فاطمه اميرى

همين پائيز سال گذشته بود كه انتخابات سومين دوره شوراهاى اسلامى شهر و روستا برگزار شد و حالا به زودى در يك صبح بهارى، هزارها عضو دوره دوم شوراهاى اسلامى شهر و روستا، صندلى هاى خود را ترك مى كنند. وسايل شخصى، نامه هاى مردمى، پيش نويس طرح ها و برنامه هاى شان را از قفسه ها و كمدها بيرون مى كشند. اتاق كارشان را تحويل مى دهند و از صحن جلسات علنى شورا، اتاق ديدارهاى مردمى و سالن اجتماعات مى گذرند و قدم به بيرون ساختمان شوراها مى گذارند، در حالى كه دست ها و كيف هاى شان پر از پرونده هايى است كه بعد از ۴ سال بردن و آوردن به جلسات علنى و غيرعلنى شورا، حالا ديگر رنگ و رو رفته و كهنه شده است. به جاى آنها اعضاى جديد، پوشه هاى رنگارنگ، تميز، براق و نويى خواهند داشت كه روى كاغذهاى تا نخورده و با آرم شوراى شهر داخل آنها طرح ها و برنامه هاى خود را مى نويسند. در نخستين روز كارى شوراى سوم درحالى كه اعضاى تازه وارد لبخند مى زنند به رؤياهايى كه پيش رو دارند، به ميزهايى كه ۴ سال تمام قرار است پشت آنها بنشينند و از تريبون هايش حرف بزنند، چشم مى دوزند. اعضاى دومين دوره شوراهاى شهر و روستا كه دست كم در شهر تهران در دومين دوره خود تجربه انتخاب دو شهردار، يك سرپرست و تصويب حدود ۳۷۰ لايحه را در كمتر از ۲ سال در پرونده خود دارند، به مرور خاطرات گذشته خود نشسته اند و به اين فكر مى كنند شوراى سوم كه بيشتر اعضاى آن را افراد جوان باچهره هاى ناآشنا و حتى در برخى از شهرها با اكثريت زنان تشكيل مى دهند، تا چه حد مى تواند متفاوت تر از آنها عمل كند؟!
***
«آرزو بابادى» يكى از اعضاى شوراى سوم شهر اهواز هم جوان است و هم زن است و تا پيش از انتخاب شدن در انتخابات سومين دوره شوراها، گمنام هم بود. او تنها زن عضو سومين دوره شوراى شهر اهواز است: «من در تمام محله هاى اهواز جلسات سخنرانى داشتم و ارتباط چهره به چهره و حرف هايى كه زدم مردم را جذب كرد.» طرح هاى آرزو بابادى براى شهر اهواز «ايجاد فرهنگسرا و گالرى هنرى، توجه به مبلمان شهرى، ساخت پارك ها بويژه مكان هاى مخصوص بانوان و جوانان و توجه به زيرساخت هاى اساسى و عمرانى» است.
نام يك دختر جوان و گمنام ديگر هم در فهرست ۹ نفره منتخبان شوراى شهر سنندج جاى گرفته است. «آرزو خادم غويى» با به دست آوردن ۷هزار و ۷۵۸ رأى نفر دوم شوراى شهر سنندج شد. در همين شهر ، ۳ زن ديگر به ترتيب نفرات ۱۰ ۱۲، و ۱۴ اعضاى على البدل شورا شدند. «نازيلا ماهورى» منتخب مردم آبادان است. «با بعضى از مؤثرترين نخبگان شهر مشورت كردم. بعد از اين كار بود كه در اين عرصه حاضر شدم.» رسيدگى به طرح هاى ناتمام و انتخاب شهردار اصلح از مهم ترين برنامه هاى او است. نازيلا ماهورى سابقه هيچ فعاليت سياسى، اجتماعى يا فرهنگى ندارد. اما هدفش «تلاش براى سوق دادن خرابى هاى موجود به سمت آبادانى » در شهر آبادان است.
تلاش بيشتر براى حضور بيشتر
در واقع جوانى ، گمنامى و نداشتن سابقه عضويت در گروه يا حزبى ۳ ويژگى مشترك ميان شمار زيادى از منتخبان سومين دوره شوراهاى اسلامى شهر و روستا بود. شايد نسل مديرانى كه بيش از همه وابستگى شان به گروه و دسته اى خاص مهر تأييدى براى فعاليت هاى شان مى شد يا افرادى با شجره نامه هاى چندصدساله كه حمايت شدن از جانب قوم و قبيله اى معروف و افراد بانفوذ محلى رمز موفقيت شان بود، روبه زوال است. سهم ۱۵ درصدى زنان از منتخبان سومين دوره شوراهاى اسلامى شهر و روستا هرچند در مقايسه با معيارها و شاخص هاى مشاركت جويى زنان كم است، اما به گفته يك متخصص علوم اجتماعى «مى تواند نشانه اى از تلاش زنان براى حضور در عرصه مشاركت عمومى تلقى شود.»
