گزارش: حميده احمديان راد

كمبود آهن و برخى ريزمغذى ها در بدن كه بيشتر ناشى از بى توجهى به ضرورت و اهميت «تنوع سبد غذايى» است، يك معضل بهداشتى عمده در بيشتر كشورهاى جهان به شمار مى آيد. به اين سبب، در كشور ما نيز در چند سال اخير تدابير كارساز و دورانديشانه اى براى غنى سازى و بهبود سبد غذايى قشرهاى مردم، بويژه در شمارى استان هاى كشور كه نياز به حمايت بيشتر دارند، صورت گرفته است؛ از جمله اجراى موفقيت آميز طرح غنى سازى آرد با آهن و اسيدفوليك كه نخستين بار در استان بوشهر به اجرا درآمد و سپس براساس ارزيابى يونيسف و سازمان جهانى بهداشت، به عنوان الگويى موفق، به كشورهاى منطقه ابلاغ شد. افزون بر اين به سبب اهميت مسأله و ضرورت جلوگيرى از گرسنگى پنهان و كمبود آهن كه عوارض آن را در اين گزارش مى خوانيد، تنوع سبد غذايى در برنامه چهارم توسعه مورد توجه قرار گرفته است تا وضع تغذيه در ايران بهبود يابد.

براساس آمارهايى هم كه وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكى براساس بررسى ۱۱ اقليم جغرافيايى كشور ارائه داده، بيش از ۳۰ درصد كودكان كمبود ذخيره آهن دارند. نتايج بررسى ها نشان مى دهد فقر آهن در مناطق شهرى و روستايى و در تمام گروه هاى سنى مورد بررسى در سال ،۱۳۸۰ يعنى زنان باردار، كودكان زير ۲ سال، كودكان ۶ ساله، دختران و پسران ۱۴ تا ۲۰ سال و زنان و مردان ۴۵ تا ۶۰ ساله بالاست. اما در ۲ گروه كودكان زير ۲ سال و زنان باردار شدت بيشترى دارد
گرسنگى پنهان پاى دولت ها را به ميان كشيد
با توجه به اين كه غنى سازى موادغذايى با آهن يكى از روش هاى نتيجه بخش براى كاهش شيوع كمبود آهن است، دولت جمهورى اسلامى ايران از سال ۱۳۸۰ غنى سازى آرد با آهن و اسيدفوليك را در استان بوشهر به مورد اجرا گذاشت. براى شروع طرح ابتدا همايش يك روزه اى با حضور نماينده دفتر منطقه اى سازمان بهداشت جهانى به منظور كسب حمايت هاى سياسى برگزار شد. پيش از اين نيز در سال ۷۴ اجلاس ۳ روزه كم خونى و فقر آهن با حضور كارشناسان سازمان بهداشت جهانى، يونيسف و كشورهاى منطقه برگزار شده بود. براساس اطلاعات دفتر بهداشت و تغذيه، در اين اجلاس استفاده از تركيبى از ۴ استراتژى «مكمل يارى»، اصلاح عادات و الگوهاى غذايى غنى سازى موادغذايى و اقدامهاى بهداشت عمومى براى كاهش كم خونى ناشى از فقر آهن مطرح شد. پس از اجلاس مزبور در سال ۱۳۷۵ با مشاركت سازمان بهداشت جهانى، غنى سازى آرد با آهن در شاهين شهر اصفهان به اجرا درآمد. پس از آن بود كه در سال ۱۹۸۸ دولت متهد شد برنامه غنى سازى آرد با آهن را در يك استان كشور به اجرا درآورد.
اجراى موفقيت آميز طرح در استان بوشهر به عنوان الگويى موفق به كشورهاى منطقه ابلاغ و موجب شد برنامه به استان هاى ديگرى مانند سيستان و بلوچستان و فارس گسترش يابد. علاوه بر آن در دوم خرداد ۱۳۸۴ موضوع در كميته تخصصى مربوطه در وزارت بازرگانى مطرح شد و وزارت بازرگانى تمامى هزينه هاى مرتبط اجرايى ملى برنامه را پذيرفت. به اين ترتيب حدود ۷ ميليون نفر در كشور زير پوشش برنامه غنى سازى قرار گرفتند.
ولى به گفته كارشناسان معاونت غذا و داروى دانشگاه علوم پزشكى ايران به علت عدم تأمين اعتبار در سال ۸۵ غنى سازى با وقفه همراه شد. اما در سال ۸۶ مجدداً طرح به جريان افتاد و اينك ۲۲ كارخانه آردسازى تحت نظارت دانشگاه علوم پزشكى ايران به دستگاه ميكروفيدر براى اضافه كردن پيش مخلوط آهن مجهز شده اند و آموزش هاى لازم هم براى اجراى طرح انجام گرفته است. اجراى طرح در كل كشور به تأمين اعتبار نياز دارد.
