حميده احمديان راد

در واپسين روزهاى سال۱۳۸۵ رئيس سازمان ثبت اسناد و املاك كشور در نامه اى از وزير آموزش و پرورش خواست موضوع هاى مرتبط بامقوله مالكيت فكرى در كتاب هاى درسى مقاطع مختلف گنجانده شود. در نامه معاون قوه قضائيه از حقوق مالكيت فكرى به عنوان باارزش ترين سرمايه در معاملات و داد و ستدهاى تجارى ياد شده كه حمايت از آن هم در مخترعان و مبتكران و نوآوران ايجاد انگيزه مى كند و هم عامل بسيار مهمى براى تسهيل انتقال تكنولوژى و جلب سرمايه گذارى خارجى در بخش هاى مهم اقتصادى تلقى مى شود. وى در اين نامه مى افزايد: «به لحاظ اهميت موضوع، بسيارى از كشورهاى پيشرفته در كتب درسى دبستانى و دبيرستانى خود مطالب ساده اى را در مورد مالكيت فكرى پيش بينى كرده اند و از آن جا كه در كشور ما نيز در شرايط فعلى، بستر مناسبى براى ارتقاى حقوق مالكيت فكرى فراهم شده است، اقدام هاى مشابهى چون كشورهاى مزبور را مى طلبد...»

ايجاد فرهنگ احترام به حقوق مالكيت فكرى، از همان دوران كودكى و سنين مدرسه، مدتى است كه از طرف برخى از متخصصان رشته هاى مختلف مطرح مى شود و جاى خوشبختى است كه اين بار از سوى يك مقام ارشد قضايى مورد تأكيد قرار مى گيرد.
* كسى كه حقوق مالكيت فكرى را نمى فهمد، آن را مى شكند
ممكن است بسيارى نبود قوانين محكم را عامل رعايت نشدن حقوق مالكيت فكرى تلقى كنند. اما بخش عمده مشكل نيز از نبود فرهنگ رعايت حقوق مالكيت فكرى و به عبارتى رعايت حقوق ديگران ناشى مى شود. بنابراين موضوع رعايت حقوق مالكيت فكرى و يا كپى رايت نياز به فرهنگ سازى دارد و مشخص است كه فرهنگ سازى در دوران كودكى و سنين مدرسه بهتر نتيجه مى دهد.
رعايت نكردن حقوق مالكيت فكرى بسيارى از فعاليت ها را مختل كرده است. وجهه ايران در نتيجه رعايت نشدن مالكيت معنوى بسيار مخدوش شده و در برخى از عرصه ها مانند توليد نرم افزار سرمايه گذاران و بويژه سرمايه گذاران خارجى حاضر به سرمايه گذارى در ايران نيستند.
يك مهندس مكانيك مى گويد: «اسباب بازى اى طراحى كرده ام ولى از آنجا كه خودم سرمايه كافى براى توليد انبوه آن ندارم، حتى بيم آن دارم كه آن را به كارشناسى نشان دهم. چون با توجه به سادگى و در عين حال جالب بودن اسباب بازى، ممكن است كسانى به سرعت آن را توليد انبوه كنند.»
سينا اميرى كارشناس مديريت مى گويد: «وقتى مردم علت وجودى يك قانون را نمى فهمند به سمت شكستن آن پيش مى روند. اصولاً هم مردم دوست دارند قانون شكنى كنند. ولى وقتى قانون را خوب بشناسند و علت به وجود آمدن آن را درك كنند، به آن احترام مى گذارند. حقوق مالكيت فكرى هم از آن موضوع هايى است كه با وجود اين كه تخطى از آن راحت است ولى حتماً بايد رعايت شود. مدرسه بهترين جايى است كه به كودكان و نوجوانان مى توان آموخت كه اگر مى خواهند ديگران به حقوق آنها احترام بگذارند، بايد حقوق ديگران را به رسميت بشناسند. آنها بايد بياموزند كه اگر از نتيجه فكر وانديشه كسى بدون رعايت حقوقش استفاده كنند، كسانى نيز بدون زحمت از نتيجه فكر و انديشه آنها سوءاستفاده خواهند كرد. اگر افراد به كار يكديگر احترام نگذارند، هيچ كس به دنبال كار جديد نمى رود و اين درباره نسل آينده هم صدق مى كند.»
