محمد نورى
تركيه كشورى است كه در آن توريسم و تجارت مشغله اصلى دولت وكسب وكار مردم است اما اكنون به طرز شگفت انگيزى همه نگاه ها به سمت سياست و امنيت رفته است. دو حادثه بحران عراق و انتخابات رياست جمهورى چونان دو موج سهمگين افكار عمومى اين كشور را درچنگ گرفته است و از تجار و بازرگانان تا دانشگاهيان و شهروندان عادى منتظر نتيجه اين دو كارزار مهم هستند. در آسمان غبارآلود اين كشورازهمه محافل مى توان اين نجواى سياسى را شنيد كه تركيه آبستن وقايع مهم است. با اين همه، متخصصان امور اين كشور به ندرت حاضر به پيش بينى اوضاع آينده هستند.
در قلمرو احزاب تركيه يك تكاپوى بى سابقه جريان دارد. همه جناح هاى كهنه كار و نوپديد بر سر آن چه «بحران در عين فرصت» خوانده مى شود به يك رقابت سياسى و شرط بندى دست زده اند.
اما در سرلوحه اين وقايع يك خبرنشسته است: «ژنرال هاى آنكارا در آماده باش تاريخى به سر مى برند».
انگيزه اين تحرك بزرگ در اردوى نظاميان ترك، فقط بحران عراق يا مبارزطلبى اكراد مسندنشين اربيل نيست كه ناظران در اين صف آرايى ژنرال ها بوى ناخوش يك تهديد مقابل دموكراسى نوپاى اين كشور و نماد آن، دولت منتخب اردوغان را حس مى كنند.
تحرك نظاميان لائيك تبار گرچه پديده اى آشنا و رسمى تاريخى در تركيه است اما به نظر مى آيد كه اين پديده به ظاهر تكرارى، مظاهرى پيچيده و لايه هاى پنهان دارد.
يك پرده از اين رقابت پيچيده شنبه گذشته در تظاهرات وسيع سكولارها و لائيك ها بر ضد دولت اسلام گرانمايان شد. هرچند در جمع تظاهركنندگان ردپايى از حضور نظاميان ستاره دار نبود اما همه آنها كه سوار بر ماشين احزاب لائيك از اقصى نقاط اين كشور به آنكارا هجوم آوردند شعارى واحد بر زبان داشتند؛ شعارى كه رمز ورود ارتشيان به حريم سياسيون محسوب مى شود. اين پيام رمزى، چند كلمه تاريخى بيش نيست: «حفظ جمهورى و دفع خطر از كيان نظام لائيك».
پرده هاى ديگر اين نمايش قدرت در آن سوى ميدان انتخابات يعنى مرزهاى ملتهب تركيه با شمال عراق نمايان شده است. بازتاب هاى اين نزاع همان چيزى است كه هر روز در جنگ لفظى ستاد فرماندهى ارتش تركيه با دولتمردان كردتبارعراق مى توان سراغ گرفت يعنى آنگاه كه بيوك آنيت و افسرانش در ازاى تهديدات امثال بارزانى و زيبارى، هر بار يك گام جديد براى مداخله در سياست خارجى و مصادره قسمتى از اختيارات سياستمداران برمى دارند. اين جا نيز يك پيام رمزگونه و تاريخى ردوبدل مى شود «موجوديت جمهورى در معرض خطر است و دولت - منظور كابينه اردوغان -اقتداركافى در برابر متعرضان به امنيت از خود نشان نمى دهند».
به اين ترتيب بحران عراق و انتخابات آوريل دو حادثه اى هستند كه شكاف هاى كهنه در سياست و حاكميت تركيه را تجديد كرده اند تا حدى كه احساس مى شود تركيه ۲۰۰۷ برگشتى دوباره به فضاى دوقطبى ايام جنگ سرد را آغاز كرده است و دوگانه نظاميان و سياستمداران و تضاد اضطراب آور لائيك ها و اسلام گرايان آرامش سرزمين آناتولى را به هم ريخته است. با ملاحظه اين اوضاع است كه ناظران انتخابات ماه آوريل را حساس ترين رقابت در مسير آينده سياسى اين كشور نام نهاده اند تا حدى كه روزنامه آمريكايى «وال استريت ژورنال» در تحليل خود اين رقابت را يكى از بزرگ ترين آزمون هاى سياسى سال ۲۰۰۷ خاورميانه وجهان اسلام مى خواند.
