Iran Newspaper - ميراث فرهنگى

معصومه كريميان
بيش از يكهزارو ۵۰۰ تپه باستانى در استان گلستان وجود دارد كه هنوز بسيارى از آنها مورد مطالعه باستان شناسى قرار نگرفته اما كاوش هاى انجام شده در برخى از آنها سابقه سكونت بشر در دشت گرگان را به هزاره هفتم قبل از ميلاد رسانده است.
تراكم تپه هاى تاريخى و محوطه هاى باستانى دردشت گرگان به حدى است كه دشت، خالدار مى نمايد، اكثر اين تپه ها در مجاورت و در مسير ديوار دفاعى گرگان واقع شده كه فاصله تپه ها از يكديگر بطور ميانگين حدود ۵كيلومتر است.تراكم اين تپه ها نيز كه در گستره اى افقى امتداد يافته در مناطق شرقى استان گلستان بيشتر از ديگر مناطق است.
درباره دليل وجودى اين تپه ها كه بدون علت هم نمى تواند باشد، وجود نقل قولهاى بسيارى ازسوى باستان شناسان ايرانى و خارجى است كه در اين منطقه ، مطالعاتى انجام داده اند به همين جهت گمانه زنى هاى تاريخى قرين به واقع مى نمايند.
اسدالله معطوفى از محققان تاريخى گرگان يا آن گونه كه در قديم ناميده مى شد «هيركان» در اين مورد مى گويد: طبق مطالعات باستان شناسى و تاريخى انجام گرفته وجود اين تپه ها علل مختلف مى تواند داشته باشد.برخى از محققان براين باورند چون اين تپه ها در مسير ديوار دفاعى گرگان قرارگرفته اند برروى تپه ها قلاع نظامى واقع و عده اى قراول به طور دائم منطقه را تحت حفاظت و حراست خود داشتند.
وى مى افزايد ازسوى برخى براين باورند تعدادى از اين تپه ها در مركز يك تمدن قديمى واقع بودند و به احتمال زياد اكروپل(ارك) حاكم بر روى آن قرار داشته است.آثار به دست آمده از تورنگ تپه و شاه تپه مى تواند شاهدى براين مدعا باشد.به علاوه از بسيارى از تپه هاى ديگر اشياى سفالى (خاكسترى و قرمز) به وسيله اهالى روستاهاى اطراف به دست آمده است.
سومين دليل وجودى اين تپه ها مراكز راهيابى و راهنماى مسيرهاى قديمى بوده و چون همگى در قسمت دشت گرگان واقع شده اند، از مسافت دور نيز قابل رويت هستند.آنها مى توانستند مركز پيام رسانى به مسير هاى دور باشند.براى نمونه در مواقع اضطرارى، از جمله زمان حمله دشمنان به اين منطقه، بر روى آنها آتش عظيم مى افروختند تا مردم اطراف را از هجوم قريب الوقوع دشمنان آگاه سازند.
همچنين دليل ديگر وجودى اين تپه ها، مى تواند ملاكان بزرگ منطقه باشد.از آنجايى كه در گرگان زمينهاى زراعى بسيار حاصلخيزى وجود داشته، هر منطقه متعلق به يك ملاك بوده كه مقر وى بر روى اين تپه ها واقع و مسكن دهقانان زير دست نيز در محيط حاشيه تپه ها قرار داشته است.اين نظام در اروپاى قرن ۵ به بعد نيز ديده شده است. اما اين تپه ها از حدود ۱۵۰ سال پيش مورد كندوكاو و كاوش علمى هيأت هاى مختلف خارجى فرانسوى، سوئدى و آمريكايى قرار گرفت، به طورى كه نخست در سال ۱۸۴۱ميلادى در زمان محمدشاه قاجار، هيأتى در تورنگ تپه دست به حفارى زد و اشياى طلايى، نقره، مفرغى و برنزى در اشكال آبخورى طلا، جام دايره شكل طلا، ابزارى از سنگ زرد، ظروف سنگى، سلاح هاى جنگى، تبر و دشنه مسى به دست آورد كه بسيارى از اين گنجينه مكشوفه به شاه وقت هديه گرديد.
