عليرضا سميعى
موج تازه اى از تغييرات در سلسله مراتب جايگاه تيم هاى آسيايى ديده مى شود كه نشان دهنده رويكرد نوينى در سياست گذارى ورزشى آنهاست. اين تحول مدتهاست كه در كشورهاى اروپايى ديده مى شود. ظاهراً راز جهش ها و پيشرفت هاى دهه هاى اخير استفاده جهت دار از فناورى است. به تازگى رشته مهندسى ورزش به علوم دانشگاهى اضافه شده كه در اين رابطه با دكتر اطيابى عضو هيأت علمى دانشگاه و مؤسس اين رشته به گفت وگو نشستيم.
گروه انديشه

\ در شروع بفرماييد «مهندسى ورزش» اساساً چيست؟
* پيش از تعريف مهندسى ورزش بايد تربيت بدنى و ورزش را تعريف كنيم. ۲ پديده اى كه از علوم مختلف منتج شدند دانش هاى مختلفى هستند كه موجب رشد ورزش در جامعه و ادامه حيات آن شدند. تلفيق اين دانش ها باعث شده ورزش حالت سنتى خود را از دست بدهد و شيوه جديدى بيابد. اين شيوه تازه از آنجايى كه به طراحى، ساخت و ايده هاى جديد منتهى مى شود به يك سرى محاسبات نياز دارد و محاسبه به طور طبيعى به حيطه مهندسى برمى گردد. مى توان گفت مهندسى امروز در جهان به طور جدى وارد ورزش شده و همان گونه كه ساير رشته ها از قبيل علوم پايه يا پزشكى متحول شده اند، ورزش نيز متحول شده است، اما در ايران نتوانسته هم پاى ساير رشته ها جلو بيايد، زمانى ورزش را زير مجموعه علوم انسانى مى دانستند ولى در حال حاضر اينگونه نيست. تنها اين فرد نيست كه تكنيك ها را انجام مى دهد. بلكه ابزارهايى مكمل حركت شده اند. اين ابزارها كه گفتم به بعضى علوم وابستگى تامى دارد كه زيرمجموعه علوم مهندسى هستند. مهندسى ورزش دانشى بينارشته اى است كه نمى توان در يك سطر توضيح اش داد. ولى مى توان گفت تلفيق عمده اى از علوم پايه، فنى مهندسى، پزشكى، هنر و كمى هم از ساير علوم است به جز ريشه هاى علوم انسانى، ما با جنبه هاى فنى رشته هايى مثل مكانيك، برق، مخابرات و مواد روبه رو هستيم. رشته هايى كه رشد مى كنند و همانند نانو تكنولوژى و بيولوژى پيچيده تر مى شوند. بهره بردارى گسترده از تكنولوژى نانو، نشانگر اين مهم است. براى استفاده از ثبت اطلاعات و تحليل سيگنال ها و پردازش داده ها، شاخه برق را به ميان مى آورد. حركات را با مكانيك بررسى مى كنند تا ورزشكار مجبور نباشد به شيوه سعى و خطا و تمرين مكرر به حركات صحيح برسد. زيرا مكانيك مى تواند با آناليز و اصلاح حركت، ورزشكار را به اصول و قاعده طراحى مجهز كند. در بحث از فيزيولوژى بدن، مهندسى ورزش، مى تواند از اتلاف انرژى جلوگيرى كند. به همين منظور مكمل هاى غذايى و پروتئين هاى ورزشى با مهندسى ژنتيك و مهندسى پروتئين ارائه مى شود. گاهى پروتئين براى بيمار تجويز مى شود ولى در اينجا ورزشكار براى جذب و نگهدارى انرژى از آن سود مى برد. روى هم رفته پديده اى جديد است كه در راستاى ادامه حيات ورزش مطرح مى شود.
\ ممكن است كمى درباره تاريخ اين رشته در دنيا صحبت كنيد؟
* تاريخ دقيقى ندارد. در واقع زمانى كه انسان از «وسيله» بهره بردارى كرد مهندسى ورزش نيز شروع شد. ولى علمى كه از آن به همين نام ياد مى شود به زمانى برمى گردد كه ورزش به سمت قهرمانى پيش رفت. قهرمان پرورى فردى و تيمى نقطه آغاز ايفاى نقش اين رشته بود. به چوگان نگاه كنيد؛ از آغاز چوبى را به دست مى گرفتند تا بتوانند گوى را حركت دهند. ابزارى كه در گذشته براساس تجربه ساخته مى شد اكنون براساس اصول مهندسى پرداخته مى شود. اين پديده به لحاظ تكنولوژيكى از حدود ۳ دهه پيش مطرح شده است.