در نخستين دوره انتخابات شوراها، شمار كل داوطلبان زن ۷۲۷۶ نفر و شمار منتخبان ۱۳۷۵ نفر (۱۹ درصد نامزدها) بود. آنها كار خود را در كنار ۱۰۷ هزار مرد در شوراها شروع كردند و اغلب منشى شوراها شدند يا در حد همان عضو عادى باقى ماندند. درحالى كه براساس عرف كسى كه بيشترين رأى را مى آورد، به رياست شورا انتخاب مى شد و زنان در برخى شهرها و بخش ها رتبه اول و دوم را كسب كرده بودند. يكى از زنانى كه در دوره اول شوراها در روستايى با بالاترين رأى عضو شورا شده بود در مرور خاطرات خود مى گفت:«معمولاً آن كس كه بيشترين رأى را مى آورد، رئيس شورا مى شد. اما مردم روستا هنوز آمادگى نداشتند كه يك زن رئيس شوراى شان باشد. مى گفتند مردم روستاهاى ديگر مسخره مان مى كنند.» با اين همه از اسفند ۷۷ كه نخستين دوره انتخابات شوراهاى اسلامى شهر و روستا برگزار شد تا اسفند ۸۱ و از آن زمان تا آذر ۸۵ حضور زنان نمود بيشترى پيدا مى كند.
مريم دروديان پژوهشگر مطالعات زنان مى گويد: «در دوره دوم شوراها، شمار داوطلبان زن به ۵۷۶۷ نفر كاهش يافت، اما ۲۳۳۶ نفر (۴۰درصد نامزدها) منتخب شوراها شدند. گرچه شمار داوطلبان زن در دوره دوم ۲۱ درصد كمتر از دوره اول انتخابات شوراها بود، اما تعداد حضور زنان در ميان منتخبان شوراها افزايش بيشترى در مقايسه با دوره اول داشت.» به اعتقاد نيره اخوان نماينده دوره هفتم مجلس شوراى اسلامى «اعتماد» به توانايى زنان موجب ا قبال زنان در انتخابات شوراهاى شهر و روستا شده است:«زنان خوب و دقيق كار مى كنند و اين نكته اى است كه به هرحال از ديد مردمى كه در انتخابات شوراها رأى مى دهند پنهان نمى ماند.» نتيجه عملكرد زنان در دوره فعاليت شوراها به عقيده نيره اخوان، زمينه اين اعتماد را در مردم تقويت كرده است.
جايى براى تمرين زندگى
يكى از زنان منتخب سومين دوره شوراهاى اسلامى شهر و روستا، مغازه اى در يك مركز خريد دارد، ديگرى دانشجوى كارشناسى است و يكى هم تحصيلكرده رشته مامايى است. معلم ، خانه دار، پزشك، مدير مدرسه ، آرايشگر، دانشجو و استاد دانشگاه گاهى با وجود سنگينى نگاه ها به فعاليت زنان در عرصه هاى كلان شهرى، تحريك غيرت مردهاى خانواده عليه آنها در دوران تبليغات انتخاباتى و تحميل برخى قواعد نانوشته با داوطلب شدن در انتخابات دوره سوم شوراها نشان دادند كه مى خواهند روزنه اى را كه در دوره اول انتخابات شوراها به نفع خود گشودند، حالا بزرگ تر و وسيع تر كنند.
به گفته الهام امين زاده، نماينده دوره هفتم مجلس شوراى اسلامى «حساسيت زنان جامعه در قبال مسائل سطح مديريت شهرى بيشتر شده، آنها پيشنهادها و طرح هايى دارند و مايلند فعال باشند. تخصص هايى دارند كه مى توانند دراين عرصه حضور داشته باشند.»
در دوره سوم انتخابات شوراها «در ميان مراكز استان ها شهر قزوين از لحاظ حضور زنان در شوراها از ديگر شهرها پيشى گرفت.» در همدان نيز ۴ زن منتخب به شوراى شهر راه پيدا كردند. در برخى شهرها نظير زنجان، اروميه و تهران دست كم جايگاه ۳ عضو شورا از آن زنان شد. «در مجموع در ۹ مركز استان، در شهرهاى اراك، اروميه، اردبيل ، شيراز، قزوين، زنجان ، شهركرد، خرم آباد و همدان زنان رتبه هاى اول را درميان منتخبان دارا شدند.» در هريك از شهرهاى سمنان، كرمان ، شهركرد، اردبيل ، گرگان ، يزد و خرم آباد دست كم۲ زن فرصت حضور در فهرست منتخبان را به دست آوردند. در شهرهايى با بافت مذهبى نظير قم و مشهد و برخى شهرهاى ديگر مانند بندرعباس، بيرجند، زاهدان، ايلام، سنندج ، بجنورد، خرم آباد و اهواز سهم زنان از حضور در شوراها فقط يك نفر بود. علاوه بر شهرهاى بزرگ و مراكز استان ها، بر تعداد حضور زنان در شوراهاى شهرهاى كوچك و روستا نيز اضافه شده و شمار آنها از صفر به رقم يك يا ۲ نفر رسيده است.
