مسعود تاره
جواهر الاسرار و زواهر الانوار تأليف كمال الدين حسين بن حسن خوارزمى از جمله قديمى ترين شرح هاى مثنوى معنوى مولانا جلال الدين رومى است كه به زبان فارسى نوشته شده است. اين اثر در اصل شامل يك مقدمه و شرح سه دفتر از شش دفتر مثنوى مى شود و به نام امير ابراهيم سلطان از امراى ترك خوارزم، در حدود سال ۸۲۳ قمرى نوشته شده است. جواهر الاسرار با مقدمه، تصحيح و حاشيه نويسى دكتر محمد جواد شريعت، در مجموعه اى چهار جلدى، از سوى انتشارات اساطير در سال ۱۳۸۴ منتشر و در بيست و چهارمين دوره كتاب سال در بخش متون قديم ادبيات فارسى به عنوان اثر برگزيده سال انتخاب شد.
|
|
|
كمال الدين خوارزمى، نويسنده كتاب، از نويسندگان و شاعران و عارفان معروف سده ۹ هجرى و از مشايخ سلسله كبرويه است. كمال الدين اصلش از ماوراء النهر بود و چون در خوارزم سكونت داشت به خوارزمى معروف شد. او از شاگردان خواجه ابوالوفا خوارزمى ملقب به پير فرشته بود و از طريق او با مثنوى معنوى آشنا شد. كمال الدين مدت ها به تدريس و شرح مثنوى مشغول بود و در اواخر عمر خود كتاب جواهر الاسرار را تأليف كرد. اما عمرش كفاف آن را نداد تا تأليف كتاب را به پايان برد؛ از اين رو كتاب، شرح دفتر چهارم تا ششم مثنوى را ندارد. در پى اتهام هايى كه از سوى حنفيان هرات بر ضد كمال الدين حسن طرح شد، كمال الدين از سوى فقها تكفير شد و با آن كه پس از محاكمه بى گناه شناخته شد، ازبك ها دست از او برنداشتند و او را كشتند.
مهم ترين مشخصه اى كه جواهر الاسرار را از ديگر شرح هاى مثنوى متمايز مى كند، مقدمه مفصلى است كه نويسنده در آغاز كتاب آورده است. اين مقدمه كه شامل ده مقاله مى شود مباحثى درباره مبانى و مفاهيم و سابقه عرفان و شخصيت هاى مشهور اين نحله فكرى را در بر مى گيرد و جلد اول از كتاب چاپى را به خود اختصاص داده است. مقدمه جواهر الاسرار از آن رو حائز اهميت است كه نويسنده علاوه بر طرح مباحث تاريخى چون شرح حال عرفا، كه به سبك رساله قشيريه تنظيم شده، به مسائل نظرى عرفان نيز پرداخته است. در اينجا مؤلف با طرح نظريات ابن عربى تلاش كرده تا ميان دو مشرب عرفانى مولوى و ابن عربى كه متمايز از يكديگر هستند وحدتى ايجاد كند. مقاله دوم از مقدمه كتاب به شرح اصلاحات عرفانى اختصاص دارد. نويسنده تلاش داشته، هرچند مختصر، به مهم ترين اصطلاح عرفانى رايج ميان عرفا اشاره كند. اصطلاحاتى چون وقت، مقام، حال، قبض و بسط، هيبت و انس... از اين جمله هستند. مقاله پنجم مقدمه شامل بحث مهم اسماء و صفات الهى در نزد عرفا مى شود. اهميت اين بحث در ميان عرفا سبب شده است تا نظريات خوارزمى، نويسنده كتاب، در كنار نظريات ابن عربى، لاهيجى، سبزوارى، و بسيارى از عرفاى ديگر مطرح شود. بخشى از مقاله نهم شامل شرح مقامات عرفانى است كه نويسنده از آنها به اصول الوصول تعبير مى كند و شامل شرح مقامات توبه، زهد، توكل، قناعت، عزلت (خلوت)، ذكر، توجه، صبر، مراقبه و رضا مى شود.
جواهر الاسرار سرشار از تمثيلات و ذكر حكايات و استشهاد به آيات و اخبار و ايراد اشعار شاعران و بويژه اشعار خود نويسنده است چنان كه بسيارى از اشعار او اعم از قصايد، غزل ها و مثنوى هاى وى در اين كتاب آمده است. نثر كتاب مصنوع و سرشار از سجع و ترصيع و تجنيس و اين قبيل صنايع ادبى است و در عين اين كه نثرى مصنوع به شمار مى رود خالى از زيبايى و دل انگيزى نيست.
