن موقعيت خاص جغرافيايى و شرايط ويژه اكولوژيكى يكى از مناطق حفاظت شده استان هرمزگان محسوب مى شود. اين جزيره كه در ۶۷ كيلومترى شهر ابوموسى و همچنين در ۲۶۲ كيلومترى بندرعباس از راه دريا قرار دارد، در سال ۱۳۶۶ به عنوان منطقه حفاظت شده انتخاب و در مديريت سازمان حفاظت محيط زيست قرار گرفت. فارور منطقه اى است كه از تپه ماهورهاى كوچك و بزرگ تشيكل شده و داراى آب و هوايى گرم و مرطوب و ميانگين دماى سالانه آن ۲۶ تا ۲۷ درجه سانتيگراد است. در فصل تابستان دماى آن به ۴۵ درجه و گاهى هم به ۴۷ درجه سانتيگراد مى رسد. عمق آب در خاور جزيره از ۳۰ متر تجاوز مى كند، اما در باختر آن ژرفاى آب به ۱۱ متر مى رسد، رنگ آب در نزديكى جزيره سياه و داراى شيب تند و پرتگاه هايى است كه ارتفاع آن از ۱۰ متر مى گذرد. اين جزيره منطقه اى است با منابع آبى بسيار محدود و بلندترين ارتفاع آن به ۱۴۵ متر مى رسد. پوشش گياهى منطقه را درختان و درختچه هايى نظير آكاسياه، كنار و كهور تشكيل مى دهد. از حيات وحش مهم منطقه مى توان پرستو دريايى و عقاب ماهيگير را نام برد. انواع پرندگان ديگر از قبيل: بلبل خرما، زردپره سره زيتونى، چك چك و دليجه در اين منطقه ديده مى شوند. تنها پستاندار منطقه را جبير تشكيل مى دهد. اين جزيره از نظر لانه سازى عقاب ماهيگير و حفظ جمعيت جبير بسيار حايز اهميت است. نبود پاسگاه، نيروى انتظامى و برخى ارگان هاى دولتى از جمله جهاد و شيلات در جزيره، مهمترين مشكل حفاظت از گونه هاى جانوران از شكار و صيد غيرمجاز است.
قشم
نهنگ بزرگ خليج فارس
قشم بزرگترين جزيره خليج فارس است كه از ۲۶ كشور جهان بزرگتر است ور زيبايى هاى فراوانى را در گوشه و كنار خود جاى داده است. چنان چه شكل جغرافيايى جزيره قشم را به صورت نهنگى درنظر آوريم كه روبه سوى تنگه هرمز دارد، بندر لافت در شمالى ترين نقطه باله پشتى آن مستقر است. موقعيت لافت در دماغه شمالى جزيره و در نزديك ترين فاصله با ساحل سرزمين اصلى ايران از زمان هاى بسيار دور براى اين بندر ويژگى هاى خاصى به همراه داشته است و آن را همواره به عنوان يك كانون زيستى با اهميت براى حاكمان منطقه مطرح كرده است. فاصله منطقه استقرار اين بندر تا بندر پل در سواحل جنوبى كشور نزديك به دو كيلومتر بوده و عمق آب در اين فاصله بسياركم است.