گويى اين حس به ضمير سياسى ناظران اين كشورراه يافته كه رويارويى آوريل ممكن است مهم ترين وحتى آخرين زورآزمايى ميان دو جريان لائيك و اسلامگرا بر سر اداره اين نقطه تلاقى شرق و غرب عالم باشد آن چنان كه تحليلگر آمريكايى در تحليل خويش آورده است: «در اين انتخابات يا جمهورى سكولار ۸۴ ساله كمال آتاتورك، به ثبات دست خواهد يافت و ياعرصه را به يك حكومت جديد اسلامى واگذارخواهد كرد».
اگر اين برداشت از چرخش اوضاع سياسى تركيه تا ديروز،يك حدس واحتمال بود اكنون با بسيج و اردوكشى كه لائيك ها برضد اردوغان به راه انداختند رنگ اين بازى سرنوشت سازبه همه شئون واموراقتصادى وسياسى تركيه كشيده شده است.
اما مسأله اصلى دراين ميدان وكارزار چيست؟ به عبارتى دراين نزاع سياسى بزرگ ،كانون دعوا كجاست ؟ اين پرسشى است كه درپى خود دهها پرسش مهم ديگر را درذهن مى گشايد.
نقطه آغاز ماجرا
مناقشات اخير تركيه اززمانى شروع شدكه دوره رياست جمهورى احمد نجدت سزر، فردى كه لائيك ها از او به عنوان «آخرين شانس» ياد مى كنند به سرآمد ودر رفتن او همه نگاه ها به سوى مردى دوخته شد كه گويى خلعت رياست برجمهورى تركيه جزاوبر قامت كسى سزاوار نيست. رجب طيب اردوغان كه حزبى اسلامى را با مهارت ازنردبان نظام لائيك بالابرده است واكنون فقط يك پله ديگر لازم است تا نام خود را به عنوان فاتح تاريخى قله هاى قدرت در اقليم لائيك ها به ثبت رساند.
بحران از زمانى بر اردوى لائيك ها مستولى شد كه آنها هيچ جايگزينى براى سزر نيافتند و اردوغان به تنها بديل بى رقيب كرسى رياست جمهورى تبديل شد. معادله انتخابات آوريل ازهرنظر براى لائيك ها گيج كننده است. نظام جمهورى در اين ۸۰ سال يك سياستمدار لائيك برصدرآن نشسته است اين بار كانديدايى جز يك دولتمرد مسلمان ندارد. امااين همه مشكلات لائيك ها درميدان انتخابات رياست جمهورى آوريل نيست، آنها بايد دركارزارى حضور يابندكه براساس قانون راه انتخاب آن ازدالان مجلس مى گذرد به عبارتى در انتخاب جانشين آينده سزر، اين پارلمان زيرنفوذ اسلامگرايان است كه حرف اول وآخر را
مى زند. سران احزاب لائيك نسبت به دلبستگى اين مجلس به شخصيت اردوغان وقوف كامل دارند و مى دانند كه نخست وزير ديانت پيشه تركيه نزد نمايندگان اين مجلس، جايگاه يك رهبر وزعيم رادارد تا يك مقام اجرايى.
در اين وضع بن بست گونه سياستمداران لائيك را چاره اى جزاين نبود كه قاعده بازى رادرانتخابات آوريل تغيير دهند و رقابت رابه ميدان هاى ديگرى كه درآن نيروهايى مانند ارتش امكان حضور دارند سوق دهند. به باور سران لائيك در شرايطى كه براى رياست رژيم و جمهور لائيك هيچ نامزدى جزيك سياستمدار مسلمان نيست تنها راه ممكن برهم زدن بازى وخارج كردن اردوغان ازگردونه اين رقابت است. براى اين كاريعنى منصرف ساختن اردوغان كه در يك قدمى رئيس جمهورشدن ايستاده است، لائيك هانخستين تاكتيك خود را كه تظاهرات خيابانى و توليد جو رعب بود به نمايش گذاشتند اما به يقين اين آخرين شگرد آنها نخواهد بود و بايد منتظر ماند و ديد تا اقدام هاى ديگرى در همين راستا از سوى احزاب لائيك انجام خواهد شد.
البته به نظر مى آيد كه اردوغان بيش ازهمه تاكتيك ها و فنون مبارزه منفى حريف را دريافته است و برهمين اساس با گامى آهسته و احتياط آميز به سوى كارزار آوريل گام
برمى دارد.
