دكتر معصومه رفيقى مرند
امروزه روان شناسان ، در درمان بيمارى هاى روانى ، استفاده ازروغن هاى گياهى معطر را به شكل هاى مختلف توصيه مى كنند. حتى در درمانگاه ها و بيمارستان ها، مواد خوش بو كننده را در هوا مى پراكنند تا موجب آسايش و آرامش بيماران روانى شود.
رايحه درمانى ، به طور طبيعى انرژى هاى درمانى و شفادهنده بدن را به فعاليت واداشته موجب سلامت جسمى و فكرى مى شود. از اين رو به كارايى بيشتر و بهتر ذهن و سامانه دفاعى بدن كمك كرده و در نهايت موجب بهبود كيفيت زندگى مى شود.
آشنايى با گياهان معطر
اسفند يا اسپند يكى از داروهاى اصلى گياهى است كه به صورت بوته در بيابان هاى مناطق معتدل و سردسير مى رويد. اين گياه داراى گل هاى درشت به رنگ سفيد مايل به سبز است. دانه هاى آن درون كپسولى به شكل نخود قرار دارند.
در روستاها اين دانه ها را به نخ كشيده و از آن طرح هاى سمبوليكى به صورت آويزهاى زيبا براى تزئين تاقچه ها و يا سردر اتاق ها مى سازند. مردم معتقدند كه اين آويزها بلاها و گرفتارى ها را دور مى سازند.
همچنين از دود اسفند در مراسم غم و شادى استفاده مى كنند. امروزه نيز از دود و عطر دل انگيز آن براى ضدعفونى كردن فضاى خانه و خوش بو ساختن محيط استفاده مى كنند. علاوه براين اسفند خاصيت درمانى نيز دارد و در تركيب هاى دارويى و درمانى از آن استفاده مى شود.
سروكوهى
ميوه سروكوهى كه به آن ابهل هم مى گويند، سرخ مايل به سياه و كمى شيرين است كه علاوه بر مصارف مختلف غذايى و درمانى، از آن براى معطرساختن محيط به صورت سوزاندن و بخوردادن مورد استفاده قرار مى گيرد.
در صنايع آرايشى و بهداشتى هم از برگ و ميوه سروكوهى درساختن لوسيون هاى زيبايى براى پوست و تقويت موى سر استفاده مى كنند.
اسطوخودوس
اسطوخودوس (لاواند)، گياهى است با گل هاى آبى و گاه سرخابى بسيار معطر كه روغن آن در داروسازى و عطرسازى كاربرد فراوان دارد.
روميان از عطر اين گياه براى معطرساختن حمام و شست وشوى بدن استفاده مى كردند. هم چنين روغن آن براى ماساژ بدن به منظور رفع ناراحتى هاى پوستى و كنترل درد، مورد استفاده قرار مى گرفته است.
گل ياسمن
اين گياه معطر، يكى از داروهاى قديم روسى است كه در گذشته آن را براى معطر ساختن فضاى خانه در باغچه ها مى كاشته اند. عطر گل ياسمن، علاوه بر مصارف دارويى، براى مالش هاى موضعى در موارد دردهاى كليوى، نقرس، روماتيسم، سياتيك و حمام هاى معطر، كاربرد دارد.
درخت سدر
گياه سدر (درخت كنار) مصارف بهداشتى و درمانى فراوانى دارد. اين گياه شبيه درخت سنجد و بسيار خوشبو است. ميوه هاى سدر، شيرين و به رنگ زرد و سرخ است. بوى گل هاى آن فضا را معطر ساخته و حشرات را دور مى سازد و بدين سان به بهداشت محيط كمك مى كند. از برگ سدر، براى درمان ناراحتى هاى پوستى (حساسيت و خارش پوست) و نيز تقويت موى سر استفاده مى كنند.