دفتر تغذيه وزارت بهداشت هشدار مى دهد هر روز تأخير در تأمين آهن و به طور كلى ريزمغذى ها موجب مى شود ۵۰ هزار كودك با كمبود ظرفيت عقلانى متولد شوند و ۳۰۰ مادر به هنگام زايمان به دليل كم خونى شديد جانشان را از دست بدهند و ۴۰ هزار كودك بر اثر كمبود ويتامينA جانشان را از دست بدهند. در حالى كه اين تراژدى ها به آسانى قابل پيشگيرى هستند.
كمبود ريزمغذى ها يا گرسنگى پنهان
ريزمغذى ها شامل روى، ريبوفلاوين، منيزيوم، آهن، يد، ويتامين هاى آ، اى، ب،۶ ويتامين سى و دى هستند كه در اعمال حياتى موجودات زنده تأثير مى گذارند و عدم دريافت آنها زندگى فرد و جامعه را در معرض خطر قرار مى دهد.
دفتر تغذيه وزات بهداشت آثار بهداشتى نبود ريزمغذى ها را پايين آمدن ايمنى، افزايش ابتلا به عفونت، عواقب مرگ مادران، افزايش نياز براى مراقبت از كودكان نارس و افزايش آسيب پذيرى اعلام مى كند. از نظر اقتصادى هم از دست دادن ساعات كارى، كاهش ظرفيت كارى، كاهش درآمد خانوار، تأثير كاهنده بر اقتصاد ملى، افزايش هزينه مراقبت بهداشتى، افزايش هزينه نگهدارى، افزايش هزينه آموزشى از عواقب كمبود ريزمغذى هاست.
آمارها حاكى از آن است كه كمبود يد تا ۱۳ نمره و كمبود آهن ۹ نمره از ضريب هوشى كودكان مى كاهد. به دليل اهميت ريزمغذى ها از سال ۱۹۳۳ در آمريكا و انگليس، آهن و ويتامين دى به يد اضافه مى شود. اضافه كردن يد به نمك از ۱۵۰ سال پيش در فرانسه آغاز شد و از سال ۱۹۳۰ در دانمارك ويتامين آ به مارگارين اضافه مى شود. از سال ،۱۹۴۱ در آمريكا ويتامين هاى B1و B2 به آرد اضافه مى شود. از سال ۱۹۷۴ نيز ويتامينA در آمريكاى مركزى به شكر اضافه مى شود.
ايرانيان هم علاوه بر آهن از كمبود ريزمغذى هاى ديگر رنج مى برند. يكى از كارشناسان معاونت غذا و داروى دانشگاه علوم پزشكى ايران مى گويد: «به طور كلى تغذيه در كشور ما مناسب نيست و ايرانيان به خاطر تنوع كم غذايى، ويتامين ها و املاح را به ميزان كافى دريافت نمى كنند و به اندازه كافى هم گوشت مصرف نمى كنند. در قديم مردم ظروف ساخته شده از آهن و روى و مس مصرف مى كردند كه موجب مى شد اين عناصر به بدن برسد ولى در حال حاضر از اين ظروف هم استفاده نمى كنند.
برهمين اساس است كه بهبود سبد غذايى در برنامه چهارم توسعه مورد توجه قرار گرفته تا وضع تغذيه در ايران بهبود يابد.»
اطلاعات دفتر مطالعات تغذيه وزارت بهداشت براساس تجربه كشورهاى موفق حاكى است: «براى پيشگيرى از عوارض ناشى از كمبود ريزمغذى ها، تركيب متعادل و دقيق استراتژى هاى مختلف، متناسب با شرايط محلى و تأمين منابع كافى ضرورى است. هدف نهايى اين مداخلات بايد بر مبناى دريافت كافى اين مواد مغذى به طور پايه اى و درازمدت ميان جوامع گرفتار باشد.»
خطر چه كسانى را بيشتر تهديد مى كند؟
به طور كلى زنان بيشتر از مردان به آهن نياز دارند. زنان باردار بيشتر در معرض كم خونى ناشى از فقر آهن قرار دارند. زنانى كه رژيم لاغرى مى گيرند نيز به آهن بيشترى نياز دارند. ورزشكاران و كودكان و نوجوانان كه به انرژى بيشترى نياز دارند و دختران بيش از پسران به آهن نياز دارند.