به گونه اى كه به احتمال فراوان نخستين ارتباطات و رفت و آمدها به جزيره قشم از همين منطقه بوده است. درحال حاضر نيز به دليل همين فاصله كم و شرايط مناسب، بسيارى از برنامه ريزان در راهبردهاى خود براى توسعه قشم، بر اقتصادى بودن انجام طرح هايى نظير ساخت يك پل دريايى ميان بندر پل و لافت و يا يك تونل زيرآبى و نيز عبور خط لوله آب از بستر دريا به لافت براى تأمين آب جزيره قشم تأكيد مى ورزند. جمعيت بندر لافت در سال ۱۳۷۵ برابر ۳۱۳۴ نفر بود كه اكنون به بيش از ۴ هزار نفر رسيده است . اين ميزان جمعيت در مقياس يك روستا، جمعيتى قابل توجه است. و اين مجموعه زيستى را در ميان سكونت گاه هاى قشم - اعم از روستايى و شهرى - بعد از قشم، بندر درگهان، شهر هرمز، بندر سوزا و روستاى هلر، در رتبه ششم قرار مى دهد. با توجه به توان ها و استعدادهاى موجود، در صورت اجراى برنامه هاى توسعه اى لافت و افزايش توان جمعيتى آن، انتظارمى رود اين بندر به يكى از قطب هاى جمعيتى شهرستان و حتى كل جزاير جنوب تبديل شود. نقش مذهب در سنن فرهنگى آداب اجتماعى و مناسبات اقتصادى بسيار برجسته است. چنان كه همه آداب و سنن فرهنگى لافت رنگ مذهبى دارد. مهم ترين واقعه سالانه فرارسيدن عيدقربان و عيدفطر است كه با مراسم مفصلى پاس داشته مى شوند. ازجمله اعياد مذهبى ديگر اعياد معراج و ميلاد حضرت رسول اكرم(ص) است. زبان مردم لافت در اصطلاح به زبان «جزيرتى» معروف است و زبان پارسى است با گويشى محلى كه در آن واژگان عربى، هندى، انگليسى و آفريقايى نيز يافت مى شود.
مردم لافت فارسى را قابل فهم صحبت مى كنند و در ايجاد ارتباط با ديگر فارسى زبانان مشكلى ندارند. افراد كهنسال و ملوانان باسابقه، زبان عربى و تاحدودى هندى را مى فهمند و قادرند به آن تكلم كنند. در مراسم مذهبى (چون اضواء، شووارى و مولودى خوانى) اشعار عربى به وسيله ملوانان كهنسال خوانده مى شود. ولى جوانان كه مجال مراوده زيادى با عرب زبانان نداشته اند، اين زبان را كمتر درك مى كنند. مردم لافت در مناسبت هاى مذهبى، چون عيد قربان (عيد گپ يا عيد بزرگ)، عيد فطر (عيد كوچك) و اعياد معراج و ميلاد پيامبر اكرم(ص) مراسم بسيارجذاب و تماشايى دارند. در اين روزها مردم طبق يك سنت فرهنگى با آلات موسيقى سنتى به جشن و شادمانى مى پردازند و مراسم رقص محلى به نام اضواء و شووارى برگزار مى كنند.
مولودى خوانى نيز از ديگر مراسم مذهبى و شادمانى است كه در اين اعياد و همچنين در مناسبت هاى ديگر برگزارشده و سرودهايى در مدح رسول اكرم(ص) به صورت دسته جمعى در مساجد خوانده مى شود. آنچه مى توان به عنوان شاخص فرهنگى مردم لافت به شمار آورد اين است كه براى جشن و شادمانى معنوى در فرهنگ خود جايگاه ويژه اى قائل هستند. در بندر تاريخى لافت و در جوار قلعه نادرى، حلقه هاى چاه آب فراوانى - حدود ۶۰ حلقه - به چشم مى خورد كه مردم سختكوش اين منطقه با زحمت زياد در دل سنگ ها كفه انتهاى محوطه حفر كرده اند. تل مشرف بر اين چاه ها با سطح سنگى مرجانى، آب باران را به گودال محل چاه ها هدايت مى كند و چون كفه چاه ها به لايه هاى گچى ختم شده است، آب براى مدتى طولانى، سالم و خنك در آن باقى مى ماند. مى گويند: تعداد اين چاه ها به تعداد ايام سال كبيسه ۳۶۶ حلقه بوده و مردم در هر روز از سال دهانه يكى از آنها را باز و از آن استفاده مى كرده اند. بعضى به غلط و به دليل ارزش بسيار آب در جزيره اين واژه را طلا مى نويسند و مى گويند. درحالى كه صحيح آن« تل آو » يا « تل آب» ، به معنى آب برگرفته از شيب تل است. گذشته از چاه هاى طلا، يك آب انبار سنتى بزرگ، مسجدهاى زيبا، خانه هاى قديمى، درخت نياز (معروف به خواجه كريم) و بازمانده قلعه نادرى، همچنين بافت قديمى لافت، با انبوه بادگيرها و كارگاه هاى لنج سازى ازجمله جاذبه هاى لافت است.
