مرتضى قديرى
پيشرفت و توسعه صنعتى از يك سو و عقب نشينى طبيعت در برابر گسترش پرشتاب شهرنشينى و زندگى ماشينى از ديگر سو، از عوامل عمده تخريب و فرسايش محيط زيست و همچنين تهديد فزاينده سلامت جسم و روان انسان هاست.
براين اساس پرداختن به اين مسأله و عواقب آن، با توجه به فراگيرى، گستردگى و پيشرفت هر روزه اش، بى اغراق بايد سخن روز باشد و همواره در دستور كار مسئولان و نيز كانون توجه مردمان قرار گيرد. يكى از اين مسائل عمده عوارض و بيمارى هايى است كه با آلودگى هوا و محيط زيست رابطه مستقيم دارند؛ از جمله بيمارى آسم كه در ارزيابى اهميت مسأله همين بس كه بگوييم: يك سوم كودكان جهان مبتلا به آسم هستند و با اين معيار، ناگفته پيداست كه بسيارى از كودكان جامعه ما نيز بى گمان در زمره مبتلايان به آسم به شمار مى آيند.
با توجه به اين نكته و همچنين به مناسبت فصل بهار كه سبب دگرگونى شرايط آب و هوا و از جمله پراكندگى ذرات گرده گل ها و گياهان در هوا مى شود و اين نيز موارد ابتلا به آسم و حساسيت ها را افزايش مى دهد، فرصتى مغتنم پديد آمده است تا در گزارشى اجمالى، علل و عوارض ابتلاى كودكان به آسم، با استناد به گفته ها و يافته هاى متخصصان و پژوهشگران، تبيين و تشريح شود.
شايع ترين بيمارى كودكان
آسم را شايع ترين بيمارى مزمن كودكان دانسته اند؛ بيمارى آزاردهنده اى كه علت هاى بسيار دارد و به اين سبب، حدود يك سوم كودكان جهان به آن مبتلا هستند و اما در تبيين علت هاى اين بيمارى، در اين گزارش به عمده ترين و فراگيرترين آنها اشاره مى شود. در اين ميان، رابطه آسم و خشونت نكته اى جالب و تأمل برانگيز است؛ زيرا، متخصصان به تجربه دريافته اند كودكانى كه در مناطق مركزى شهرها زندگى مى كنند و بيش از ديگران در معرض خشونت هستند، ممكن است بيشتر از همسالانشان كه در حومه شهرها زندگى مى كنند، دچار حمله هاى آسم شوند. در واقع، متخصصان آمريكايى مى گويند: كودكانى كه در شرايط خشونت آميز زندگى مى كنند، دو برابر كودكان ديگر آسم مى گيرند.
به اين سبب، دانشمندان خشونت را به مثابه عاملى مهم در افزايش موارد ابتلا به آسم و نيز تشديد اين بيمارى مورد توجه قرار داده و معتقدند: افراد شهرنشين ممكن است به انواع شديدتر آسم مبتلا شوند؛ زيرا، ابتلاى آنها به اين بيمارى در واقع پيامد افزايش فشارهاى مزمن محيطى است.
و اما افزون بر اين مسأله كلى، بجاست كه برخى عوامل پديدآورنده آسم براى شناخت والدين و خانواده ها بازگو شود، زيرا برطرف كردن اين عوامل مى تواند تأثيرى عمده در پيشگيرى از ابتلاى كودكان يا تشديد بيمارى آنها داشته باشد. اين عوامل چنان گوناگون است كه پى بردن به آنها شايد براى بسيارى كسان شگفت انگيز باشد؛ به طور مثال پوشك بچه گاه مى تواند سبب ابتلاى او به آسم شود. به گفته پژوهشگران، پوشك بچه مواد شيميايى خاصى دربردارد كه آزادشدن آنها مى تواند سبب ساز ابتلا به آسم باشد؛ از اين رو، استفاده از پوشك هاى پارچه اى احتمال بروز ناراحتى هاى تنفسى را كمتر مى كند. براين اساس، پژوهشگران مى گويند: شيوع بالاى آسم در دوران كودكى را نمى توان تنها به سبب تماس با عوامل معمولى، از جمله دودسيگار، كنه و سوسك حمام دانست، بلكه موادى هم كه خود كودك توليد مى كند، مى تواند از عوامل حمله هاى آسم به شمار آيد.
به گفته پژوهشگران دانشگاه انگليسى ساوت همپتون، استفاده از موكت براى پوشاندن كف اتاق هاى خانه، خطر ابتلا به آسم و ديگر بيمارى هاى حساسيتى را بالا مى برد. آنها در اثبات اين نكته دريافته اند كه حدود يك پنجم مردم انگلستان دچار بيمارى آسم هستند، زيرا بيشتر خانه هاى آنها با موكت پوشيده شده است، حال آن كه به عنوان مقايسه بايد گفت كه تنها ۱۶ درصد خانه هاى فرانسوى ها و نيز ۲ درصد خانه هاى ايتاليايى ها را با موكت پوشانده اند.