اونه تنها دربرابر مهم ترين انتخاب تاريخى حزب وكشورش سكوت كرده است، بلكه فضاى سياسى تركيه را درسكوت وابهامى بزرگ قرارداده است. حيرت محافل سياسى ازاين فضاى مبهم را مى توان در گزارش وال استريت ژورنال، به وضوح ديد كه نوشت : با وجود حساسيت شرايط موجود، تبليغات انتخاباتى بسيار عجيب و غريب است.
حتى درآخرين مهلت باقى مانده براى اعلام نامزدى،بواسطه سكوت اردوغان هيچ كدام از نامزدها بصورت علنى علاقه خود به شركت در انتخابات را اعلام نكردند. تنهااظهار نظر اردوغان درباره ماجراى كانديداتوريش براى رياست جمهورى تركيه، همان بود كه در پاسخ به پرسش خبرنگاران آلمانى مبنى بر اين كه آيا قصد كانديدا شدن براى پست رياست جمهورى را دارد، فقط به اين جمله بسنده كردكه او «قصد خدمت به وطنش» را دارد.
سازماندهى يك مبارزه منفى يا شبه كودتا
لائيك ها تدارك يك مقابله گسترده را با اردوغان ديده اند، اين مقابله شايد اگردرحد رقابت احزاب باقى مى ماند چندان مسأله آفرين نبود اما متأسفانه رنگ ونماى يك حركت امنيتى پيچيده را دارد كه حتى درمراحل بعدى ممكن است آرامش سياسى اين كشور را به خطر اندازد. لائيك ها براى مانور سياسى ۱۴ آوريل، نزديك به ۳۰۰ هزار نفر را به آنكارا كشاندندتا بگويند درهيچ شرايطى حاضر به پذيرش رياست جمهورى اردوغان نيستند. پيام اين نوع رفتار، چيزى جز نفى حق حيات سياسى جريان رقيب نيست، آن هم جريانى كه درآزادانه ترين انتخابات ها، توانسته رأى مردم راجلب كند. درچنين فضايى كه شمشيرحاكميت براى نفى وطرد يك جريان منتخب مردم بالا مى رود، خوف وقوع هر نوع اتفاق ناخوشايندى را نبايد از ذهن دورداشت .
خطرات اين رشته ازمبارزات انتخاباتى تركيه دراين است كه حريفان اردوغان از نهادهاى امنيتى وغير سياسى يارگيرى كرده اند. به گونه اى كه دراين حركت مقابله جويانه برضد اردوغان، لائيك ها بر حمايت دوعقبه مهم درحاكميت، نخست ارتش و دوم رئيس جمهورى پشتگرم هستند.
مصداق بارز مداخله ارتش، همان سخنان بلندپايه ترين مقام نظامى تركيه بود كه همصدا با شعار تظاهركنندگان لائيك گفت: رئيس جمهورى بعدى بايد به طور كامل به سيستم سكولار وفادار باشد.
ژنرال ياشار بيوك آنيت درجايگاه رئيس جديد ستاد ارتش تركيه البته پيش از اين نيز در سخنانى، رشد اسلامگرايى را تهديدى براى تركيه خوانده و نسبت به تهديد بنيان هاى سكولار اين كشور هشدار داده بود.
برخورد امروزژنرال هاى آنكارا با دولت منتخب اردوغان بر پيشينه اى بلند و تجربه اى تاريخى استوار است وبراساس همين عرف وعادت تاريخى است كه ارتش تركيه خود را پاسدار ساختار سكولار اين كشور مى داند انتظار مى رفت ژنرال هايى كه طى ۵ دهه گذشته، ۴ دولت را سرنگون ساخته اند در پايان عصر دولت هاى كودتا راه خودرا ازسياست جدا كنند، اما اتفاقات اخير نشان از آن دارد كه ساختار نظامى تركيه و بينش نظاميان اين كشور در گستره زمان چندان تغيير نكرده است.