پس از به دست آمدن اين كشفيات، محققان استدلال نمودند كه تمدن تورنگ تپه ، به قدمت شهر سوخته سيستان، تپه يحيى و آلتين تپه مى رسد و همگى را جزو گنجينه و غناى فرهنگى نيمه شرقى ايران دانستند . مطالعات باستان شناسى بر روى اين تپه ادامه يافت و آثار به دست آمده از كاوش هاى علمى در اين تپه، سكونت انسان تا ۶ هزار سال پيش از ميلاد در منطقه را نشان داد و علاوه بر آثار پيش از تاريخ ، اشيايى از دوران عصر برنز (مفرغ)، عصر آهن و دوره اشكانيان، ساسانيان و اسلامى نيز از محل به دست آمد، اما آنچه كه در تورنگ تپه از همه چشمگير تر بود وجود قلعه اى از دوره ساسانيان يعنى قرن سوم تا پنجم ميلادى است كه تاريخ ساخت آن به دوره اشكانيان مى رسد و همچنين يك چهار طاقى كه مربوط به قرن هفتم ميلادى مى باشد. ولى زيباترين و هنرى ترين اثر مكشوفه از كاوش هاى انجام گرفته بر روى تورنگ تپه، مجسمه گلى زنى است كه در حدود ۱۸ سانتى متر بلندى دارد و به زينت آلاتى مانند گوشواره، گردنبند و دستبند مزين شده است.اين مجسمه كه به «آناهيتا»، رب النوع حاصلخيزى و فراوانى شبيه است هم اكنون در موزه دانشگاه فيلادلفياى آمريكا نگهدارى مى شود. در سال هاى اخير يعنى سال ۱۳۷۹هجرى شمسى نيز كاوش هاى باستان شناسى برروى تپه هاى منطقه ادامه يافت و در آق تپه واقع در شمال شرق گنبدكاووس سه دوره فرهنگى به نامهاى فلات عتيق، فلات قديم و عصر آهن و هخامنشى شناسايى شد.در واقع آق تپه كهن ترين روستاى پيش از تاريخ دشت گرگان تاكنون در مطالعات باستان شناسى به حساب مى آيد كه قدمت آن به
۷ هزار و۵۰۰ سال پيش مى رسد.
كاوش بر روى تپه هاى باستانى همچنان در استان گلستان ادامه دارد، براى مثال خرگوش تپه واقع در منطقه شمالى شهرستان گرگان يكى از آنهاست كه به علت گسترش باند فرودگاه بين المللى گرگان، كاوش هاى آسيب شناسى و نجات بخشى اين منطقه تاريخى تا قبل از گسترش باند ادامه يافت و براساس كند و كاوهاى علمى انجام شده كه امكان ادامه آن باز هم وجود داشت قابل توجه بود. باستان شناسان در دو فصل كاوش موفق، به كشف آثارى از ۷ هزار سال پيش تا دوره اسلامى در اين تپه شدند و تدفين هايى را كشف كردند كه در نوع خود بى نظير مى نمود. در يكى از تدفين هاى كشف شده زنى وجود داشت كه زير بازوى چپ آن عصايى با نقش مارمولك قرار گرفته بود.باستان شناسان اعتقاد داشتند تاكنون وجود چنين نقشى در تدفين ها در كاوش هاى ديگر گزارش نشده است. همچنين وجود دانه هاى ذرت و عدس متعلق به هزاره نخست پيش از ميلاد داخل دو ظرف سفالى قرمز و خاكسترى رژيم غذايى ساكنان اين تپه كه احتمال مى رود روستايى ۳ هزارساله باشند را براى باستان شناسان مشخص كرد.
اين تپه باستانى كه ۱۹۴ متر طول و ۹۲ متر عرض دارد پيش از انقلاب نيز به وسيله باستان شناسان ژاپنى شناسايى شده بود. به جز خرگوش تپه، شناسايى ديگر تپه هاى استان گلستان و صدور شناسنامه براى ثبت آنها نيز در دست انجام است تا هرگونه تخريب يا تصرف احتمالى مشخص و از گزند آسيب حفظ گردند. سرپرست اداره ميراث فرهنگى شهرستان گنبد در اين مورد مى گويد: تا دو ماه ديگر كار شناسايى كامل ۷۵درصد از تپه ها كه در شرق استان واقع هستند در ۵ شهرستان شرق استان گلستان يعنى كلاله، آزادشهر، مينودشت، راميان و گنبد با نظارت ۵ كارشناس باستان شناسى به پايان مى رسد. «فريدون اونق» ادامه مى دهد كه كارشناسان اين سازمان در يك تحقيق ميدانى وضع بناها مانند خانه هاى مسكونى، جاده، دامدارى و انبارهايى كه در عرصه و حريم تپه هاى باستانى و محوطه هاى تاريخى واقع شده اند را ثبت مى نمايند تا با ثبت شرايط كنونى، از هرگونه عمليات عمرانى در عرصه و حريم تپه هاى باستانى استان كه منجر به لطمه يا تخريب آثار گردد، ممانعت به عمل آيد. به گفته وى، مقدمات لازم براى ثبت در آثار ملى كشور، آگاه كردن مردم در مورد ارزش تپه ها و محوطه هاى تاريخى استان، حفظ اين آثار از طريق دهيارى ها و اهالى، چاپ بروشورهاى اطلاعاتى، نصب تابلوها راهنمايى و هشدار و همچنين يافتن اطلاعاتى از نحوه استقرار تمدن ها در دوران هاى مختلف تاريخى از جمله ديگر اهداف اين شناسايى مى باشد.