در سايت مديريت آمار و اطلاع رسانى دانشگاه علوم پزشكى و خدمات بهداشتى، درمانى تبريز آمده: «كمبود آهن و كم خونى ناشى از آن در سنين بلوغ كاهش سرعت رشد ضريب هوشى، قدرت يادگيرى و كاهش ظرفيت كارى را به دنبال دارد.»
در اين سايت آمده وزارت بهداشت درگزارشى تغييرات رفتارى مانند خستگى و بى تفاوتى، افزايش ابتلا به بيمارى ها، افزايش غيبت از مدرسه و در مجموع افت تحصيلى را از آثار كم خونى عنوان كرده است.
در برخى از كشورها آهن يارى يعنى توزيع قرص آهن ميان كودكان و نوجوانان مدرسه اى انجام مى گيرد و بيسكويت و كيك هم با آرد غنى مى شود.
ميزان آهن موجود در شير مادر براى ۴ تا ۶ ماه اول زندگى شيرخوار كافى است. ولى بعد از آن بايد به صورت قطره خوراكى به كودك آهن خورانده شود.
دكتر مهسا شجاعى پزشك عمومى مى گويد: «كمبود آهن ۳ علت عمده دارد كه موجب مى شود نياز به آهن بالا رود: ۱- در دوران رشد بچه ها، باردارى و شيردهى، كمبود آهن رخ مى دهد. ۲-علت دوم از دست دادن آهن است كه به خاطر خونريزى و... اتفاق مى افتد. ۳- كمبود آهن به خاطر رژيم غذايى نامناسب و يا بروز بيمارى هاى مزمن مانند بيمارى هاى كليوى و رماتيسم يا بيمارى هاى منجر به سوءجذب رخ مى دهد. به اين ترتيب گياهخوارى يا رژيم گرفتن به شكل نامناسب و نيز وضع طبقاتى و اقتصادى افراد را در معرض كمبود آهن قرار مى دهد. به طور كلى مردان كمتر از زنان دچار كمبود آهن مى شوند. در صورتى كه مردى كمبود آهن داشته باشد، حتماً بايد به پزشك مراجعه كند تا علت آن بررسى شود. براساس آزمايش خون مى توان كم خونى را تشخيص داد. اگر هموگلوبين پايين تر از حد نرمال باشد، علامت كم خونى است. در مراحل پيشرفته تر، گلبول ها كوچك تر و كم رنگ تر از حد معمول مى شوند.»
وى مى افزايد: «آهن بيشتر در گوشت و تخم مرغ و غلات است. آهنى كه در گوشت قرمز و جگر است، راحت تر و با درصد بيشترى جذب مى شود و مورد استفاده بدن قرار مى گيرد. ضعف، خستگى، رنگ پريدگى و كاهش ظرفيت فعاليت هاى بدنى از علايم فقر آهن است. در موارد شديد كم خونى، ريزش مو، ترك خوردگى گوشه دهان و قاشقى شدن شكل ناخن هاى دست رخ مى دهد و در مواردى فرد به خاك خورى و يخ خورى مى افتد.
علامت شايع كم خونى در بچه ها رنگ پريدگى است و در موارد شديدتر دچار تحريك پذيرى و بى اشتهايى مى شوند و فقر آهن روى عملكرد عصبى و هوشى و ميزان يادگيرى و توجه شان هم اثر مى گذارد. فقر آهن احتمال عفونت را بالا مى برد و موجب اختلال در رشد بچه ها مى شود و حتى حملات ريسه در بچه ها را با دادن آهن مى توان كاهش داد. فقر آهن شايع ترين دليل كم خونى است و درمان آن هم خيلى راحت است.
معمولاً قرص هاى آهن خوراكى براى درمان كافى است و بايد به مدت مناسب مصرف شود. در مواردى كه كم خونى خيلى شديد است و نسبت به آهن خوراكى عدم تحمل وجود دارد، از آهن تزريقى و يا تزريق گلبول هاى قرمز استفاده مى شود.»
وزارت بهداشت توصيه مى كند: همراه با غذا سبزيجات، مركبات و به طور كلى ميوه مورد استفاده قرار گيرد. چون ويتامين ها آهن غذا را قابل جذب مى كنند. مردم از خوردن چاى به همراه غذا و خوردن نان هايى كه براى عمل آورى آنها از جوش شيرين استفاده مى شود، خوددارى كنند. به طور كلى در ميان نان ها خوردن نان سنگك و نان بربرى توصيه مى شود.
كاهش ضريب هوشى، افت تحصيلى، به دنيا آوردن كودكان نارس و نداشتن ظرفيت كار و بسيارى از مشكلات ديگر از عواقب كمبود آهن است. همين ها به تنهايى كافى است تا ما را از بابت وضع سلامتى جامعه نگران كند.