حميده احمديان راد

شمار نوجوانانى كه براثر پرخورى به شدت چاق مى شوند و يا نوجوانانى كه در اثر رژيم هاى سخت غذايى بسيار لاغر مى شوند، زياد است. اين در حالى است كه بدى تغذيه و بخصوص گرفتن رژيم هاى سخت غذايى مى تواند عواقب سنگينى براى نوجوانان به همراه داشته باشد. اين موضوع نگرانى هاى زيادى را درميان والدين به وجود مى آورد. درنتيجه،كارشناسان توصيه مى كنند نوجوانان درمدارس درباره تغذيه خود تحت آموزش قرار بگيرند.
دوره نوجوانى، دوره انتقال از كودكى به جوانى است. تغييراتى كه در دوره بلوغ رخ مى دهد، باعث مى شود نوجوانان به انرژى بيشترى نياز پيدا كنندو پر اشتها شوند. در نتيجه، برخى به پرخورى رو مى آورند و بسيارى هم براى مقابله با چاقى به رژيم هاى شديد غذايى رو مى كنند. تب لاغرى هم كه بر اثر تبليغات رسانه هاى جهانى دنيا را فرا گرفته، دراين رويه بى تأثير نيست.
سال گذشته يك مدل ايتاليايى از فرط كم غذايى مرد! اين موضوع جنجالى را در كشورهاى ايتاليا و اسپانيا برانگيخت. سرانجام محدوده وزنى براى مدل ها تعيين شد و قرار بر اين شد كه آنها كمتر از اين ميزان وزن نداشته باشند. اما اين موضوعات مانع از افراط نوجوانان در لاغركردن خود نشد.
دكتر فرزانه راد، متخصص زنان و زايمان، مى گويد: «دختران زيادى به من مراجعه مى كنند كه بر اثر رژيم هاى افراطى دچار مشكلات زيادى شده اند. از يكى از آنها كه دچار مشكلات شديدى شده بود پرسيدم در طول روز چه مى خورد و او جواب دادچندتا پسته!»
البته تب لاغرى موضوعى جهانى است . نتيجه مطالعاتى كه در آمريكا بر روى ۳۱۸ دختر و پسر نوجوان انجام شد، نشان داد كه ۴۵ درصد اين نوجوانان مايل بودند لاغر شوندو ۳۷ درصد از آنها شروع به كاهش وزن كرده بودند.
* عواقب افراط و تفريط در تغذيه
بيشتر نوجوانانى كه به شدت به وزن خود حساسيت دارند، بعضى از وعده هاى غذايى را حذف مى كنند. مطالعاتى كه در آمريكا انجام شده حاكى از آن است كه نوجوانان معمولاً وعده صبحانه و ناهار را حذف مى كنند، در حالى كه حذف صبحانه مى تواند تا ۴۰ درصد از بهره هوشى و يادگيرى نوجوانان بكاهد. دختران نيز بيش از پسران وعده هاى غذايى را حذف مى كنند. بعضى از نوجوانان هم ممكن است به شدت درگير بيمارى هاى جسمى شوند.
