داود پنهانى
معضل زباله هاى بيمارستانى همچنان ادامه دارد. بنا به گفته مسئولان و كارشناسان در حالى كه در اغلب كشور ها ۸۵ درصد زباله هايى كه از بيمارستان ها خارج مى شود عادى بوده و فقط ۱۵ درصد آنها عفونى و خطرناك است، در ايران ۷۰ درصد زباله هايى كه از بيمارستان ها خارج مى شود خطرناك هستند. با چنين وضعى بايد نگران عواقب ناشى از اين پسماند ها بود. حجم انبوه اين زباله ها و نگرانى از عواقب آن محور اصلى دغدغه اى است كه تا پيش از اين آنگونه كه بايد و شايد براى آن تدبيرى اساسى صورت نگرفته بود . اين در حالى است كه بنا به گفته دكتر«سروش مدبرى» مدير كل دفتر بررسى آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست در اغلب كشورهاى دنيا زباله هاى بيمارستانى قبل از انتقال براى امحاء تفكيك مى شوند، اما در كشور ما زباله هاى بيمارستانى به روش غير اصولى سوزانده و دفن مى شود. گزارش هاى اين دفتر نشان مى دهد كه در هيچ كشورى دفن پسماند هاى ويژه به كار گرفته نمى شود و آنان از طريق زباله سوزهاى پيشرفته مبادرت به امحاى پسماند هاى ويژه مى كنند.
در شهرى كه روزانه ۷۵ تن زباله بيمارستانى در آن توليد مى شود و دفع و امحاى اين حجم زباله خطرناك نيز از مدلهاى پيشرفته برخوردار نيست، بايد نگران بود و براى مشخص شدن هر چه سريعتر آن اقدام كرد. اين در حالى است كه اين ميزان زباله جدا از زباله هاى عفونى خانگى است كه آنها نيز در شرايط غير اصولى دفع و امحاء مى شوند. دكتر مدبرى با توضيحى كوتاه ابعاد اين دغدغه را در برابر ديد مى گذارد: «گرچه زباله هاى صنعتى نيز به نوعى در آلودگى خاك تأثير گذار هستند اما بايد توجه داشت كه كنترل پسماندهاى ويژه و عفونت ناشى از آن بسيار مشكل تر است و بايد امحاى آن به صورت كاملاً اصولى انجام گيرد كه در كشور ما سال ها است در اين ارتباط غفلت شده است. »
بخشى از غفلت مورد تأكيد اين مقام مسئول در گزارش مفصلى كه سازمان بازرسى كل كشور در اين زمينه تهيه كرده به خوبى نشان داده شده است. اين گزارش با عنوان «بررسى عدم ساماندهى زباله هاى بيمارستانى» در حال حاضر براى رئيس جمهورى و وزير بهداشت ارسال شده تا شخص اول اجرايى كشور درباره آن تصميم گيرى لازم را صادر كند.
* عدم ساماندهى، دغدغه اصلى
گزارش سازمان بازرسى كل كشور با تأكيد بر عدم ساماندهى صحيح زباله هاى بيمارستانى از مشكلى حكايت مى كند كه سابقه اى طولانى داشته و همچنان ادامه دارد. مسئولان سازمان بازرسى در توضيح دلايل تهيه اين گزارش بر اين نكته تأكيد كرده اند كه زباله هاى بيمارستانى يكى از معضلاتى است كه مسئولان نسبت به حل آن توجه جدى دارند، در نتيجه اين موضوع مبناى تهيه اين گزارش شده است. قاسم مزينانى مديركل نظارت و بازرسى امور بهداشت درمان و آموزش پزشكى سازمان بازرسى كل كشورپيش از اين خبر داده بود كه اين گزارش تهيه و براى شخص رئيس جمهورى و وزير بهداشت ارسال و بنا شده در جلساتى با حضور رئيس جمهورى مورد بررسى و پيگيرى قرار گيرد.