صد هزار نوع ذره در يك مترمربع موكت
پژوهشگران مى گويند: در يك مترمربع موكت بيش از يكصدهزار نوع ذره گرد وغبار هست؛ از اين رو، پراكنده شدن اين ذرات در هواى خانه ها و ورود آنها به داخل مجارى تنفسى ممكن است دستگاه ايمنى بدن را تحريك كند و سبب پيدايش علامت هاى آسم و حساسيت شود.
به عنوان نكته مهم تر بايد يادآور شد كه استفاده از فرش و موكت براى كسانى كه حيوانات خانگى، از جمله سگ و گربه دارند، خطر ابتلا به آسم و حساسيت را افزايش مى دهد؛ چنان كه با كاربرد جاروبرقى هاى پرقدرت هم نمى توان همه ذرات را جمع آورى و پاك كرد.
چاقى، عامل ابتلا به آسم
تحقيقات پژوهشگران دانشگاه هاروارد نيز نشان مى دهد كه ميان چاقى و ابتلا به بيمارى آسم رابطه اى مستقيم وجود دارد؛ چنان كه عارضه چاقى خطر ابتلا به اين بيمارى را بسيار افزايش مى دهد.
به گفته آنها، حتى مقدار كم چربى سبب افزايش اين خطر مى شود؛ در نتيجه افراد چاقى كه ۳۵ درصد اضافه وزن دارند، سه برابر بيشتر از ديگران ممكن است دچار آسم شوند.
درواقع، پزشكان از سال ها پيش از وجود ارتباط ميان آسم و چاقى آگاه بودند، اما تصور عمومى براين بود كه ابتلا به آسم سبب بروز مشكلات تنفسى و محدودشدن فعاليت بدن و رويگردانى از ورزش مى شود و اين نارسايى به چاقى مى انجامد؛ اما تحقيق جديد مقدم بودن چاقى بر آسم را نشان مى دهد. چنين است كه متخصصان مى گويند: چاقى و آسم در كشورهاى پيشرفته رو به افزايش است. در آمريكا آمار ابتلا به آسم از سال ۱۹۸۲ تا سال ۱۹۹۴ حدود ۶۱ درصد افزايش يافت، به گونه اى كه از هر سه نفر يك نفر چاق محسوب مى شود. حدود ۱۵ ميليون آمريكايى نيز به اين بيمارى مبتلا هستند و برآورد مى شود كه هر سال حدود ۵ هزارنفر در اين كشور براثر ابتلا به آسم مى ميرند.
البته، اين كه چاقى خطر ابتلا به آسم را افزايش مى دهد، چندان به اثبات نرسيده است؛ اما محققان مى پندارند كه اضافه وزن بر راه هاى تنفسى فشار مى آورد؛ بنابراين نسبت به سرما و ديگر عوامل پديدآورنده آسم واكنش پذيرتر مى سازد.
عواملى كه آسم را تشديد مى كنند
براى شناخت عوامل گوناگونى كه در تشديد آسم نقش دارند، جا دارد به تحقيقات متخصصان در اين زمينه اشاره شود. براين اساس، نظرات دكتر محمد مهدى زحمتكش، فوق تخصص آسم و آلرژى را بازگو مى كنيم. اين پزشك متخصص عوامل تشديدكننده آسم رابه ۹ بخش عمده، به شرحى كه اينك مى خوانيد، برشمرده است:
مواد حساسيت زا: اين مواد گوناگون، در طيفى گسترده جاى دارند؛ از جمله: گرده گل ها و گياهان، بويژه در فصل بهار ممكن است سبب بروز آسم شوند. اين عارضه «آسم فصلى» نام دارد و نشانه هاى آن در بيشتر موارد تنگى نفس، سرفه و آبريزش بينى است.
ـ موجودى ذره بينى و خانگى به نام «مايت» كه در محيط خانه، در رختخواب، ملحفه ها، روى فرش و مبل و گرد و خاك خانه ها وجود دارد، يكى از عوامل مهم بروز حساسيت و حمله هاى آسم، بويژه در كودكان به شمار مى آيد.
ـ سوسك قرمز فاضلاب خانه ها كه مدفوع آن محيط خانه و ظروف را آلوده مى كند، موش خانگى و حيوانات، از جمله سگ و گربه، از عواملى هستند كه ممكن است شيوع آسم را افزايش دهند و همچنين سبب بازگشت مكرر عامل بروز آسم شوند.