سيمين عفيفى ، روانشناس مى گويد: «رشد جسمى سريع نوجوانان با تمايل شديد به تغذيه بيشتر همراه است. نوجوانانى كه در اين دوره مشكلات تغذيه اى داشته باشند با كمبود كلسيم، آهن و روى مواجه مى شوند. اين در حالى است كه در اين دوران برخى از نوجوانان توجه فوق العاده اى به وزن شان دارند و مى خواهند چاق نشوند. در آغاز بلوغ ، تغييرات جسمى و ناهماهنگى در رشد بدن، مانند بزرگ شدن ناگهانى دست ها، پاها و بينى، نوجوان را حساس مى كند. دختران بويژه در آغاز دوران بلوغ به ظاهر بدنى و تناسب اندام خود اهميت زيادى مى دهند، به حدى كه ممكن است اين موضوع باعث تغيير در رفتار و وضع تغذيه آنها شود. در نتيجه، بعضى از نوجوانان دچار اختلالات جسمى مى شوند كه به چگونگى تغذيه آنها مربوط است. اين اختلالات جسمى مربوط به تغذيه عبارتند از : چاقى بيش از حد و پرخورى، بى اشتهايى عصبى و پراشتهايى عصبى. موضوع تناسب اندام، به خصوص براى دختران به قدرى مهم است كه آنان ممكن است نسبت به چاق شدن حالت وسواس پيدا كنند. ادامه اين وسواس احتمال داردكه به بروز نوعى بيمارى به نام بى اشتهايى عصبى در آنها بينجامد. دراين بيمارى ، نوجوان در حالى كه دچار لاغرى مفرط است ، خود را چاق تصور مى كند. نقطه مقابل بيمارى بى اشتهايى عصبى، پراشتهايى عصبى است كه يك اختلال غذايى همراه با ابتلاى مكرر به پرخورى و مصرف مقادير فوق العاده زياد مواد غذايى تا حد پس آوردن آنهاست. اين بيمارى نيز در دختران شايع تر است. اين دسته از نوجوانان با وجود تلاش براى كمتر خوردن، هرگز موفق به كنترل خود نمى شوند؛ چون هميشه احساس گرسنگى مفرط دارند. وزن اين افراد معمولاً در محدوده متناسب با سن و قدشان باقى مى ماند، اگرچه نسبت به وزن شان وسواس و حساسيت دارند. پراشتهايى عصبى با پرخورى تفاوت دارد. درصد افرادى كه دچار پرخورى مى شوند بيش از كسانى است كه گرفتار پراشتهايى عصبى مى شوند.»
نوجوانى كه دچار بى اشتهايى عصبى است، تعريف مى كند:« پدر و مادرم از بابت تغذيه من بسيار نگران شده بودند. من هم براى اين كه خودم را از حساسيت ها و نصيحت هاى آنها رها كنم به هر وسيله ممكن حتى به دور ريختن پنهانى غذايم متوسل مى شدم. در نهايت، يك بار از شدت ضعف بيهوش شدم و مرا در بيمارستان بسترى كردند و به من سرم زدند.»
تحقيقات نشان داده نوجوانانى كه دچار بى اشتهايى عصبى مى شوند، زياد دست به خودكشى مى زنند. چون اين افراد اعتماد به نفس پايينى هم دارند و از طرفى ممكن است در اثر افسردگى به اين بيمارى دچار شده باشند.
دكتر فرزانه راد مى گويد: «رژيم هاى غذايى نامناسب در دوران بلوغ باعث كمبودهاى تغذيه اى ، اختلالات قاعدگى و ضعف مى شود. بعضى از اين نوجوانان نفس شان بدبو است و دچار ريزش مو و خشكى پوست مى شوند.»
* انگيزه هاى رژيم هاى سخت غذايى
نوجوانى دوره رشد جسمانى است و دراين دوران نيازهاى تغذيه اى نوجوان افزايش مى يابد. در نتيجه رژيم هاى سخت غذايى دراين دوره مى تواند به كمبود مواد غذايى در بدن بينجامد. ميزان نياز دختران نوجوان به مواد غذايى ، به ويژه مواد غذايى حاوى آهن هم بيش از پسران است. اين درحالى است كه دختران بيش از پسران به تناسب اندام خود توجه نشان مى دهند. افراط دختران نوجوان درگرفتن رژيم غذايى سلامتى آنها را به خطر مى اندازد. دوران نوجوانى ، دوران ذخيره سازى مواد غذايى در بدن و افزايش توده عضلانى است و هر نوع كمبود تغذيه اى دراين دوران براى سلامتى دختران مضر است؛ به خصوص آن كه دختران دوران مهم باردارى و شيردهى را پيش رو دارند. متخصصان مى گويند اين دختران دچار قاعدگى هاى نامنظم و يا عدم قاعدگى مى شوند كه بر بارورى آنها تأثير مى گذارد. اين در حالى است كه دوران نوجوانى دوران الگوبردارى و تأثيرپذيرى از همسالان است و اين موضوع روى تغذيه نوجوانان اثر مى گذارد.