كندر
صمغ، گياهى است به رنگ هاى سرخ و سفيد كه مصارف دارويى فراوانى دارد. اين گياه جز و تقويت كننده هاى سامانه هاى بدن است و اثر آن در تقويت حافظه زبانزد است. بويژه مادران باردار در ۴-۳ ماه اول باردارى روزانه مقدار كمى (به اندازه يك عدس) از آن را براى تقويت و افزايش هوش جنين مصرف مى كنند. از دود آن علاوه بر مصارف دارويى (ضد درد) براى ضدعفونى كردن محيط (مخلوط با اسفند و گل پر) و ايجاد رايحه خوش براى آرامش روحى استفاده مى كنند. استفاده از اين گياه در گذشته در مراسم آئينى و در معبدها بسيار متداول بوده است.
شمعدانى
شمعدانى وحشى (ژرانيوم) با عطر ليمويى بسيار قوى از خانواده گياهان معطر شمعدانى است كه مواد معطر آن خواص درمانى، ضدافسردگى و آرام بخش دارد. اين گياه علاوه بر كاربردهاى غذايى (نوشيدنى هاى آرام بخش ـ چاى) و دارويى، در رايحه درمانى براى تهيه عطر و حمام درمانى مورد استفاده قرار مى گيرد.
اُكاليپتوس
اين گياه كه به آن درخت تب نوبه و كافور نيز مى گويند، درختچه اى به ارتفاع ۱‎/۵ متر با برگ هاى كشيده باريك نوك تيز و سبز است كه اصل آن اگرچه از استراليا است اما در شهر تهران و ديگر شهرها در خانه ها و خيابان ها به فراوانى ديده مى شود. برگ هاى آن علاوه بر مصارف درمانى (بخور سرماخوردگى و...) در عطرسازى و بخور حمام درمانى نيز كاربرد دارد.
نعناع
نعناع گياهى است معطر كه مشهور خاص و عام است. اين گياه علاوه بر مصارف گوناگون غذايى و درمانى، در رايحه درمانى نيز كاربرد دارد.
مرزنجوش
گياهى است علفى با گل هاى ريز سفيد يا صورتى خوشه گندمى و با رايحه بسيار معطر كه علاوه بر كاربردهاى غذايى و دارويى در رايحه درمانى نيز كاربردهاى گوناگون دارد. روغن مرزنجوش را در ماساژهاى موضعى براى تسكين دردهاى روماتيسمى حتى فلج اعضا نيز مؤثر دانسته اند. همچنين از آن در تركيبات روغن حمام درمانى قبل از خواب استفاده مى كنند.
اكليل كوهى
اين بوته معطر را اغلب در حاشيه گلكارى خيابان ها و پارك ها مى كارند. ساقه هاى آن هميشه سبز و ظاهر آن شبيه ترخون و از ترخون بسيار خوشبوتر است.
اين گياه مصارف فراوان غذايى و دارويى دارد و در رايحه درمانى در بيشتر تركيبات مورد استفاده قرار مى گيرد.
رُز
تاريخ گل رز به اندازه عمر بشريت قدمت دارد. شاعران آن را ملكه گل ها خوانده اند و در كتب مقدس از آن تجليل شده است.
عطر آن منحصر به شاهان، معبدها و خدايان بوده و وجود دسته هايى از اين گل به صورت كاملاً دست نخورده در تابوت «توتان خامون» فرعون مصر، يكى از دلايل اين امر است كه پس از سه هزار سال همچنان سالم باقى مانده است.
امروزه گل رز علاوه بر مصارف متعدد غذايى و طبى فراوان در صنعت عطرسازى و در رايحه درمانى كاربرد دارد و هنوز هم در مكان هاى مذهبى و زيارتگاه ها به عنوان يك عطر مقدس براى خوشبو كردن فضا مورد استفاده قرار مى گيرد.
به طور كلى؛ گياهان و گل هاى معطر كه خاصيت ضدعفونى كننده و شفابخش دارند، مى توانند علاوه بر زيباسازى زندگى و فضاهاى اطراف ما، به پيشگيرى از بيمارى ها و تأمين سلامت ذهنى، جسمى و روانى ما كمك نمايند. استفاده از عطر و گل به عنوان مصارف شخصى به بهبود روابط عاطفى كمك مى نمايد.

الهام آرمان
از شدت خستگى چشم هايش را به هم مى فشرد.نفس هاى كوتاه امانش را بريده بود.درد در قفسه سينه اش فرياد مى زد. با نگاهى گيج و كرخت به ضربان كوتاه قلبش گوش مى داد.