اما دومين نهادقدرت يا تكيه گاه لائيك ها، رئيس جمهورى است. گرچه قانون اساسى تركيه براى رئيس جمهورى نقشى اغلب تشريفاتى پيش بينى كرده، اما براى او اختياراتى وسيع در نظر گرفته است كه مى تواند در موارد بحرانى بويژه دربحث دفاع از ارزش هاى نظام حكومتى مورد بهره بردارى قرار گيرد.از جمله اين كه رئيس جمهورى مى تواند قوانين مصوب پارلمان را براى بررسى مجدد به پارلمان بازگرداند و براى اصلاح يا لغو بعضى از قوانين، فرمان برگزارى همه پرسى صادر كند. رئيس جمهورى همچنين از سوى پارلمان، فرماندهى عاليه نيروهاى مسلح تركيه را در دست دارد و انتصاب رئيس ستاد مشترك از جمله اختيارات اوست. رياست شوراى امنيت ملى نيز بر عهده وى است و در صورت لزوم، حق دارد با اعلام وضع اضطرارى، براى دوره اى معين قوانينى را به صورت فرمان هاى رياست جمهورى صادر كند و به اجرا بگذارد و سرانجام انتصاب اعضاى شوراى آموزش عالى و رؤساى دانشگاه هاى تركيه و همچنين قضات دادگاه قانون اساسى، اعضاى شوراى دولتى و تعدادى ديگر از مقامات ارشد قضايى نيز از ديگر اختيارات اوست.
به هرحال احزاب لائيك، مبارزه اخير خود با اسلامگرايان را زيرچتر هدايت فردى انجام مى دهند كه در ۵ سال گذشته نام ونقش او به عنوان رئيس جمهورى تحت تأثير محبوبيت اردوغان قرارداشت. شايد نخستين فردى كه
ژنرال هارا به ايستادن دربرابر رياست جمهورى اردوغان ترغيب كرد، سزر بود.
احمد نجدت سزر، رئيس جمهورى كنونى كه دانش آموخته اى حقوقدان است، در سال ۲۰۰۰ ميلادى با حمايت تعدادى از احزاب اغلب لائيك، به اين مقام انتخاب شد، اما اين چهره به ظاهر غير سياسى كه پيش ازورود به كاخ رياست جمهورى، دادگاه قانون اساسى را رهبرى مى كرد، اكنون در صف نخست مبارزه سياسى ايستاده است. سزر پيش از اين نيز كوشيده بود، اكثر قوانين و مصوبات اسلامگرايان را وتوكند و اجازه ندهدآنها به عنوان حزب حاكم به تغييرنظامات كشورلائيك مبادرت كنند، اما به دليل اكثريت قاطع اسلامگرايان در مجلس، تلاش هاى او بويژه درتصويب قوانين مربوط به پوشش اسلامى راه به جايى نبرد . سزر پيش از آن كه سران احزاب لائيك هواداران خود رابه خيابان ها بكشانند، نهاد ها ى زير نفوذ خويش، بويژه مراكز دانشگاهى را براى آغاز يك مبارزه با اردوغان تحريك كرد.
اعضاى هيأت آموزش عالى تركيه، متشكل از رؤساى دانشگاه هاى منصوب سزر بيانيه اى برضد اردوغان صادركردند كه درواقع سنگ بناى جدال با جانشينى اين سياستمدار اسلامگرا بود.
بيانيه دوستان دانشگاهى سزر درواقع نسخه ديگرى ازهمان مصاحبه رئيس جمهورى بود، كه در آن بى آن كه از آقاى اردوغان نام ببرد حاكميت را به جلوگيرى از نشستن يك مسلمان دركرسى رياست جمهورى تشويق مى كرد و تأكيد مى ورزيد كه رئيس جمهورى بايد فردى متعهد به مبانى اعتقادى جمهورى تركيه، بويژه حمايت از نظام لائيك در اين كشور باشد.
به اين ترتيب ارتش ورئيس جمهورى به عنوان دوكانون قدرت، به ميدان مبارزه با حزب عدالت وتوسعه تحت رهبرى اردوغان رفته اند و همين عاملى است كه حوادث روزهاى اخير آنكارا را در نگاه ناظران، به كارزارى تاريخى تبديل كرده است، كارزارى كه درآن دولتى اسلامى با رژيمى لائيك رودررو ايستاده است.
درافتادن با دولتى محبوب
كارزار امروز چنان كه ناظران گفته اند با همه جدال هاى سياسى كه تاكنون درميان اسلام گرايان ولائيك ها جريان داشته متفاوت است برهمين اساس لائيك ها تمام نيروهاى سياسى خود را به صحنه آورده اند. لائيك ها با اين ذهنيت به ميدان مبارزه با اردوغان رفته اند كه آغاز رياست اوبه عنوان نماد اسلام گرايان، ساختار جمهورى لائيك آنها را با تحولى عميق روبه روخواهد كرد، به عبارت ديگر تصورآنها اين است كه انتخابات آوريل درصورت جانشينى يك غيرلائيك به جاى سزر براى هميشه به حيات ۸۰ ساله رژيم سياسى آنها خاتمه خواهد داد.
