حميده احمديان راد
سازمان بهداشت جهانى مى گويد: در جهان بيش از ۲۲ ميليون كودك زير ۵ سال چاق اند كه ۱۷ ميليون نفر از آنها در جوامع در حال توسعه زندگى مى كنند. در ايران هم بدى تغذيه و بى تحركى موجب شده هر روز كودكان و نوجوانان چاق بيشترى دور و بر ما را فرابگيرند. براساس آمارها در ۲۰ سال گذشته تعداد كودكان مبتلا به چاقى در ايران ۳ برابر شده است. همچنين براساس آمارهاى مختلف ۶ درصد بچه هاى در سنين مدرسه ايرانى چاق اند. با اين روند، چاقى كودكان و نوجوانان ايرانى به زودى به معضلى جدى تبديل مى شود.

اخيراً پايگاه اطلاع رسانى دولت جمهورى اسلامى ايران هم به چاقى كودكان به عنوان يك بحران جدى اشاره كرده است.
هرچند كه چاقى مختص كودكان ايرانى نيست و از موضوع هاى مطرح در تمام جهان است، اما به دليل هزينه هاى آتى، نمى توان بى توجه از كنار اين بيمارى گذشت.
الگوهاى اشتباه زندگى
به تدريج زندگى كودكان ايرانى به يك شكل قالب زده تبديل مى شود. در دوران مدرسه كودكان و نوجوانان ساعت ها پشت نيمكت ها مى نشينند و ساعت هاى ورزش بى رنگ و حال است. خوردن تنقلات بى خاصيت نظير پفك و چيپس يا سوسيس و كالباس و شيرينى و شكلات در زنگ تفريح مدرسه و سوار شدن در خودروهاى شخصى يا سرويس مدرسه براى اياب و ذهاب از الگوهاى ديگر زندگى جديد است. كودكان و نوجوانان پس از مدرسه ساعت ها وقت شان را پاى تلويزيون و فيلم هاى سى دى، رايانه و اينترنت صرف مى كنند. خوردن بشقاب بشقاب پلو همراه با نوشابه و هفته اى دست كم دو بار خوردن غذاهاى فست فودى به عادت بد غذايى كودكان ما تبديل شده است.
در تعطيلات تابستانى همان اندك تحركى كه در مدرسه وجود دارد هم از بچه ها گرفته مى شود.
آمارها نشان مى دهد ۲۶ تا ۴۱ درصد كودكانى كه شايد به دليل ندانم كارى والدين دچار بيمارى چاقى مى شوند، در بزرگسالى هم عارضه چاقى را با خود خواهند داشت. همچنين آمارها حاكى از آن است كه والدين تنها موقعى به چاقى كودكانشان توجه نشان مى دهند كه ۲۰ درصد از وزن طبيعى خود سنگين تر شده اند.
تغذيه بد از دو جنبه
كودكان ايرانى به دو شكل تغذيه بد دارند. پايگاه اطلاع رسانى دولت، بيمارى چاقى را بيمارى قشرهاى كم درآمدى عنوان كرده كه به لحاظ صرفه جويى از موادغذايى كم ارزش با كالرى بالا نظير كربوهيدرات و چربى استفاده مى كنند. اما نوع ديگرى از بدى تغذيه نيز وجود دارد.
سمانه گرجى كارشناس تغذيه مى گويد: «بچه ها به غذاهاى فست فودى نظير پيتزا، همبرگر و سيب زمينى سرخ كرده علاقه زيادى دارند. اين غذاها پركالرى و چرب و شورند و مصرف زياد آنها كودكان را دچار اضافه وزن مى كند و سلامتى آنها را به خطر مى اندازد. متأسفانه مشكل ديگر خانواده هاى ايرانى اين است كه بچه ها را خيلى به خوردن تشويق مى كنند. آنها اغلب به اين نكته توجه ندارند كه تنها بايد مواد مغذى مناسب به كودكان برسد و حجم غذايى كه مى خورند ملاك نيست. علت اين رفتار غلط اين است كه بسيارى به اشتباه فكر مى كنند كودك چاق سالم تر است. استفاده از شيرينى و شكلات هم ميان كودكان رايج است. بسيارى از والدين در ميان وعده ها به بچه ها شيرينى و شكلات مى دهند و به اين نكته توجه نمى كنند كه فرزندانشان به جاى اين اغذيه شكم پركن به غلات، ميوه و سبزيجات نياز دارند. البته مشغله روزانه نيز موجب شده كه در خانه ها مدت كمترى به طبخ غذا اختصاص داده شود.