از خيلى وقت پيش حال و حوصله ديدن هيچ موجود زنده اى را نداشت. بى دليل از كوره در مى رفت و فكر مى كرد اين جا آخر دنياست.وسوسه يك لحظه آرامش در دستان ناتوانش جا مى ماند.به قول مادر، خوب مى خورد اما انگار هميشه گرسنه بود و دست و پايش پى در پى خواب مى رفت!
بوى خاك را دوست داشت و دور از چشم همه حتى خاك هم مى خورد.
بر اساس آخرين تحقيقات پزشكى از هر ۵ زن ايرانى يك نفر مبتلا به كم خونى است و عوامل ذكر شده مربوط به يكى از همين بيماران خاموش است.
بيمارى اى كه از جانب بسيارى از افراد ساده گرفته مى شود اما سلامت نيمى از زنان باردار كشور و انسان هاى پير و جوان را نشانه رفته است.
بدن براى خون سازى نيازمند مواد اوليه مانند آهن و ويتامين ها، بخصوص اسيد فوليك است، اما اكثر مردم در سراسر جهان دسترسى كمى به منابع غذايى آهن (ويتامين B12 مانند گوشت) دارند. بنابراين كم خونى ناشى از فقر آهن شايع ترين و مهم ترين كم خونى مردمان دنيا به شمار مى رود.
بخش اصلى خون سازى بدن از طريق مغز استخوان صورت مى گيرد. به همين خاطر عواملى كه موجب صدمه به مغز استخوان مى شود، مى توانند سبب كم خونى شوند.
ريشه كم خونى در سوء تغذيه
مدير گروه تغذيه دانشگاه علوم پزشكى تهران ۵۰ درصد كم خونى ايرانيان به ويژه زنان را ريشه در سوء تغذيه مى داند.
دكتر سيدعلى كشاورز مى گويد: «دو سوم مشكلات تغذيه اى ايرانيان ناشى از كمبود و مشكل دريافت آهن است.كم خونى در كودكان از دوران پس از ۶ ماهگى شروع مى شود و بر ضريب هوشى افراد تأثير منفى مى گذارد.قدرت يادگيرى و تمركز دختران بويژه در دوره بلوغ تحت الشعاع عوارض ناشى از كم خونى قرار مى گيرد.
اين امر بازدهى كارى افراد را دچار افت كرده و دقت آنان را به شدت پايين مى آورد.
اين در حالى است كه عوامل اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى در كم خونى آدميان تأثير مستقيم و غير مستقيم دارد.
عادات غذايى نادرست نيز در ايجاد بيمارى كم خونى نقش عمده اى ايفا مى كند.»
به گفته دكتر كشاورز، بيشتر ايرانيان بلافاصله پس از مصرف وعده هاى غذايى روزانه و شبانه چاى مصرف مى كنند و اين در حالى است كه مصرف يك فنجان چاى پس از غذا بيش از ۹۵ درصد جذب آهن را كاهش مى دهد و مصرف يك پرتقال يا دو عدد نارنگى بلافاصله پس از غذا درصد جذب آهن مواد خوراكى را افزايش خواهد داد.
فقر، فقر مى آورد
بر اساس اظهارات اين متخصص تغذيه، رعايت نكردن نكات بهداشتى معمولاً در اثر فقر فرهنگى و اقتصادى افراد پديد مى آيد وكمبود بهداشت انسان ها با عادات غذايى نادرست آنان دست به دست هم مى دهد تا افراد گرفتار اين بيمارى خطرناك شوند.
به اعتقاد پزشكان، بى حالى، ضعف، بى حوصلگى و عصبانيت، سرگيجه، ترك گوشه لبها، قاشقى شدن ناخن ها، درد دهان، تمايل به خوردن خاك در كودكان، اختلال رشد و افت تحصيلى مى توانند زنگ هاى خطر ابتلا به اين بيمارى را براى انسان ها به صدادر آورد.
گوشت، مهم ترين و راحت ترين منبع قابل جذب آهن است اما آهن موجود در گياهان (حتى عدس و اسفناج) كمتر جذب بدن مى شود.