وى مى افزايد: «در كشورهايى كه حقوق مالكيت فكرى در آنها به دقت رعايت مى شود، سازمان هايى كه به محصول يا اطلاعات جديدى دست پيدا مى كنند، مالك يافته هاى خود تلقى مى شوند و قانون هم به شدت از آنها حمايت مى كند. به حدى موضوع مالكيت فكرى در اين سازمان ها جدى است كه به عنوان مثال سازمانى كه تراشه جديدى مى سازد، سيم استوانه اى آن را با انواع سطح مقطع ها و اشكال دايره اى، مربع و مثلث و... مى سازد تا هيچ كس ديگرى نتواند بگويد اين سيم را با سطح مقطع ديگرى درست كرده ام و آن را به نام خود ثبت كند و به توليدش بپردازد. وقتى ما چيزى درباره حقوق مالكيت فكرى نمى دانيم، ممكن است محصولى را هم به ثبت برسانيم ولى چون نكات لازم را رعايت نمى كنيم بعد از مدتى مى بينيم كه يك شركت خارجى اين محصول را با همه اشكال ساده اش به ثبت رسانده و مشغول توليد انبوه آن است. بنابراين واقعاً لازم است تا تمام زير و بم هاى حقوق مالكيت فكرى در همان دوران مدرسه به بچه ها آموخته شود تا در آينده بتوانند ضمن احترام به كار ديگران، از ايده ها و كارهايشان محافظت كنند.»
* زمينه پذيرش حقوق مالكيت فكرى بايد در مدارس و آموزشگاه ها ايجاد شود
يك نوجوان ايرانى مقيم فرانسه مى گويد: «دفعه پيش كه به ايران سفر كردم از ديدن نرم افزارهاى بسيار گران قيمتى كه در ايران با قيمت هاى چندهزار تومانى عرضه مى شوند حيرت كردم. چند تا از اين نرم افزارها را خريدارى كردم تا با خودم به فرانسه ببرم ولى مأموران فرانسوى به محض ديدن آنها توقيفشان كردند.»
اين نمونه نشان مى دهد كه كشورهاى پيشرفته به شدت از حريم حقوق مالكيت فكرى حمايت مى كنند. البته همه دركشور ما متفق القولند كه پيوستن ايران به قوانين بين المللى مربوط به مالكيت فكرى هزينه هاى زيادى به دنبال دارد و به عنوان مثال ناگهان قيمت بسيارى از نرم افزارها به شدت بالا خواهد رفت (هرچند كه سرانجام ناچار خواهيم شد اين قوانين را بپذيريم). اما دست كم مى توانيم در داخل كشور حقوق يكديگر را در اين زمينه رعايت كنيم.
خسارت هاى فقدان مالكيت فكرى
رعايت نكردن حقوق مالكيت معنوى به كسانى كه از نظر فكرى پديد آورنده هستند ضربه مى زند. مثلاًدر مورد نرم افزارها، برخى با كپى كردن نرم افزارهايى كه گاهى چند ماه و حتى چندسال صرف پديد آوردن آنها مى شود، به حقوق پديدآورندگان لطمه مى زنند. اين افراد قفل سى دى ها را مى شكنند و آن را با تيراژ زياد در جامعه منتشر و توزيع مى كنند. در نتيجه در حالى كه كشورى نظير هند با انجام سرمايه گذارى هاى عظيم در صنعت نرم افزار توانسته بسيارى از عقب ماندگى هايش را جبران كند، اساتيد و دانشجويان ايرانى به خاطر رعايت نشدن حقوق مالكيت فكرى شان علاقه اى به كار در اين زمينه ندارند وسرمايه گذاران خارجى هم وارد اين عرصه نمى شوند.
كارشناسان عرصه موسيقى هم اعتقاد دارند فرهنگ سازى بايد از مدارس و آموزشگاه ها شروع شود. در زمينه آهنگ سازى به حدى مشكل جدى است كه بسيارى به وجود نيامدن موسيقى قابل اعتنا را نتيجه رعايت نشدن حقوق مالكيت فكرى مى دانند. زيرا تهيه وتوليد يك اثر موسيقى هزينه زيادى دارد. در حالى كه يك موسيقى ويا فيلم بدون پرداخت هيچ مبلغى به پديدآورندگان، بارها و بارها تكثير و توزيع مى شود.