برعكس غذاهاى آماده و سوسيس و كالباس جاى آنها را مى گيرد. بخش زيادى از برنامه غذايى كودكان را هم خوراكى هايى مثل سوسيس و كالباس و بستنى، شكلات و چيپس و... تشكيل مى دهد. به جاى اين اغذيه مى توان به كودكان دانه هاى روغنى مثل گردو، بادام و... داد. يكى از مهمترين نكات هم حذف نوشابه از برنامه غذايى كودكان است.»
مطالعات ۱۵ ساله دانشمندان آمريكايى بر روى ۳ هزار جوانى كه بيش از دو بار در هفته از غذاهاى فست فودى استفاده مى كنند نشان مى دهد ارتباط معنادارى ميان ابتلاى آنهابه چاقى و ديابت و مصرف زياد اين نوع غذاها وجود دارد. اين مطالعه نشان مى دهد افرادى كه بيش از دو بار در هفته به رستوران رفته اند نسبت به كسانى كه كمتر از يك بار در هفته غذاى آماده مصرف كرده اند، به طور ميانگين ۴‎/۵ كيلوگرم اضافه وزن داشته و دو برابر بيشتر در معرض خطر ابتلا به ديابت قرار گرفته اند.
براساس بررسى هايى كه در استان زنجان انجام شده مشخص شده كه ۷۷ درصد نوجوانان استان از غذاهاى شيرين استفاده مى كنند و براين اساس كارشناسان توصيه مى كنند دانش آموزان از مصرف ميان وعده هاى شيرين خوددارى كنند.
كارشناسان مى گويند مصرف غذاهاى تند و تمايل به خوردن سوسيس و كالباس در مناطق جنوبى كشور نيز مى تواند به چاقى و به خطر انداختن سلامتى كودكان و نوجوانان منجر شود.
ممكن است هر منطقه ديگرى از كشور نيز يك عادت بد غذايى داشته باشد. در هر صورت خانواده هاى ما بايد بپذيرند كه پيروى از الگوهاى سالم غذايى مى تواند از چاقى كودكان شان و در نتيجه ابتلاى آنها به انواع بيمارى ها در آينده جلوگيرى كند.
رابطه تلويزيون و رايانه با چاقى
براساس تحقيقاتى كه در آمريكا انجام شده، يكى از علت هاى چاقى كودكان اين است كه به جاى بازى كردن در فضاى باز و انجام فعاليت هاى ورزشى، به بازى هاى رايانه اى و تماشاى تلويزيون روى آورده اند.
براساس تحقيقاتى كه در سوئيس انجام شده، كودكانى نيز كه بازى هاى ويديويى انجام مى دهند، چاق تر از همسالان خود هستند كه با روش هاى ديگر خود را سرگرم مى كنند. متخصصان تغذيه در سوئيس مى گويند ميان مدت زمان انجام بازى هاى رايانه اى و چاقى در كودكان رابطه وجود دارد. از اين رو براى جلوگيرى از چاقى در كودكان بايد استفاده از اين بازى ها محدود شود. اين بازى ها مدت زمانى را كه كودكان صرف فعاليت هاى پرتحرك مى كنند كاهش مى دهد. در نهايت وزارت خدمات انسانى و بهداشتى آمريكا به والدين توصيه كرده است مدت زمان تماشاى تلويزيون و انجام بازى هاى رايانه اى توسط كودكان را به كمتر از دو ساعت در روز محدود كنند چون كه چاقى در كودكان آمريكايى زياد شده و به طور كلى در كشورهاى غربى نيز افزايش يافته است.
از نظر كارشناسان محدود كردن زمان استفاده از تلويزيون يا بازى هاى رايانه اى و ويديويى، كودك را وادار مى كند به سرگرمى هاى پرتحرك ترى بپردازد.
براساس آمارها تماشاى تلويزيون به ميزان ۱۲ درصد احتمال بروز چاقى را افزايش مى دهد. چرا كه كودكان در هنگام تماشاى برنامه ها تنقلات هم مصرف مى كنند.
عواقب چاقى در كودكان
بدترين نتيجه چاقى در كودكان شيوع انواع بيمارى هاى غيرواگيردار در ميان جامعه است.
دكتر مهسا شجاعى پزشك عمومى مى گويد: «چاقى مى تواند يك عامل زمينه ساز براى بيمارى هاى قلبى باشد. چاقى كودكان خطر فشارخون بالا، ديابت و سطح بالاى كلسترول را در آينده براى آنها به وجود مى آورد. چاقى كودكان هم موجب بلوغ زودرس دختران مى شود. بلوغ زودرس زمينه ابتلابه سرطان را در آنها به وجود مى آورد.»
براساس تحقيقاتى كه در دانشگاه ميشيگان انجام شده، دختربچه هايى كه در سن سه سالگى اضافه وزن داشتند، در سن ۹ سالگى وارد دوره بلوغ شدند و حتى علائم اوليه بلوغ را در سن نه، هشت و حتى هفت سالگى نشان دادند. اين در حالى است كه نزديك به ۱۳ درصد از دختران تهرانى در زمره افراد چاق قرار دارند.
