براساس اعلام مجامع جهانى امروزه از هر ۱۰ اروپايى ۷ نفر هر روز شير مى نوشند. در حالى كه ميزان مصرف سرانه شير در ايران بسيار پايين تر از ملل اروپايى است. اگرچه اين ميزان مصرف در يك دهه گذشته به خاطر افزايش سطح آگاهى مردم بسيار افزايش يافته است اما تا رسيدن به سرانه استاندارد در كشور راه زيادى مانده است.
يكى از علل نبود شير در سبد مصرفى خانوار سختى دسترسى به شير تازه است. ممكن است شما هر روز مقدار زيادى شير تازه در ويترين فروشگاه ها ببينيد. اما در بسيارى از مناطق ايران از جمله مناطق جنوبى كشور در عمل دسترسى مناسب به شير تازه به سهولت وجود ندارد. به همين خاطر بسيارى از خانواده هاى ساكن جنوب كشور از انواع پودر شير استفاده مى كنند و با افزودن آب، اين ماده مغذى را براى مصرف آماده مى كنند.
پودر شير يا شيرخشك براى نخستين بار در سال ۱۸۰۳ به وسيله يك پزشك روسى تهيه شد و به علت اين كه براى نگهدارى به يخچال نياز نداشت و هزينه نگهدارى و حمل و نقل آن نيز بسيار كمتر بود به سرعت گسترش پيدا كرد. به گونه اى كه هم اكنون به صورت گسترده اى در بيشتر كشورهاى در حال توسعه مصرف مى شود.
براى توليد شيرخشك ابتدا ورقه نازكى از شيرخشك را روى غلطك هاى گردان مى پاشيدند. اين غلطك ها از داخل حرارت داده مى شدند تا آب موجود در شير تبخير شود سپس ماده خشك به جا مانده را از روى غلطك مى تراشيدند تا پودر شير براى مصرف به دست آيد. امروزه روش هاى جديد توليد پودر شير موجب شده تا كيفيت مواد تشكيل دهنده شير به صورت قابل توجهى حفظ شود. در اين روش پس از پاستوريزاسيون و تغليظ شير، آن را با فشار از راه سوراخ هاى ريزى به صورت افشانه به درون محفظه اى زير فشار وارد مى كنند. از پايين اين محفظه هواى گرم وارد مى شود و با برخورد به قطرات شير آنها را خشك مى كند و ذرات پودر متشكله از پايين محفظه جمع آورى مى شود. اين روش براى كنترل فشار و دماى محفظه به حفظ كيفيت مواد مغذى شير نيز كمك مى كند.
اين همان روشى است كه براى اطمينان بيشتر و رعايت نكات بهداشتى براى توليد انواع شيرخشك نوزادان نيز به كار مى رود. از آنجا كه دستگاه گوارش نوزادان تحمل چربى شير گاو و مواد معدنى سنگين آن را ندارد، قبل از توليد پودر شير ويژه نوزاد، شير گاو پاستوريزه شده را به طور كامل چربى زدايى كرده و سپس با استفاده از دستگاه هاى بسيار پيشرفته مواد معدنى آن را به طور كامل تصفيه مى كنند. در پايان مواد معدنى و ويتامين هاى مورد نياز نوزاد را به طور دقيق اندازه گيرى كرده و به شير اضافه مى كنند. براى جبران چربى موردنياز كودك از انواع روغن هاى گياهى تصفيه شده استفاده كرده و به اين محلول اضافه مى كنند. تا همه اسيدهاى چرب ضرورى و مورد نياز بدن نوزاد در دسترس وى قرار گيرد.
تهيه پودر شير به روش افشانه اى و پيشرفت چشم افسا در فناورى توليد موجب شده تا انواع و اقسام شيرخشك نه تنها براى نوزادان بلكه براى تمامى گروه هاى سنى توليد شود.
اگرچه در ايران استفاده از شيرخشك براى بزرگسالان زياد رايج نيست. اما بسيارى از كشورهاى نواحى گرمسيرى كه از شير تازه محرومند از انواع پودر شير استفاده مى كنند.
در واقع توليد كنندگان پودر شير با بررسى نيازهاى تغذيه اى بدن انسان در سنين مختلف محصولاتى را تهيه كرده اند تا بيشترين نياز واقعى بدن در سنين مختلف را تأمين كند. به طور مثال براى كودكانى كه پس از سن ۲ سالگى ديگر از شير مادر استفاده نمى كنند پودر شيرى با عنوان شيرخشك ويژه كودكان درحال رشد توليد شده است كه با انواع ويتامين ها و موادمعدنى موردنياز اين گروه سنى غنى سازى شده است . همچنين به منظور رفع نيازهاى تغذيه اى مادران باردار و شيرده پودر شير غنى شده با مواد معدنى تهيه شده است كه قسمت اعظم نيازهاى مادر باردار يا شيرده را كه در اين دوران حساس به مقدار قابل ملاحظه اى افزايش يافته است تأمين مى كند. همچنين براى گروه هاى سنى خاص و ورزشكاران نيز فرمول هاى اختصاصى تهيه شده است.