وجود نواقص ناشى از نارسايى و ابهام در برخى مواد قانونى يكى از مواردى است كه در اين گزارش به آن پرداخته شده است. همچنين مواد قانونى داراى ابهام شناسايى و به مجلس شوراى اسلامى اعلام شده تا نسبت به اصلاح اين قوانين اقدام لازم صورت گيرد. توجه نكردن به طرح تفكيك پسماندهاى بيمارستانى يكى ديگر از موضوع هاى مورد بررسى در گزارش سازمان بازرسى است، در نتيجه نشان داده شده كه زباله هاى بيمارستانى خطر زا بايد از زباله هاى غير خطرزا جدا سازى شوند و زباله هاى خطر زا نيز بر اساس تدابيرى كه تمامى كشور ها آن را بكار مى گيرند، تفكيك و در راستاى امحاى آن اقدام شود.
گزارش هاى موجود نشان مى دهد در حال حاضر اغلب مواد مورد استفاده در پزشكى همچون لوله سرم، كت آنژيوكت از پلاستيك تهيه مى شود. اين در حالى است كه اين مواد سال ها در طبيعت باقى مانده و از بين نمى روند و نيز در شيوع بيمارى هايى از جمله ايدز و هپاتيت تأثير گذاشته كه بايد براى پيشگيرى از آن اقدام لازم صورت گيرد. اين در حالى است كه باز بنا به گفته مسئولان امر، اعتبارات تخصيص داده شده به وزارت بهداشت در اين زمينه نا كافى است. كافى نبودن اعتبارات در حالى اعلام مى شود كه در گزارش سازمان بازرسى نيز آمده است كه طرح ساماندهى زباله هاى بيمارستانى فقط در صورت تأمين اعتبار لازم، اجرا خواهد شد. در گزارش ارسال شده به رئيس جمهورى تأكيد شده كه در خصوص ساماندهى پسماند ها و زباله هاى بيمارستانى با توجه به تعداد بيمارستان ها و مراكز بهداشتى و درمانى، ساختمان مركز نگهدارى موقت زباله تعبيه شود.
كارشناسان در بررسى وضع زباله هاى جمع آورى شده اعلام كرده اند كه نمى توان اين زباله ها را به سرعت به مكان سوزانده شدن انتقال داد. بنابراين بايد مركزى ساخته شود تا اين زباله ها به صورت موقت در آن نگهدارى و در زمانى كه به حد لازم رسيد به مكان سوزاندن منتقل شود. همچنين براى تهيه دستگاه سوزاندن زباله هاى عفونى تأمين بودجه لازم ضرورى است. اين در حالى است كه تعداد دستگاه هاى بى خطر سازى زباله هاى بيمارستانى هنوزبه حد لازم نرسيده است.
زباله هاى بيمارستانى در حال حاضر در فضاى باز سوزانده مى شوند، اين امر به گفته كارشناسان مى تواند شيوع بيمارى هايى را به دنبال داشته باشد. اين در حالى است كه به گفته دكتر سروش مدبرى مديركل دفتر بررسى آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست زباله سوزهايى كه در حال حاضر در بيمارستان ها از آن استفاده مى شود، به طور عمده مشكل زيست محيطى داشته و بايد تعويض شوند. وى دراين زمينه مى گويد: «اكثر دستگاه هاى زباله سوز بيمارستانى در ايران بايد تعويض شوند، چرا كه نسل هاى قبلى زباله سوزهاى بيمارستانى كه در حال حاضر مورد استفاده در كشور است؛ عمدتاً مشكل زيست محيطى داشته و كاركرد مفيدى ندارند. اگر قرار باشد زباله سوزى براى كشور خريدارى شود بايد نسل سوم باشد، زباله سوزهاى نسل سوم نوع خاصى از زباله سوز هستند كه در كشورهاى توسعه يافته به كار گرفته شده اند. »
به گفته كارشناسان زباله هاى بيمارستانى داراى تركيبات كلردار، گازهاى دى اكسين و فوران هستند، كه سرطان زا بوده و اين امر به دليل دماى پائين زباله سوزهاى كنونى به كار گرفته شده در بيمارستان ها است، چرا كه در دماهاى پائين، اين گاز توليد مى شوند.