\ چه كشورى اين كار را شروع كرد؟
* همه كشورهاى پيشرفته در حال بهره بردارى از آن هستند.
\ يعنى يك روز صبح بيدار شدند و با هم شروع به استفاده از تكنولوژى و مهندسى ورزش كردند؟
* نه. در علوم بحثى وجود دارد به نام «پتنت» Patent خيلى از مسائل علمى آشكارا بيان نمى شود. زيرا جزو اطلاعات تيم و ورزشكار است. از اين رو نبايد گفته شود تا ديگران ندانند آنها از چه تكنيكى استفاده مى كنند. وقتى رايانه طراحى شد، همه نداشتند. دستگاه هاى عظيمى در آمريكا ساخته شد و مورد استفاده قرار گرفت. بعدها كه در ابعاد كوچكترى ساخته شدند به ساير نقاط جهان رفت. فقط ۲۰ سال پيش در ايران رايانه شخصى معنا نداشت، ولى كم كم وارد خانه ها شد. زمانى كه يك كشور يا يك تيم شروع به حفظ قهرمانى كرد، مهندسى ورزش عمومى شد.
\ كمى درباره راه اندازى اين رشته در ايران بگوييد؟
* راه اندازى اين رشته به خاطر نيازى بود كه ما در اين زمينه احساس مى كرديم. تكنولوژى ورزش مثل ساير چيزها براى ما وارداتى بود. طراحى اغلب ابزارآلات ورزشى در خارج از ايران انجام مى شود. اما از آنجايى كه بسيار گران و در نتيجه لوكس است مورد استفاده قشر خاصى قرار مى گرفت. توجه كنيد كه وقتى يك كودك به دنيا مى آيد شايد نخستين وسيله اى كه به كار مى برد توپ باشد يا وقتى بتواند روى زمين قدم بگذارد از يك روروئك استفاده مى كند كه از اصول و قواعد بسيار ساده و چرخ آيروديناميك، سود برده است.
زمانى كه من رئيس دانشكده مهندسى پزشكى بودم (سال ۸۲ - ۸۱) فكر كردم بايد اصولى در توليد همين موارد ابتدايى را به كار ببريم. مثلاً توپ پلاستيكى كه مورد استفاده عموم است در درازمدت به زانو آسيب مى رساند. كمى بعد همين توپ دوجداره شد. همان بازى معروف گل كوچك. در اين بازى خود بچه ها دو توپ پلاستيكى مى خريدند كه يكى از آنها را پاره كنند و از آن جداره اى براى توپ مركزى بسازند تا بتوانند توپ را بهتر هدايت كنند. توپ يك لايه اصول مكانيكى ندارد زيرا باد به راحتى مسير آن را تغيير مى دهد يا ضربه پا به توپ يك لايه موجب مى شود آيروديناميك توپ تغيير كند. لازم بود ما همين مسأله تجربى را با محاسبات دقيق علمى كنيم تا با شرايط ما سازگار و منطقى شود. چين، در همان زمان توپ هايى توليد كرد كه ارزان و در عين حال مناسب تر بود و اين موجب تأسف من شد. از خود مى پرسيدم چرا ما نبايد بتوانيم يك توپ معمولى را توليد كنيم. از طرف ديگر به لحاظ فرهنگى در وضعى بوديم كه اگر به يك مهندس مكانيك مى گفتيم در طراحى توپ به ما كمك كند، احساس مى كرد به او توهين شده است. به همين خاطر هم اغلب ابزارهاى ورزشى كه در ايران توليد مى شد توسط افراد تجربى آشنا به بازار ساخته مى شود و از اين رو با كالاهاى خارجى قابل قياس نيست. براساس همين نيازها بود كه ما تصميم گرفتيم چنين رشته اى را ابداع كنيم.
\ در حال حاضر اين رشته چه جايگاهى دارد. آيا صرفاً يك رشته دانشگاهى است يا با فدراسيون ها ارتباط دارد؟
* اين شعار را شنيده ايد كه دانشگاه با صنعت فاصله دارد. ما آمديم كه اين مشكل را حل كنيم. دانشگاه آزاد با جذب ورزشكار تلاش كرد همين فاصله را كم كند. تكنولوژى - بويژه وارداتى - به قدرى سريع حركت مى كند كه قدرت علمى ما به آن نمى رسد. اما به هر حال در بخش انسانى مسائل ما در دانشگاه حل شد. زيرا توانستيم به ورزشكاران بقبولانيم مى توانند در يك رشته مهندسى تحصيل كنند. اما براى توسعه بخش فنى رشته مهندسى ورزش را تأسيس كرديم. ما بايد از يك سو خود را با علم روز دنيا روزآمد كنيم و از سوى ديگر با فدراسيون ها هماهنگ شويم زيرا عمل علم ما در فدراسيون محقق مى شود. به همين خاطر يك توقف ۲ ساله داشتيم. در اين مدت دانشجويى جذب نكرديم تا ميان ما و فدراسيون ها تعاملات تنگاتنگى برقرار شود. هر رشته اى براى طراحى حدود ۲۰ واحد تخصصى مى خواهد. اين واحدهاى درسى براساس نياز فدراسيون ها پيش بينى شده اند.