امابه همان اندازه كه زمان و لحظه هابراى لائيك ها دراضطراب وتشويش سپرى مى شود. اسلام گرايان با دلى پرازاميدبه پيروزى و فردايى روشن به پيش مى تازند. هواداران حزب عدالت وتوسعه خاطرى آسوده از پيروزى ، هم درانتخابات رياست جمهورى وهم درانتخابات پارلمانى آينده دارند. به همين دليل با پرهيزاز جنجال وماجراجويى به سوى قله هاى موفقيت گام برمى دارند.
با اين اوصاف دورجديد مبارزه اسلام گرايان ولائيك ها داراى نكات قابل تأمل بسيارى است.
لائيك ها درآهنگ مبارزه خود تلاش زيادى براى برانگيختن حساسيت مرسوم غربى ها نسبت به دولت اسلامى اردوغان دارند. درتظاهرات شنبه آنكارا سخنگويان آنها فراوان كوشيدند تااين پيام را به طرف هاى غربى برسانند كه رسيدن اردوغان به صدرحكومت تركيه به معنى سقوط آخرين پايگاه وآخرين پل اميد غرب خواهد بود. درمطبوعات ورسانه هاى آنكارا واستانبول اين ترفندها با ابعادى گسترده تر دنبال مى شود. آنها پياپى اين عبارات را به مخاطبان اروپايى خود تكرار مى كنند.لائيك ها دراين كارزار مدعى هستند كه اردوغان برنامه ونقشه يك دولت اسلامى رادرآستين دارد كه درصورت پيروزى به طور گام به گام آنها را پياده خواهد كرد، تا جايى كه قوانين و حدوداسلامى رابراقتصاد وفرهنگ وبانكدارى حاكم خواهد كرد.
برخى از لائيك ها دراين راستا حتى به بازخوانى سوابق فكرى اردوغان كه زمانى به خاطر خواندن شعرى كه ضد سكولاريسم تصور مى شد، به زندان افتادپرداخته اند. اما اين شيوه ها براى اردوغان و دوستانش ترفندهاى آشنا هستند و جالب اينجاست كه حزب عدالت وتوسعه تمام پيروزى هاى سياسى خود رادرچنين فضاى مسمومى كسب كرده است.
اما آنچه از نگاه ناظران، سرنوشت جدال ماه آوريل را رقم خواهد زد كارنامه اردوغان و درواقع بيلان دولت ومجلس اسلامى است يعنى همان چيزى كه كانون ناراحتى لائيك ها را تشكيل مى دهد.
برگ برنده اردوغان وحزبش دراين ميدان كارنامه موفق او است و اين سياستمدار مسلمان اين بار نيز در ميدان رقابت انتخاباتى بر آن است كارآمدى الگوى مديريت سياسى واقتصادى خود را به رخ حريف كشاند.
شرايط اردوغان دراين كارزار ازجهاتى شباهت به موقعيت پوتين درروسيه دارد هرچند او به شيوه اى ديگر وبا رعايت همه استانداردهاى جهان دموكراسى زمامدارى كرده است. اما ازاين نظر با مرداول كرملين قابل قياس است كه تركيه را از يك بى ثباتى مزمن سياسى خارج كرد، ضريب رشداقتصادى تركيه را به نحو چشمگيرى بالا برد ودر سياست خارجى نيز درنقش رهبر يك ديپلماسى كارآمد ظاهرشد.
به اين صورت اردوغان دراوج محبوبيت خويش قراردارد ودربرابر نظام ناكارآمد لائيك الگوى يك نظام مدرن اسلامى را ارائه كرده است. اين واقعيتى است كه همه ناظران اروپا و آمريكا برآن مهر تأييد مى زنند. چنان كه پم اوتول از گزارشگران بى بى سى، مى نويسد آقاى اردوغان يك رشته اصلاحات گسترده اى را به اجرا درآورده است نخست وزير، محبوب ترين سياستمدار كشور است و براى رئيس جمهور شدن از حمايت كامل حزب خود برخوردار است. اما بسيارى هشدار مى دهند كه همين موضوع مى تواند موجب تنش هاى بيشتر شود و به همين جهت به او فشار وارد مى آورند كه كانديداى سازشگرترى را به جاى خود معرفى كند.