سيمين عفيفى مى گويد: «نوجوانان دراين سنين تحت تأثير دوستان و همسالان شان قرار دارند و آنها ممكن است همديگر را به لاغرى زياد تشويق كنند. همچنين نوجوانان الگوهايى مانند مدل ها و هنرپيشه ها را بر مى گزينند و در حالى كه رسانه هاى جمعى در جهان ارزش را بر لاغرى زياد مى گذارند و اين مد را تبليغ مى كنند، نوجوانان نيز از اين وضعيت تأثير مى پذيرند.»
رژيم هاى سخت غذايى در پيشرفت تحصيلى نوجوانان هم اثر سوء مى گذارد. سلامتى و تغذيه مناسب در موفقيت تحصيلى نوجوانان تأثير دارد، به ويژه كه دانش آموزان در دوران امتحان دچار اضطراب مى شوند و اضطراب نيز به خودى خود مواد بدن را از بين مى برد. اين در حالى است كه اتفاقاً در همين دوران نوجوانان كمتر به تغذيه خود اهميت مى دهند.
البته از طرف ديگر هم ممكن است بعضى از نوجوانان به پراشتهايى خود جواب مثبت دهندو پرخور شوند، در حالى كه اين نوجوانان هم بايدكمتر از غذاهاى چرب استفاده كنند. نوجوانان همچنين به غذاهاى آماده و نوشابه نيز علاقه زيادى دارند كه همين غذاها موجب چاقى مى شود. كارشناسان مى گويند نوجوانانى كه به پرخورى تمايل دارند، بايد بيشتر از ميوه و سبزى استفاده كنند و بيشتر هم به ورزش بپردازند.
درواقع، نوعى از بيمارى كم تحركى درحال حاضر گريبان كودكان و نوجوانان ما را گرفته است ، در حالى كه اگر نوجوانان واقعاً به تناسب اندام خود اهميت مى دهند بايد به جاى رژيم هاى سخت غذايى به ورزش و تحرك بدنى بپردازند.
سيمين عفيفى مى گويد: ««نوجوانان به جاى گرفتن رژيم هاى سخت غذايى بهتر است كمتر پاى تلويزيون وقت صرف كنند و بيشتر تحرك بدنى داشته باشند. تحقيقات نشان داده كودكان و نوجوانانى كه زياد پاى تلويزيون مى نشينند، بيشتر هم تنقلات بى فايده مصرف مى كنند. »
به طور كلى ، كارشناسان توصيه مى كنند لازم است نوجوانان در باره اين كه چه چيزهايى بايد بخورندو چگونه با پراشتهايى و نيازهاى تغذيه اى خود روبرو شوند، آموزش ببينند. نوجوانان، به ويژه دختران نوجوان به لاغرى اهميت زيادى مى دهندواين را تب لاغرى كه سراسر جهان را فرا گرفته ، دامن مى زند. اين در حالى است كه افراط در رژيم هاى غذايى و توجه بيش از حد به لاغرى مانع از به وجود آمدن نسلى سالم و قوى و به خصوص مادرانى سالم مى شود و چه بسا اين موضوع مانع از توليدمثل و بارورى شود. رژيم هاى افراطى و نرسيدن مواد مغذى به بدن رشد تحصيلى نوجوانان را با اختلال مواجه مى كند و اين خود موجب دامن زدن به استرس و اضطراب ميان نوجوانان مى شود. از طرفى ، كسانى كه در دوره نوجوانى به پرخورى روى مى آورندنيز با مشكلات ناشى ازچاقى روبرو مى شوند. در هر دو صورت، نوجوانان دچار افسردگى و احساس عدم اعتماد به نفس مى شوند. به همين دليل ، كارشناسان توصيه مى كنند كه لازم است نوجوانان براى بهبود تغذيه خود درمدارس تحت آموزش قرار بگيرند.