هرمز
با مردمانى مهربان تر از دريا
|
|
|
جزيره هرمز با مساحت ۴۱ كيلومتر مربع به شكل تقريبى يك بيضى است كه با شهر ميناب ۶۵ كيلومتر، بندر عباس ۱۸ كيلومتر، قشم ۱۷ كيلومتر، جزيره لارك ۱۶ كيلومتر، بندر تياب ۳۵ كيلومتر و جزيره السلامه در كشور عمان ۶۰ كيلومتر فاصله دارد. تنها نقطه مسكونى و تمركز انسانى در جزيره هرمز ، شهر هرمزاست كه در شمال آن قرار گرفته است. جزيره هرمز بخشى از مناطق دريايى ميان خليج فارس و درياى عمان است كه در آب هاى حوزه استحفاظى استان هرمزگان و در آبراه بين المللى تنگه هرمز واقع شده است. جمعيت اين شهر بيش از ۶ هزارنفر اعلام شده است. در فاصله تقريبى ۷۰۰ تا ۵۰۰ مترى از شهر هرمز، محل كارگاه هاى قايق سازى وديگر تأسيسات و در جنوب شرقى جزيره هرمز و به فاصله ۸/۵ كيلومترى شهر ، ايستگاه تحقيقاتى محيط زيست دريايى قرار گرفته است. از جمله مراكز اقتصادى جزيره هرمز بندرگاه صيادى، كارگاه هاى بلوك زنى، كارگاه هاى قايق سازى، كارگاه هاى توليد شن و ماسه وسنگن شكن و معدن خاك سرخ است. جزيره هرمز جزو اقليم نيمه گرمسيرى خليج فارس است كه بنا به گزارشات موجود ميزان رطوبت و دماى هواى آن ، از بندر عباس ملايم تر است. رطوبت نسبى در تابستان زياد و طول دوره خشكى حدود ۶ تا۸ ماه است. در گذشته تنها منبع تأمين آب جزيره را نزولات آسمانى تشكيل مى داد و آب ناشى از بارش به وسيله ۲۴ آب انبار و ۳ حلقه چاه در منطقه چاه موتور (محل كنونى ايستگاه تحقيقاتى محيط زيست دريايى) جمع آورى و استفاده مى شد كه با احشام و يا به وسيله افراد به صورت پياده و يا به كمك ديوارهايى كه از ساروج تهيه شده بود به شناورها انتقال داده مى شد و قرار گرفت. در ضمن آب مورد نياز مردم از طريق شناورها از بندر عباس نيز تأمين مى شد. در سال۱۳۶۷ با ساخت تأسيسات آب شيرين كن در جزيره، آب دريا شيرين شده و به مصرف عموم مى رسد. ازتيرماه۱۳۷۵ با ساخت يك خط لوله زيردريايى آب شيرين از منطقه بندر عباس (از طريق سد استقلال ميناب) آب آشاميدنى به منطقه انتقال و مورد استفاده قرار مى گيرد. آب مورد نياز گياهان و جانوران منطقه نيز از طريق نزولات آسمانى تأمين مى شود. جزيره هرمز يك موزه طبيعى كانى شناسى است. در اين جزيره انواع مختلف كانى هاى رسوبى و آذرين به صورت اتومورف يافت مى شد. خاك سرخ جزيره هم از مرغوب ترين خاك سرخ هاى جهان است كه صادرات داخلى و خارجى دارد. از طرفى، وضع زمين شناسى، ميزان بارندگى، فصل بارش، درجه حرارت، پراكندگى و جريان آب، بافت خاك، ساختمان خاك، تبخير شديد و برخى از عوامل اكولوژيكى موجب محدود شدن پوشش گياهى در اين ناحيه شده است. در حال حاضر عمده ترين پوشش گياهى جزيره كه از نظر تغذيه وحوش منطقه نيز داراى اهميت بسيار است، پوشش هاى فصلى است كه به طور معمول پس از بارندگى و بعد از زاد و ولد جبير به وجود مى آيد كه عامل مهمى براى ايجاد تغذيه مادران بوده ودر بقاى حيات نوزادان تازه متولد شده نيز نقش به سزايى دارد. قلعه هرمزكه در ضلع شمالى جزيره هرمز و در ساحل دريا قرار دارد مهم ترين قلعه باقى مانده از روزگار تسلط پرتغالى ها بر سواحل و جزاير خليج فارس است. اين قلعه به فرمان «آلفونسو آلبر كرك» دريانورد پرتغالى در سال۱۵۰۷ ميلادى در محلى موسوم به «مورنا» بنا شد. قلعه به شكل چند ضلعى نامنظم با ساختمان بسيار محكم است و ديوارهايى به قطر ۳/۵متر با چند برج به ارتفاع ۱۲متر دارد.