دكتر معصومه رفيقى روانشناس كودكان و نوجوانان عقيده دارد كه در خانواده و در مدرسه مى توان در اين زمينه فرهنگ سازى كرد و بنابراين آموزش حقوق مالكيت فكرى در مدارس نتيجه بخش خواهد بود. وى مى گويد: «آموزش حقوق مالكيت فكرى براى آينده خوب است و خط دادن به بچه ها در دوران مدرسه مى تواند در حل اين مشكل مؤثر باشد. به طور كلى هر مشكلى از خانواده و يا مدرسه شروع مى شود و بنابراين فرهنگ سازى در اين دو عرصه نتيجه خوبى مى دهد. در بلندمدت كودكان و نوجوانانى كه در مدرسه آموزش ديده اند وارد بازار كار مى شوند و وقتى رعايت حقوق مالكيت فكرى در آنها جا افتاده باشد و موارد قانونى مرتبط به آن را خوب بدانند، بهتر با اين موضوع كنار مى آيند و اين حقوق را رعايت مى كنند. درخانواده نخستين گام تربيتى برداشته مى شود و در مدرسه كه بار آموزشى هم در بر دارد هر فرهنگ سازى و آموزشى ماندگارتر مى شود و وقتى افراد وارد عرصه كار و درس در مراحل بالاتر مى شوند بهتر حقوق مالكيت فكرى ديگران را رعايت مى كنند. از طرفى در كوتاه مدت هم فرزندان مى توانند به والدين شان آموزش دهند و به آنها يادآور شوند كه بايد حق مالكيت فكرى ديگران را رعايت كنند.»
يك نوع شايع از رعايت نكردن حقوق مالكيت فكرى، مربوط به اينترنت است. در دنيايى كه اطلاعات از يك جعبه كوچك به نام رايانه سرريز مى شود، نبود فرهنگ رعايت حقوق مالكيت فكرى مى تواند عرصه را براى دزدى اطلاعات بدون آوردن منبع بيش از پيش باز كند.
مدير يك سايت مى گويد: «به همراه چند دانشجو با علاقه زياد سايتى را ايجاد كردم و بنا را تنها بر گذاشتن مطالب توليدى در سايت قرار دادم. اما در همان ماه اول راه اندازى مشاهده كردم كه مطالب سايت بدون نام بردن از منبع ويا لينك دادن به صفحه مربوطه، در سايت هاى ديگر درج مى شود. حتى تذكر دادن هم فايده اى نداشت. برخى از همكارانى كه سايت دارند يا در سايتى كار مى كنند حتى مطالب سايت ديگران را به نام خود درج مى كنند و اين طور به نظر مى رسد كه افراد زيادى پيدا نمى شوند كه به فكر توليد مطلب باشند. اين طورى نمى توانيم اميد داشته باشيم كه جامعه مولدى به وجود آوريم. اگر مردم احساس كنند با كش رفتن از هم مى توانند به نتيجه برسند، ديگر هيچ كس به دنبال توليد فكر و دانش و يا ابتكار و اختراع نمى رود. من اعتقاد دارم كه احترام گذاشتن به فكرديگرى موضوعى فرهنگى است و با اين فكر موافق ام كه نسل آينده بايد احترام به مالكيت فكرى را در مدرسه بياموزد.»
اين يك واقعيت است كه كشورهاى پيشرفته سطح رفاه خود را در كنار برخى عوامل ديگر، به خاطر مولد بودن و توليد فكرو انديشه هاى تازه به دست آورده اند. تنها عاملى هم كه مى تواند زمينه را براى توليد فكر مهيا كند، احترام همگان به انديشه ها و حقوق يكديگر است. ممكن است برخى فكر كنند كه در كوتاه مدت مى توانند از راه دزديدن نتيجه زحمات ديگران، كسب سود كنند. ولى وقتى همه محصولات و انديشه هايشان را از هم كش مى روند، جامعه هيچ پيشرفتى نخواهد داشت، سطح زندگى همه پائين مى آيد و حتى سطح بسيارى از كالاهاى هنرى افت مى كند (چنان كه اين اتفاق رخ داده است.)
بنابراين مى توانيم از سنين مدرسه به نسل آينده بياموزيم كه اگر مى خواهند در جامعه اى مرفه زندگى كنند و بتواننداز استعدادهايشان استفاده كنند و ايده هاى نو ارائه دهند، بايد به حقوق مالكيت فكرى ديگران احترام بگذارند.