تعدادى از غذاها موجب جذب بيشتر آهن از روده مى شود در حالى كه خوردن خوراكى هاى مردم پسندى مانند چاى و قهوه و بعضى داروها مانع جذب آهن شده و فرد را مستعد كم خونى مى كند.
به اعتقاد پزشكان، بدن كودكان در سن رشد و خانم هاى باردار به آهن نياز بيشترى دارد.
ناراحتى هاى گوارشى مانند زخم معده و اثنى عشر و سنگ كليه دفع خون همراه با ادرار و... كم خونى هاى شايع پديد مى آورد.
رئيس هيأت مديره انجمن تالاسمى ايران نيز با ابراز نگرانى از فقر آهن و شيوع كم خونى و چاقى در كشور انباشته شدن شكم را از انواع پلوها، نان، پفك و چيپس هاى مختلف فاقد خاصيت غذايى، دغدغه اى ملى مى داند.
دكتر مينا ايزديار با نگاهى به نوع شديدى از كم خونى (تالاسمى) دستپاچگى جوانان را در هنگام ازدواج دليل عمده تكثير اين بيمارى در نسل هاى آينده معرفى مى كند.
متخصص خون و سرطان كودكان با تأكيد بر انجام آزمايش هاى ژنتيك قبل از ازدواج تصريح مى كند : اگر دختران و پسران جوان مبتلا به كم خونى قبل از اقدام به ازدواج با يكديگر پاى درد و دل هاى بيماران تالاسمى بنشينند به طور حتم از ازدواجى با حاصل فرزند تالاسمى پرهيز مى كنند.
تفاوت كم خونى و كاهش فشار خون
شمار زيادى از مردم هنوز از تفاوت هاى ميان كم خونى و كاهش فشار خون آگاهى چندانى ندارند و نمى دانند كه اين دو موضوع با يكديگر ارتباط زيادى ندارند.
به اعتقاد دكتر ايزديار، كم خونى با كاهش هموگلوبين هاى خون همراه است و افراد دچار خون ريزى به دليل از كار افتادگى مغز استخوان به آن مبتلا مى شوند و بيمارى هاى ارثى نظير تالاسمى سيستم خون سازى بدن را دچار اختلال مى كنند.خستگى، زود رنجى، اختلال خواب و پرخوابى، ضعف حافظه و فراموشى، بالابودن تپش قلب پس از طى مسافت هاى كوتاه مدت، تمايل به خاك خورى، يخ جوى، تمايل زياد به خوردن كشك و برنج خام از ديگر نشانه هاى اين بيمارى به شمار مى روند.
در اين ميان بسيارى از افراد به توصيه بزرگتر هاى فاميل به مصرف داروهاى گياهى روى مى آورند.
اين در حالى است كه متخصص خون و سرطان كودكان با مصرف داروهاى گياهى (در زمينه رفع كم خونى) موافقتى ندارد. وى معتقد است در اين مورد، كمبود آهن، پروتئين و ويتأمين (ب ۱۲) بايد از طريق منابع گوشتى و حيوانى تأمين شود.
با اين حال ايزديار بر مصرف كاهو، انگور، كشمش، توت فرنگى و هلو تأكيد مى كند.
وى شيوع اين بيمارى را از ۶ ماهگى تا ۲ سالگى مى داند و با اظهار تأسف مشكلات گوارشى و روده اى افراد (بويژه مردان) را دليل عمده افت آهن مى داند.
رئيس هيأت مديره انجمن بيماران تالاسمى از زنان ايرانى مى خواهد با رعايت نكات تغذيه اى ورزش را فراموش نكنند.
ايزديار با اشاره به بيمارانى كه تحمل مصرف قرص هاى آهن را ندارند، مى گويد : مقاومت در برابرخوردن اين قرص به معناى تكميل نشدن درمان است و بايد افراد به هر ترتيب ممكن درمان خود را به پايان برسانند.
به نظر متخصصان تغذيه براى درمان كم خونى فقر آهن مى توان از قرص هاى آهن يا آهن تزريقى استفاده كرد.