استفاده از برخى مواد غذايى كه مواد رنگى يا مواد «رنگ بر» دارند، مصرف مشروبات الكلى و كاربرد محلول هاى سفيدكننده لباس، بويژه اگر در محيط بسته به كار رود، سبب بروز حمله هاى آسم مى شوند.
عفونت: عفونت هاى دستگاه تنفسى، بويژه عفونت هاى ويروسى شايع ترين عوامل تشديدكننده حمله آسم هستند. چنين است كه بيشتر مبتلايان به آسم، در روزهاى دوم يا سوم سرماخوردگى، دچار حمله آسم مى شوند. از سوى ديگر، عفونت هاى ميكروبى، هر چند كمتر آسم را تحريك مى كنند، اما ابتلا به سينوزيت چركى از علت هاى مهم تشديد حمله هاى بيماران و بهبود نيافتن آنهاست.
ورزش و تحرك بدنى: حدود ۸۰ درصد بيماران مبتلا به آسم با فعاليت ورزشى دچار تنگى نفس و خس خس سينه مى شوند. به اين سبب، بيماران آسمى بايد از ورزش سنگين، بويژه در دورانى كه تحت درمان هستند بپرهيزند. البته، متخصصان مى گويند كه ورزش سبك و همچنين شنا براى بيماران آسمى، زيانبار نيست و حتى پرداختن به آنها توصيه مى شود.
آلودگى هوا: آلودگى هواى خانه به سبب كاربرد وسائل گرم كننده (بخارى، چراغ نفتى و اجاق گاز) و دود سيگار و همچنين آلودگى هواى خارج از خانه با گازها، ازجمله ايندريد كربنيك و اوزن، سبب تشديد بيمارى آسم مى شود. افزون بر اين، امكان ابتلاى كودكانى كه پدر يا مادرشان سيگارى هستند، به آسم بيشتر است. حتى ممكن است اين كودكان به ديگر بيمار يهاى ريوى، از جمله برونشيت مزمن و سرطان ريه مبتلا شوند.
چگونگى آب و هوا: شمارى از بيماران آسمى به سبب دگرگونى آب و هوا و محيط زيست ممكن است دچار حمله هاى آسم شوند يا اين كه حمله هاى آنان بيشتر شود؛ زيرا، غلظت مواد آلرژى زا در آب و هواى مرطوب بيشتر است؛ همچنين بيشتر بيماران در هواى آكنده از گردوغبار، نفس تنگى مى گيرند؛ بويژه اگر مدت طولانى در هواى پرگرد و غبار باشند.
به عنوان نكته اى مهم بايد افزود: عامل آب وهوا بعضى وقت ها آنقدر مؤثر است كه بيمار آسمى ناگزير بايد شهر و ديار خود را ترك كند و به منطقه اى ديگر برود.
تنش و استرس: تنش هاى عصبى و فشارهاى روحى هم مى تواند آسم را تحريك كند، به گونه اى كه بيماران مبتلا به آسم، حتى بر اثر گريه يا خنده شديد به خس خس بيفتند و دچار تنگى نفس شوند.
بيمارى ها و اختلال هاى گوارشى: اختلال گوارشى، بويژه برگشت غذا و اسيد از درون معده به مرى كه سبب «ترش كردن» مى شود، عاملى بازدارنده است و نمى گذارد بيمارى آسم بهبود يابد. افزون بر اين، ممكن است بيمارى به صورت آسم شبانه بروز كند؛ از اين رو، بيماران مبتلا به آسم بايد از خوردن غذاهاى چرب، چاى پررنگ، قهوه و شكلات و نيز مصرف برخى داروها كه موجب برگشت بيشتر شيره معده به مرى مى شود، بپرهيزند.
تأثير داروها: مصرف برخى داروها مى تواند سبب حمله آسم شود. از جمله آسپرين كه سبب تشديد حملات آسمى در بيمارانى مى شود كه دچار حساسيت، آبريزش و پوليپ بينى هستند. همچنين پروپرانول يا ايندرال كه بيماران قلبى يا مبتلايان به فشارخون مصرف مى كنند، عامل تشديد حمله هاى آسمى است؛ به اين سبب بيماران مبتلا به آسم بايد از مصرف اين دارو بپرهيزند.
اهميت رژيم غذايى مبتلايان به آسم
اين پژوهش حاكى است كه برخى مواد غذايى، از جمله گردو و آجيل و غذاهايى كه حاوى رنگ هاى مصنوعى يا مواد رنگ زدا هستند، بيمارى آسم را بدتر مى كنند؛ هر چند بايد گفت كه پزشكان هنوز در مورد اثرات مواد غذايى در تشديد بيمارى آسم نظر يكسان ندارند. به اين سبب، بيماران بايد از مصرف غذاهايى كه خود مى دانند حالشان را بدتر مى كند، بپرهيزند.