كودكان و نوجوانان چاق از نظر روابط اجتماعى هم با مشكلاتى مواجه مى شوند. آنها نمى توانند مانند بچه هاى همسن خود بدوند و جنب و جوش داشته باشند. همچنين چاقى اعتماد به نفس آنها را پائين مى آورد.
چاقى به خودى خود خطرناك است. ولى وقتى گريبان كودكان را مى گيرد بايد از آينده سلامتى جامعه هم نگران شد. چاقى كودكان پيامد الگوهاى جديد زندگى است. با انجام تغييراتى در اين الگوها مى توان از چاقى و بروز بسيارى از بيمارى ها جلوگيرى كرد.
كودكان و چاقى
- چگونه به فرزند خود در نگهدارى وزن مطلوب كمك كنيم؟
- چگونه بفهميم كودك مان اضافه وزن دارد؟
بر اساس اطلاعات روابط عمومى دانشگاه علوم پزشكى تهران با استفاده از نمودار ويژه مى توان اضافه وزن كودك را مشخص نمود. تعيين ميزان اضافه وزن در كودكان تنها با استفاده از نمودارهاى ويژه امكان پذير است. شما مى توانيد با مقايسه جثه فرزندتان با همسالان خودش تا حدودى به اضافه وزن مشكوك شويد ولى تعيين مقدار آن نياز به معاينه پزشكى دارد.
چگونه مى توانيد از اضافه وزن كودك جلوگيرى نماييم؟
مشكلات مربوط به وزن به سختى كنترل مى شود. بنابراين پيشگيرى از وقوع چاقى از ابتدا مهم است. نكات زير به شما كمك مى كند تا كودك با وزن مناسب داشته باشيد.
* هنگامى كه فرزندتان گرسنه نيست او را مجبور به خوردن و آشاميدن نكنيد.
* اجبارى در به اتمام رساندن غذاى وى نداشته باشيد.
* به عنوان پاداش اتمام غذا دسر(شكلات وشيرينى) به كودك ندهيد. اين عمل به كودك مى آموزد كه شيرينى را بيشتر از ديگر گروه هاى غذايى مصرف نمايد.
* از برنامه غذايى سالم استفاده كنيد. بيش از ۳۰ درصد كل كالرى مورد نياز كودك نبايد از چربى باشد در اين مورد مى توانيد از مشاور تغذيه كمك بگيريد. فرزند شما نياز به مصرف فيبر غذايى حاصل از ميوه ها و سبزيجات و غلات دارد.
* تاجايى كه ممكن است از غذاهاى آماده (پيتزا، همبرگر، مرغ سوخارى) كمتر استفاده كنيد.
* تماشاى تلويزيون را براى فرزندتان محدود نماييد و فعاليت هايى چون دوچرخه سوارى و توپ بازى را جايگزين كنيد.
* زمانى را براى تحرك بدنى با فرزندتان اختصاص دهيد.
* با هم به پياده روى برويد.
* به فرزندتان بياموزيد كه تغذيه خوب و عادات غذايى مناسب و فعاليت بدنى مى تواند عمرى طولانى و جسمى سالم را نويد دهد.
چگونه مى توانيم عادات غذايى سالم را در فرزندان خود پديد آوريم؟
بيشتر موادى كه كودك مصرف مى كند همان موادى است كه ما از سوپر ماركت و رستوران خريدارى مى كنيم. سعى كنيم غذاهايى تهيه كنيم كه چربى وقند زيادى نداشته باشد در مقابل غذاهاى كم چربى و پر فيبر تهيه نماييم. بعد از دو سالگى كودك، مى توان شير كم چربى به جاى شير كامل به او داد. حتماً اطمينان حاصل كنيد كه غذا و يا تنقلات سرميز يا سفره صرف شود نه جلوى تلويزيون. زيرا در زمان تماشاى تلويزيون بر مقدار مصرف غذا توجهى نمى شود.
سعى كنيم همه افراد خانواده از برنامه غذايى سالم استفاده كنند. به اين ترتيب فرزندمان تنها نخواهد ماند.
چگونه مى توانيم به فرزندمان كمك نماييم تا فعاليت بدنى بيشترى داشته باشد؟
يكى از بهترين كارهايى كه شما مى توانيد انجام دهيد محدود نمودن تماشاى تلويزيون و بازى هاى كامپيوترى و جايگزين كردن آنها با پياده روى، اسكيت و ديگر ورزش هاست. كودكان خود راتشويق كنيد كه در تيم ورزشى مدرسه ثبت نام كنند. به همراه افراد خانواده، كودك را به پياده روى و دوچرخه سوارى ببريد.