در فرد مبتلا به كم خونى ذخاير آهن بدن تقريباً تمام مى شود. بنا براين هنگام درمان كم خونى بايد اين ذخاير جايگزين شوند به همين علت است كه معمولاً درمان كم خونى فقر آهن ۴ الى ۶ ماه طول مى كشد.
تحقيقات نشان مى دهد كار اصلى خون رساندن مواد تغذيه كننده (اكسيژن، گلوكز) و سازنده به بافت ها و برطرف كردن مواد اضافى وزباله اى (همچون دى اكسيد كربن و اسيد لاكتيك) از بافت هاى بدن است.
خون، بافت پيوندى تخصص يافته اى است كه سلول هاى آن در داخل ماده زمينه اى مايعى به نام پلاسما شناورند. حجم خون در يك فرد بالغ بطور متوسط ۵ ليتر است. خون به واسطه گردش در داخل رگ هاى خونى اصلى، مواد غذايى و حرارت را در بدن توزيع كرده و اكسيژن و دى اكسيد كربن را بين سلول ها و ريه ها انتقال مى دهد و مواد زايد حاصل از فعاليت سلول ها را به ارگان هاى دفعى مى رساند. خون در محيط خارج از بدن منعقد شده و به صورت لخته در مى آيد و قسمت محلول آن به صورت مايعى زرد و روشن به نام پلاسما، از آن جدا مى شود.
همچنين انجام آزمايش C.B.C در تشخيص دقيق كم خونى و شدت آن بسيار مؤثراست و در اين آزمايش تعداد كل سلول هاى خونى توسط دستگاه مخصوصى شمارش مى شود و ميزان هموگلوبين و يك سرى ايندكس هاى ديگر ارزيابى مى شود.
در هر حال حال اگر زود رنجى بى دليل و هزار و يك عامل ناشناخته براى بيرون رفتن از كوره احساسات خود داريد حتماً يك آزمايش كم خونى را در برنامه هاى كارى خود قرار دهيد.
سبزيجات با برگ سبز، آجيل، ميوه جات خشك شده و لوبياى سرشار از آهن و آب انواع مركبات، انواع سبزيجاتى كه برگ هاى پهن و سبز دارند و حبوبات، سرشار از ويتامين ها و اسيد فوليك را فراموش نكنيد.
يادتان باشد افزايش بيش از حد آهن نيز مى تواند عواقب وخيمى براى بدن به همراه داشته باشد به همين لحاظ مصرف مكمل هاى حاوى آهن بدون نظر و تجويز پزشك مى تواند براى افراد خطرناك باشد.
نوشيدن چاى پررنگ و زياد موجب بروز و شيوع كم خونى در افراد مى شود، نوشيدن چاى موجب جذب آهن بدن شده و چنانچه افراد تمايل به نوشيدن «چاى» دارند، بهتر است آن را كم رنگ بخورند و ريزش موى خود را نيز در ارتباط مستقيم با كم خونى ببينند.

كاهو يكى از قديمى ترين سبزيجات دنيا به شمار مى رود كه منشأ آن در هندوستان و آسياى مركزى است. كاهو طبق مداركى كه به دست آمده از ۶ قرن قبل از ميلاد در ايران مصرف مى شده است و يك قرن قبل از ميلاد به روم راه يافته و غذاى مهمى براى روميان بوده است.
كريستف كلمب تخم كاهو را به دنياى جديد برد، به طورى كه از اوايل قرن پانزدهم ميلادى كاهو در هائيتى و باهاما كشت شد. كاهو گياهى است يكساله كه داراى برگ هاى پهن و دراز و سبز با طعم كمى شيرين است.
انواع مختلف كاهو كه در حال حاضر در آمريكا كشت مى شود، حدود ۱۶ نوع است و در تمام طول سال وجود دارد.
كاهوى پرورشى و اهلى در سالاد استفاده مى شود و كاهوى گرد (Head Lettuce) و كاهوى ايرانى (Romano Lettuce) از انواع مهم آن است.
كاهوى ايرانى از نظر موادغذايى از كاهوى گرد بهتر است. كاهوى گرد ارزش غذايى چندانى ندارد، زيرا داراى مقدار زيادى الياف است كه توليد گاز و نفخ در معده مى كند.