جواهر الاسرار نخستين بار به سال ۳۱۲ ق/ ۱۸۹۴ م در لكهنو به صورت يك جلدى و به صورت چاپ سنگى منتشر شد. اين چاپ از جمله نسخه هاى مورد اعتماد مصحح به شمار مى آيد. علاوه بر اين مصحح براى تصحيح و چاپ كتاب از نسخه هاى خطى موجود در دانشگاه تهران، كتابخانه ملى، كتابخانه آستان قدس رضوى (دو نسخه) سود برده است.
مصحح كتاب، دكتر محمد جواد شريعت، در ۱۵ دى سال ۱۳۱۵ در اصفهان متولد شده است. از اين پژوهشگر و استاد ادبيات فارسى تا به حال آثار بسيارى منتشر شده است كه بخش مهمى از آن به مطالعه و پژوهش درباره مثنوى معنوى و ديگر آثار عرفانى اختصاص دارد. تصحيح و تحشيه بر اسرار الغيوب خواجه ايوب، از عرفاى سده ۱۲ هجرى، كه شرحى بر مثنوى است و گزيده تفسير كشف الاسرار از ابوالفضل رشيدالدين ميبدى و متن و ترجمه كتاب التعرف ابوبكر محمد كلاباذى از جمله اين آثار هستند كه از سوى انتشارات اساطير منتشر شده اند.
دكتر شريعت در تهيه و تصحيح جواهرالاسرار براى تهيه منبع و مأخذ احاديث مندرج در آن به كشف الاسرار ميبدى كه از نظر اهل عرفان تفسير قرآن كريم نيز ناميده مى شود، مراجعه كرده است. حاصل اين پژوهش كتابى با نام فهرست تفسير كشف الاسرار و عدة الابرار معروف به تفسير خواجه عبدالله انصارى است كه از سوى انتشارات اميركبير منتشر شده است. اين كتاب شامل ۸ هزار حديث است كه برخى از آنها در مثنوى معنوى آمده است.
تصحيح كتاب جواهرالاسرار به صورت انتقادى و با تطبيق نسخ خطى انجام شده است. مصحح در جلد اول پيشگفتارى را براى معرفى كتاب و نويسنده تنظيم كرده است كه خالى از اشتباه نيست. گرچه تلاش داشته تا اشتباهات را در مقدمه جلدهاى بعدى تصحيح كند. پيشگفتار با گزارشى از محتواى كتاب و بحثى درباره هويت نويسنده كتاب آغاز شده، پس از بررسى سبك نگارشى كتاب به معرفى نسخه هاى خطى ختم مى شود. عكس هايى از برگ هاى نسخ خطى نيز در پيشگفتار وجود دارد. از آنجا كه ناشر زحمت استفاده از عكس هاى اصلى را نكشيده كيفيت آنها بسيار بد است و حتى با چاپ قبلى كتاب در اصفهان هم قابل مقايسه نيست.
آيات، روايات، عبارات عربى و حتى عبارات فارسى موجود در متن كتاب، براى سهولت قرائت، اعراب گذارى شده اند. اشعار و تمامى اسم هاى علم موجود در كتاب پررنگ هستند. در زير هر صفحه موارد مربوط به اختلاف نسخ خطى ذكر شده است، گرچه گاهى اشتباه در حروفچينى به اختلاف نسخ دامن زده است. شماره برگ هاى نسخه خطى مبنا كه نسخه مربوط به دانشگاه تهران است در متن آورده شده است؛ صفحات رو با حرف آ و صفحات پشت نسخه خطى با حرف ب تفكيك شده اند. بخش مفصلى از هر جلد به تعليقات مصحح و فهرست ها اختصاص دارد. مصحح تلاش كرده تا جايى كه مقدور است براى عباراتى كه پررنگ نوشته شده توضيحاتى اضافه كند، بويژه اصطلاحات و اسم هاى خاص در بخش تعليقات توضيح داده شده اند. در بخش فهرست ها، فهرست آيات قرآنى، احاديث، عبارات عربى، اشعار عربى، ابيات فارسى، فهرست مصرع ها، اسامى رجال، اماكن، قبايل، كتب و جانوران، به صورت فهرست هاى جداگانه تنظيم شده و در آخر هر جلد آمده است.
پيش از انتشار مجموعه كامل جواهرالاسرار از سوى انتشارات اساطير، جلد اول و دوم اين اثر در سال ۱۳۶۶ در انتشارات مشعل اصفهان منتشر شده بود.