دكتر مدبرى در اين باره مى افزايد:«زباله سوزهاى معمولى حكم شومينه دارند كه زباله ها را با دماى پائين مى سوزاند، ولى زباله سوزهاى جديد از نوع پلاسما دما را بالاى ۱۲۰۰ ، ۱۴۰۰ و ۱۸۰۰ نگاه داشته و زباله ها را در اين دما مى سوزانند. انواع زباله سوزهاى پلاسما كه براى سوزاندن برخى مواد بيمارستانى خطرناك به كار مى روند، دما را بالاى ۴ هزار درجه برده و اجازه توليد دى اكسين و فوران را نمى دهد. »
* حركت به سوى آينده
كارشناسان در نتيجه گيرى نهايى بر روى بحث زباله هاى بيمارستانى و انجام اقدام هاى لازم براى ساماندهى وضع اين دسته از زباله ها بر مواردى تأكيد مى كنند كه به زعم آنها با توجه به آنها مى توان به رفع اين مشكل اميدوار بود.
بررسى و بازنگرى در قانون مديريت پسماندهاى بيمارستانى، توجه به امر طرح تفكيك پسماندهاى بيمارستانى از سوى مديران ذى ربط، افزايش ميزان اعتبارات در خصوص ساماندهى پسماندهاى پزشكى، در كنار تكميل ساختمان مركز نگهدارى موقت زباله و ارتقاى دستگاه بى خطر سازى زباله هاى عفونى ، به همراه تأمين كارشناس بهداشت محيط در تمامى بيمارستان هاى دولتى و خصوصى، از جمله مواردى است كه بر روى آن تأكيد مى شود.
به گزارش سازمان بازرسى كل كشور موارد مورد نظر در گزارش تهيه شده از سوى اين سازمان مورد تأكيد قرار گرفته و به رئيس جمهورى ارسال شده است. سازمان مورد نظر اعلام كرده كه اين گزارش به دقت مورد بررسى دكتر احمدى نژاد قرار گرفته و رئيس جمهورى دستوارت لازم را در اين باره صادر كرده است.
پيش از اين در بعضى خبر ها آمده بود كه اختلاف ميان برخى سازمان ها يكى از دلايل تأخير در ساماندهى زباله هاى بيمارستانى بوده است. قاسم مزينانى مدير كل نظارت و بازرسى امور بهداشت و درمان سازمان بازرسى كل كشور درباره صحت ادعاهاى مورد نظر با رد هر گونه اختلاف گسترده اى مى گويد: «اختلاف خاصى ميان شهردارى و وزارت بهداشت وجود ندارد و فقط درباره شيوه اجراى آن اختلاف هايى وجود دارد كه بنا شده با حضور رئيس جمهورى جلسه اى برگزار و تكليف اين موضوع مشخص شود.» وى درباره عدم بررسى وزارت بهداشت از ميزان آلودگى ايجاد شده از طريق زباله هاى عفونى مى گويد : وزارت بهداشت در حال بررسى ميزان آلودگى موجود بوده و مقرر شده است به زودى آمار آن را در اختيار سازمان بازرسى نيز قرار دهند .
به نظر مى رسد مشكلات مربوط به زباله هاى بيمارستانى كه تا كنون وجود داشته، اين بار به شكلى جدى تر از گذشته در دستور كار مقام هاى اجرايى قرار گرفته تا يك بار براى هميشه تكليف آن مشخص شود. رويكرد دولت در اين زمينه در كنار گزارش سازمان بازرسى كل كشور اميدوارى در جهت رفع اين مشكل را افزايش داده است.