هنگام
يادگار دلاورى هاى امامقلى خان
|
|
|
جزيره «هنگام» به شكل مخروطى ناقص با مساحت ۳۳/۶ كيلومترمربع در كرانه هاى جنوبى جزيره قشم واقع شده است. اين جزيره تا بندرعباس حدود ۴۳مايل دريايى و تا شهرستان قشم حدود ۲۹ مايل دريايى فاصله دارد و داراى ارتفاعات پست آهكى است كه بلندترين نقطه آن كوه «ناكس» با ارتفاع ۱۰۶ متر است. «هنگام» از سه بخش هنگام قديم، هنگام جديد و قيل تشكيل شده است . ۸۵ درصد از جمعيت جزيره در محله هنگام جديد سكونت دارند. عمده شغل مردم اين جزيره صيادى به وسيله قايق و تور است. جزيره «هنگام» در زمان پرتغالى ها به عنوان يكى از جزاير ايرانى در تصرف پرتغالى ها بود كه در دوران شاه عباس صفوى به دست امامقلى خان از سرداران شجاع و وطن دوست وى از تصرف پرتغالى ها خارج و از آن زمان تا كنون مردم ايران در اين سامان سكنى گزيده اند. براى رفتن به جزيره «هنگام» از قشم، بايد پس از طى ۵۰ كيلومتر جاده آسفالته، به محله اى به نام «كندالو» رسيد و از آنجا با قايق پس از طى يك راه آبى ۲كيلومترى به اين جزيره رسيد. امكانات جزيره مجتمع آموزشى شامل دبستان، مدرسه راهنمايى و دبيرستان، يك مسجد، يك حسينيه، يك زينبيه ، خانه بهداشت، موتورخانه برق، آب شيرين كن در حال ساخت و يك زمين فوتبال خاكى است. اين جزيره ۱۵۰ دانش آموز دختر و پسر در مقاطع مختلف تحصيلى، ۸ ديپلمه و يك مدير مدرسه دارد. به دليل اين كه ساخت نانوايى در جزيره صرف اقتصادى ندارد، اهالى نان مصرفى خود را خارج از جزيره و خيلى گران تهيه مى كنند. جوانان جزيره علاقه فراوانى به رشته هاى مختلف ورزشى دارند، اما سالن ورزشى نيست كه آنان در آنجا تمرين كنند. از طرفى به دليل نبودن امكانات تفريحى ، مردم و بويژه جوانان جزيره اوقات فراغت خود را تنها در كنار ساحل و تماشاى دريا مى گذرانند. تنها كتابخانه جزيره هم امكانات ندارد. اهالى از مسئولان مى خواهند تا موجبات استقرار دائمى يك پزشك را درجزيره فراهم كنند. در حال حاضر وقتى كه يكى از اهالى بيمار مى شود، با مشكلات فراوانى با قايق و گاهى در شرايط نامساعد دريا به قشم يا جزاير اطراف مراجعه مى كنند.
دولت تا كنون امكانات زيادى در اختيار ما قرار داده كه از جمله مى توان به اعطاى وام براى خريد تجهيزات صيادى و تعمير و بهسازى مسكن اشاره كرد. از ديگر مشكلات اين جزيره زيبا را كه هر بيننده اى را به خود جلب مى كند، نداشتن يك پارك بازى مناسب براى كودكان جزيره است . به گفته اهالى حدود سال هاى ۶۲ يا ۶۳ از سوى اداره شيلات بندرعباس براى ساخت سردخانه شيلات در جزيره ، محلى را تعيين كردند و پى آن را نيز ريختند و آهن زيادى هم به محل آوردند، اما معلوم نيست به چه دليل اين طرح متوقف شد و تيرآهن هاى آن در حال پوسيدن است.