مهناز اميرپور مدرس جامعه شناسى دانشگاه در تحليلى از حضور زنان در شوراهاى شهر و روستا، شوراها را بهترين فضا براى تمرين مشاركت اجتماعى زنان مى داند: «هرچه عرصه مشاركت كوچك تر، قابل دسترس تر و در سطح محله هاى يك شهر يا روستا باشد، اعتماد به نفس افراد بيشتر شده و هويت اجتماعى و سياسى آنها شكل مى گيرد و اين موضوع در عرصه هاى ملى و كلان نيز تأثير خود را خواهد گذاشت».
مهناز اميرپور معتقد است : «شوراها به نوعى جايگاه تمرين و آموزش زندگى اجتماعى براى زنان محسوب مى شوند. زنانى كه در شهرهاى كوچك با كمترين امكانات و بيشترين موانع فرهنگى و اجتماعى آراى خوبى آوردند، با اعتماد به نفس ناشى از اين موفقيت قادرند راه را براى فعاليت اجتماعى خود و زنان ديگر هموار كنند.»
اعضاى متفاوت، كار متفاوت
سكوت در مقابل پرسش هاى خبرنگاران و پنهان شدن از ديد عكاسان، شيوه اى بود كه شمارى از افراد گمنام و تازه وارد به عرصه مديريت شهرى پس از انتخاب شدن در پيش گرفتند تا شايد تا زمان گشايش سومين دوره شوراها، فرصت براى تدوين برنامه ها و اهداف خود بيابند. اما گمنامى و جوانى براى بسيارى ديگر از منتخبان به معناى نداشتن برنامه نبود. زنان بيش از همه روى برنامه ريزى خاص زندگى شهرى مناسب با نيازهاى شهروندان هم جنس با خود تأكيد مى كنند. امنيت تردد بويژه در شب براى زنان، ايجاد محيط هاى مناسب ورزشى و تفريحى براى آنها، انتقال مفاهيم زندگى شهرى به خانواده ها و فعال كردن زنان در فعاليت هاى محلى، خيريه و مذهبى از جمله مواردى است كه شمارى از زنان منتخب شوراى سوم شهر و روستا آنها را در زمره برنامه ها و هدف هاى ۴ ساله خود قرار داده اند.
دكتر مهناز اميرپور مى گويد: « ما نمى توانيم نسبت به اين موضوع بى تفاوت باشيم كه يك زن فعال عضو شورا مى تواند به جا افتادن ديدگاهى منجر شود كه از مردانه نگاه كردن صرف به موضوع هاى زندگى شهرى، آسيب هاى اجتماعى و يا فضا و امكانات موجود در آنها بپرهيزد.»
اين موضوع مورد تأكيد الهام امين زاده نماينده مجلس شوراى اسلامى نيز هست. «در شهر تهران من مى ديدم كه در شوراى دوم، به خاطر اطلاعاتى كه زنان عضو شورا از وضع زنان كسب مى كردند، با ما در مجلس وارد تعامل مى شدند و ديدگاه ها و تجربه هاى خود را در ميان مى گذاشتند. تاهمه با هم به سياستگذارى واحدى براى حل مسائل زنان مى رسيديم.» مثالى كه الهام امين زاده از تعامل ميان زنان عضو شوراى شهر تهران با زنان نماينده مجلس مى زند، به زنان سرپرست خانوار مربوط مى شود: «در شورا چون مراجعه اين زنان براى حل مسائل شان زياد بود و از طرفى در مجلس هم با اين موضوع روبرو بوديم، با همفكرى و روى هم گذاشتن اين تجربه ها و ارتباط ها با زنان سرپرست خانوار ، حركتى را در مجلس براى تدوين قوانين به نفع اين زنان و بهبود زندگى آنها شروع كرديم.» به گفته امين زاده هرچند نتيجه اين اقدام ها هنوز به بهبود كيفيت زندگى زنان سرپرست خانوار منجر نشده است اما خود او در مجلس در تلاش است با همكارى ديگر زنان نماينده طرحى را ارائه دهد تا ۱۰ درصد از خانه هاى به شرط تمليك وزارت مسكن و شهرسازى در اختيار زنان سرپرست خانوار قرار بگيرد. امين زاده آرزو مى كند تعامل ميان اعضاى زن شوراى سوم با زنان نماينده مجلس هفتم، همچنان منجر به ايجاد تفكر واحدى در سيستم مديريتى براى حل مشكلات زنان شود.
***
۴ سال زمان كمى براى زنان راه يافته به سومين دوره شوراهاى اسلامى شهر و روستا براى نشان دادن توانايى شان نيست . زمان نه فقط براى زنان ، بلكه براى بسيارى از اعضاى جوان، گمنام و تازه وارد به شوراهاى شهر و روستا از صبح ۹ ارديبهشت ماه رو به آغاز است. آيا آنها مى توانند ۴ سال ديگر ، وقتى تقويم شوراى شهر، فرصت پايان يافته آنهارا نشان مى دهد در پاسخ همه كسانى كه با صبر و حوصله به انتظار مى نشينند، بگويند كار متفاوتى كرده اند؟!