تركيبات شيميايى
كاهوى ايرانى داراى ۹۴ گرم آب، ۱۸ كالرى انرژى، ۲‎/۱ گرم پروتئين۱‎/۰، گرم مواد نشاسته اى، ۶۵ ميلى گرم كلسيم، ۲۵ ميلى گرم فسفر، ۵‎/۱ ميلى گرم آهن و ۲‎/۰ گرم چربى است.
اين سبزى همچنين داراى ۱۸ ميلى گرم كلسيم، ۱۰ ميلى گرم سديم، ۲۵۰ ميلى گرم پتاسيم، ۵۰۰ واحد ويتامين آ، ۵‎/۰ ميلى گرم ويتامين ب ۱ ، ۰‎/۸ ميلى گرم ويتامين ب۲ ، ۴‎/۰ ميلى گرم ويتامين ب ۳ ، ۱۰ ميلى گرم ويتامين ث، ۰‎/۲ ميلى گرم ارسنيك و ۳‎/۰ ۰۰ ميلى گرم اسيد آگراليك است.
كاهو از مواد معدنى مانند نيكل، كبالت، سولفور و مس نيز برخوردار است.
مواد شيميايى كاهو عبارتند از: لاكتوكاروم (Lactucarum) (كه ماده اى است مخدر) موم، رزين، ماليك اسيد و سوكسى نيك اسيد. لاكتو كاروم خواب آور و مسكن است.
از لاكتو كاروم به عنوان داروى خواب آور و مسكن و نيز در چشم پزشكى براى گشادكردن مردمك چشم استفاده مى شود.
از كاهو همچنين ماده اى به نام تريداس (Thridace) گرفته مى شود كه مسكن و ضددرد است. براى تهيه تريداس ساقه كاهو رسيده را تكه تكه كرده، شيره آن را با فشار خارج مى سازند. اين شيره را سپس حرارت مى دهند تا در اثر حرارت مواد آلومينى آن منعقد شود. در نتيجه، مايعى صاف به دست مى آيد. اين مايع را تحت درجه حرارت كم و در خلأ حرارت مى دهند تا تريداس به دست آيد. اين مايع را مى توان خشك كرد و به صورت پودر درآورد.
خواص دارويى
كاهو از نظر طب قديم ايران سرد و مرطوب است.
كاهو تميز كننده خون، خونساز و ضد تورم، خواب آور و آرام بخش است. اين سبزى براى ضعف اعصاب مفيد و ملين و ادرارآور است.
خوردن كاهو براى ماليخوليا نيز مفيد است.
كاهو زخم هاى مجارى ادرار و مثانه را درمان مى كند.
اگر كاهو را با سكنجبين يا سركه بخورند، اشتهاآور مى شود. ضمن آن كه اثر ضدتشنج هم دارد.
كاهو درد معده را تسكين داده، قواى جنسى را هم تقويت مى كند.
توصيه شده براى برطرف كردن درد سينه، كاهو به صورت پخته مصرف شود.
زنان شيرده هم براى زيادشدن شيرشان مى توانند كاهوى پخته بخورند.
كاهو ورم غدد لنفاوى را نيز برطرف مى كند.
خواص تخم كاهو
تخم كاهو از نظر طب قديم ايران سرد و خشك است.
تخم كاهو خواب آور است و خوردن تخم آن زكام را برطرف مى كند و براى درد سينه نيز مفيد است.
خوردن تخم كاهو براى دستگاه ادرارى نافع است و آنها يى كه قطره قطره ادرار مى كنند، بايد تخم كاهو بخورند (در حدود ۱۰ گرم روزانه) تا اين مرض برطرف شود.
مضرات
اگر در خوردن كاهو افراط نشود، اين گياه به هيچ وجه مضر نيست. زياده روى در خوردن كاهو باعث كم شدن قدرت جنسى، فراموشى و كم شدن حافظه، ضعف ديد چشم و نفخ شكم مى شود.
براى برطرف كردن اين عوارض مى توان كاهو را با نعناع، كرفس و زيره خورد.