آنچه مايه حيرت اين ناظران شده الگوى اصلاحات اردوغان است. او بى آن كه از تفكر خويش دست بكشد، به صورت آهسته اما سنجيده وحساب شده تركيه را به هويت اسلامى خويش پيوند داده است. حزب تحت رهبرى او از اقدام ها ى تند روانه وراديكالى پرهيز كرده، اما درعين حال جامعه شديداً مسلمان اين كشوررا مهياى بازگشت به باورهاى اصيل اسلامى ساخته است.
اين توفيق افزون برعرصه فرهنگ درميدان اقتصاد تركيه نصيب اسلام گراها شده است. شايد هنرشايان تحسين اردوغان همين بود كه پيكر غول آساى اقتصاد تركيه را از تورم وركود طولانى نجات دادوبه ثبات و رونقى درخشان رساند. اين نكته راگزارشگر وال استريت ژورنال با ظرافت به طرف هاى غربى گوشزد كرده است:آقاى اردوغان كه از حزب اسلام گراى عدالت و توسعه تركيه است از۵ سال پيش نخست وزيرى تركيه را به عهده دارد. در زمان نخست وزيرى وى، اصلاحات دموكراتيك بسيارى صورت گرفته و وضع اقتصادى اين كشور بهبود يافته است. محبوبيت اردوغان در ميان طيف هاى مختلف مردم تركيه از كشاورزان سنتى گرفته تا نخبگان تجارى، بخاطر داشتن دولتى شايسته و باثبات است، زيرا در زمان حكومت او دموكراسى و اقتصاد تركيه بسيار شكوفا شده و در حقيقت چنين شكوفايى در تاريخ تركيه بى سابقه بوده است.
اين روزنامه آمريكايى افزوده است: همسر اردوغان به عنوان بانوى اول يك كشور سكولار از روسرى استفاده مى كند و اين مسأله مورد خوشايندلائيك ها نيست.اردوغان از دايره مسلمانان تركيه ظهور كرده و مخالفان او معتقدند «برنامه مخفيانه» او اين است كه تركيه را به مانند ديگر كشورهاى اسلامى همچون ايران متحول كند، اما لائيك ها براى خارج كردن اردوغان از ميدان رقابت به روش ارعاب وتهديد روى آورده اند. ازتهديد مستقيم ارتش، كه گفته است بايد يك فرد لائيك برمسند رياست جمهورى بنشيند تاتهديدات غيرمستقيم كه هواداران اين جريان گفته اند درصورت آمدن اردوغان آشوب به پا مى كنيم. اما اكنون سؤال مهم اين است كه آيا با توسل به اين شيوه ها وخيابانى وخشن كردن فضاى رقابت سياستمدار محبوب اسلام گرايان ازاين فرصت تاريخى چشم خواهد پوشيد.
لائيك ها از پيروزى اردوغان اطمينان يافته اند. بسيارى از آنان معتقدندكه بااين واكنش گردونه رقابت به ضرر اردوغان تغيير نخواهدكرد. اما دراين ميان «زينب داملا گورل» Zeynep Damla Gurel معاون حزب جمهوريخواه خلق و از مخالفان اردوغان نكته مهم ترى را گوشزد مى كند. او گفته است : «اگر او در انتخابات شركت نكند در داخل حزب خود تضعيف خواهد شد.»
به هرحال لائيك ها اكنون در حال آزمودن آخرين ترفندهاى خود براى حذف سياسى اردوغان هستند. آنها هيچ ابايى ندارند كه برا ى براندازى دولتمردى منتخب مردم وچهره اى دموكرات از ضد دموكراتيك ترين شيوه ها بهره جويند. آنچه درميتينگ ۱۴ آوريل ديده شد، صورتى از پوپوليسم توأم با ارعاب بود كه دستجات لائيك براى به هم ريختن فضاى رقابت انتخابات انجام دادند.
به باور گروه ديگرى از ناظران دركارزار آوريل راه چاره لائيك ها ورود ارتش به صحنه است و اين بدبينانه ترين فرض است كه لائيك ها بابه هم ريختن بازى رقابت، درواقع ارتش را به صحنه فراخوانند، زيرا برخورد با دولت موفق و مردمى كه حتى شركاى اروپايى وامريكايى ژنرال ها حكم بر كاميابى آن داده اند هزينه هايى گزاف دارد آيا ارتش حاضر به پرداخت چنين هزينه اى گران خواهد بود. چنين حركتى اين خطربزرگ را دارد كه محبوبيت اردوغان واسلام گرايان را دوچندان افزايش مى دهد و به همان اندازه لائيك هاى يونيفورم پوش را با بدنامى جهانى روبه رومى كند.