الهام آرمان
«مردمان كشورهاى در حال توسعه تا سال۲۰۲۰ ميلادى با معضل همه گيرى بيمارى هاى غيرواگير روبرو خواهند شد.»
اين پيش بينى سازمان جهانى بهداشت در شرايطى مطرح مى شود كه كمبودهاى غذايى و بهداشتى وگرايش به سوى زندگى همراه با دخانيات چراغ هاى خطر را يكى يكى براى جوامع روشن مى كنند.
چراغ خطرها را خاموش كنيد
در حال حاضر و با گذشت بيش از ۵۰ سال از نتايج نخستين تحقيقات دانشمندان مشخص شده كه كودكى و نوجوانى بستر مناسب رشد بيمارى هاى مزمن قلبى، عروقى، فشار خون بالا، ديابت، چاقى و غيره را فراهم مى كند.
بنابراين، استفاده از فرصت هاى كودكى و نوجوانى مى تواند چراغ هاى خطر را يكى يكى خاموش كند.
در اين باره با مجرى «كاسپين» (طرح ملى نظام مراقبت و پيشگيرى از بيمارى هاى غيرواگير از دوران كودكى و نوجوانى) همگام مى شويم.
ناآگاهى خانواده ها از تغذيه سالم
دكتر رويا كليشادى متخصص كودكان و دانشيار مركز تحقيقات قلب و عروق دانشگاه علوم پزشكى اصفهان مى گويد: نتايج همكارى ۲۳ دانشگاه علوم پزشكى كشور روى ۲۱ هزار و ۱۱۱ دانش آموز ايرانى نشان مى دهد خانواده هاى ايرانى از تغذيه سالم آگاه نيستند.
به گفته وى، بى توجهى والدين به رفتارها و عادت هاى نادرست زندگى كودكان به همه گيرى بيمارى هاى غيرواگير كشورهاى در حال توسعه دامن مى زند. تغذيه سالم و فعاليت هاى فيزيكى درست نيز در حالى به فراموشى سپرده شده اند كه خانواده هاى ايرانى مصرف مواد دخانى همانند قليان را هنوز عيب نمى دانند!
مطالعات كاسپين نيز تأكيدى بر تغيير هرم غذايى جامعه ايرانى دارد.
گرچه براساس آمار ۳ سال گذشته، بيش از ۷۰ درصد خانواده ها بر تغيير مصرف روغن جامد به مايع رسيده و نان سبوس دار بيش از ساير نان ها بر سفره ها آمده است، اما با اين حال مشكلات تغذيه اى و ميان وعده هاى غذايى هنوز هم با فعاليت هاى فيزيكى افراد تناسبى ندارد.
استفاده بيش از حد رايانه در كودكان و نوجوانان
به اعتقاد دكتر كليشادى براى تغيير تحرك هاى فيزيكى توصيه مى شود كودكان و نوجوانان در طول شبانه روز حداكثر حدود ۲ ساعت از وقت خود را پاى ميز رايانه بنشينند. اين در حالى است كه پژوهش ها نشان مى دهد ميانگين اين رقم در كشورمان به بيش از ۴ ساعت يعنى ۲ برابر استانداردها رسيده است!
خطر در كمين دختران دوره متوسطه
دانشيار مركز تحقيقات قلب و عروق دانشگاه علوم پزشكى اصفهان با اشاره به فعاليت هاى جسمانى ناكافى دختران به ويژه در دوره متوسطه در اين باره خانواده ها را متوجه هشدارى جدى مى كند.
مجرى طرح ملى نظام مراقبت پيشگيرى از بيمارى هاى غيرواگير از دوران كودكى و نوجوانى (كاسپين) ابتلا به بيمارى هاى قلبى و پوكى استخوان را پيامد اين گونه بى توجهى ها مى داند.
او با مثبت دانستن بخشنامه وزارتخانه هاى بهداشت، درمان و آموزش پزشكى و آموزش و پرورش، مراقبت از دانش آموزان را وظيفه اى ملى عنوان مى كند.
زنگ ميوه در مدارس
كليشادى در ادامه از طرح به صدا درآوردن زنگى با عنوان «زنگ ميوه» در مدارس خبر مى دهد.
زنگى كه در فرصت حاصل از آن، بدن دانش آموزان براى پذيرش ميوه، به عنوان يكى از اساسى ترين برنامه هاى غذايى، زمانى را به دست مى آورد. اين پژوهشگر با اشاره به گسترش مصرف مواد چرب، شور، رنگى و حاوى مواد مصنوعى، استفاده از ميوه را در زمان هاى مشخص جايگزينى مناسب مى داند.
زنگ دل هاى محروم
اما اين گفته در حالى مطرح مى شود كه تعداد زيادى از دانش آموزان مناطق دور و نزديك در حسرت طعم يك ميوه ترش يا شيرين به سر مى برند و بسيارى از دانش آموزان ايرانى در طول هفته حداقل يك بار به چيپس، پفك و تنقلات اين چنينى ... را به خورد سلول هاى بدنشان مى دهند.
وى لقمه هاى نان و پنير را بهترين ميان وعده هاى غذايى مى داند و مى گويد: براى حل مشكلات بهداشتى ميوه ها، مى توان والدين را وارد بازى كرد.
از طرفى ديگر، تعداد زيادى از دانش آموزان به ويژه در سنين دبستانى گوش به فرمان سخن معلمان شان هستند. اين كودكان چنانچه از ناحيه معلم خود ملزم شوند تا براى «زنگ ميوه» روز بعد خود ميوه اى به همراه داشته باشند، بر بردن و خوردن آن اصرار مى كنند.
ناگفته نماند در اين ميان، زدودن زنگ دل كودكان مناطق و خانواده هاى محروم نيز بايد در جايگاه ويژه اى قرار گيرد تا لطمه اى به احساسات آنان وارد نشود.
۳‎/۵ بار غذاى سرخ شده در هفته
از سويى دكتر كليشادى در بيان ناهنجارى هاى تغذيه اى موجود مصرف وعده هاى غذايى سرخ شده را در ميان ايرانيان ۳‎/۵ بار در هفته اعلام مى كند.
يعنى با اين حساب هر ايرانى يك روز در ميان غذاى سرخ شده مى خورد اين در حالى است كه متخصصان علم تغذيه استفاده از اين دسته غذاها را به هيچ وجه توصيه نمى كنند.
قليان پرخطرتر از سيگار
به گفته وى، استفاده از مواد دخانى همانند قليان و شيوع مصرف آن در سال هاى اخير علاوه بر مشكلات فيزيكى كودكان ونوجوانان، زمينه ساز گرايش آنان به مواد دخانى ديگر نيز شده است.
كليشادى با خطرناك دانستن دود قليان (حتى بيش از سيگار) از والدين مى خواهد نسبت به جلوگيرى از مصرف اين نوع مواد جدى تر و در عين حال منطقى تر رفتار كنند.
زنگ ميوه را به صدا درآوريم
امروزه اغلب كارشناسان حتى دانش آموزان و والدين شان بر اين باورند كه جاى خالى ميوه در مدارس بايد به نوعى پر شود.
اين در حاليست كه محمود فرشيدى وزير آموزش و پرورش در اين باره به «ايران» گفت: «مديران و معلمان عهده دار كار آموزش علم هستند و موضوعات اين چنينى بار مسئوليت آنان را سنگين تر مى كند.»
وى ادامه داد: «به صدا درآوردن زنگ ميوه نيازمند برنامه ريزى ها و هماهنگى هايى است كه بايد با تعداد مراقبان و مربيان بهداشتى مدارس در تناسب باشد.»
انجمن اوليا و مربيان آماده اند
با اين حال، مى توان براى كم كردن بار مسئوليت مديران مدارس براى زنگ ميوه از پدران و مادران يارى جست.
به اين ترتيب كه والدين ميوه هاى فرداى دانش آموزان را شست وشو و بسته بندى كرده و در كيف شان قرار دهند.در اين ميان، مدرسه تنها وظيفه دارد زمان كوتاهى را به عنوان زنگ سراسرى ميوه در مدرسه مشخص كند.متقاعد كردن انجمن هاى اوليا و مربيان در تحقق اين طرح نيز مى تواند ايده ها را به واقعيت تبديل كند.
قائم مقام وزير آموزش و پرورش در سازمان مركزى انجمن و اوليا و مربيان نيز در اين باره گفت: «با كليات اين طرح و هر نوع ابتكارى براى بالا بردن توانمندى هاى جسمانى و معنوى دانش آموزان موافق هستيم.»ابوالفضل خادميان ادامه داد: «با به صدا درآوردن زنگ ميوه بايد حواسمان باشد كه آيا اين صدا دانش آموزان محروم را هم خوشحال خواهد كرد يا خير؟»
وى اعتقاد واقعى پدران و مادران را مخالف طرح هاى سلامت اين چنينى نمى داند. او رسميت بخشيدن به اين زنگ را نتيجه پيگيرى مستمر اصحاب مطبوعات و صداوسيما مى داند.