\ دانشگاه هاى ما از چه زمانى پذيرش مى كند؟
* ان شاءالله از سال آينده پذيرش ما شروع مى شود. درواقع در دفترچه هاى بعدى آن را خواهيد ديد.
\ يعنى ۴ سال بعد ما در هر تيم، يك متخصص مهندسى ورزش خواهيم داشت؟
* شايد بيشتر از يك متخصص. كارمهندسى ورزش به زمين و ورزش محدود نمى شود، تغذيه، گردش هوا و حتى حركت شناسى . مهندس ورزش به خاطر آشنايى با فيزيولوژى، آناتومى بدن را خواهد شناخت؛ از اين رو مى داند كه ورزشكار چگونه بايد زمين بخورد تا استخوان ها و يا بافت هاى نرمش آسيب نبيند؛ دقيقاً همان گونه كه زمين باشگاه يا استاديوم را متناسب بامقاومت بدن مى سازد.
\ آيا با وجود اين كه ما در ورزش مبحثى به نام مهندسى نداريم مى توانيم آن را حرفه اى بناميم؟
* خير، ما ورزش حرفه اى نداريم. كسانى هستند كه به صورت مقطعى كار حرفه اى انجام مى دهند، مثل رضازاده كه از قواعدى در مهندسى ورزش سود برده و تكنيك خود را بالا برده است. ولى هدف يك رضازاده نيست. بلكه خواست ما مجموعه اى از حرفه اى هاست.
\ يعنى در دهه بعد كه اين رشته جا افتاد، ما با يك جهش روبه رو خواهيم بود؟
* قطعاً و اگر اين گونه نشود ما در آن روزگار هيچ حرفى براى زدن نخواهيم داشت. توجه كنيد به اين كه در ورزش هاى انفرادى مثل كشتى ، وزنه بردارى و كاراته خوب هستيم. ولى هرجا به تجهيزات نيازمنديم ، مشكل پيدا مى كنيم. مثلاً در قايقرانى به طراحى قايق و پارو و البته درياچه هاى مصنوعى وابسته هستيم. ازاين رو ضعيفيم درحالى كه قهرمانى با توجه به استعداد انسانى ما دور از انتظار نيست.
\ يعنى معتقديد ما هيچ گونه استفاده اى از ابزار و تكنولوژى نداريم ؟
* نه به اين صراحت. ولى به ندرت استفاده مى شود. كما اين كه اغلب اين تجهيزات وارداتى اند. به همين خاطر مربى خارجى مى آوريم. مربى هاى ايرانى معمولاً ورزشكارانى هستند كه سالها در همان تيم بازى كردند.از اين رو كمتر سابقه علمى دارند. از طرف ديگر جامعه علوم انسانى نمى خواهد انحصار علمى خود را ـ در باره ورزش ـ از دست بدهد؛ و اين مسأله را كمى پيچيده مى كند. فضاى فرهنگى كه سالهاست شكل گرفته ، به طور طبيعى عليه ما خواهد بود. ما مى خواهيم بگوييم درس خواندن عين ورزش كردن و ورزش كردن عين دانش آموختن است. جا انداختن اين موضوع كمى دشوار خواهد بود.
\ برنامه هايتان براى سال هاى آينده به طور مشخص چيست؟
* خيلى دشوار است كه به (طور مشخص) پاسخ دهيم. زيرا در حال ارزيابى هستيم، بستگى دارد ببينم در چه زمينه هايى راحت تر مى توان وارد شد. به همين دليل رشته هاى محدودى را در نظر داريم. پس سعى مى كنيم بر روى رشته هايى دقيق شويم كه اولويت مذهبى دارد مانند تيراندازى، سواركارى ـ يا بديل آن اتومبيلرانى ـ و شنا.
\ پس به اين ترتيب مثلاً مقام هفتادودوم در جهان ـ در زمينه شنا ـ يك مقام نااميدكننده اى است؟
* نبايد گفت نااميدكننده. چون واقعاً كار نكرديم. شما كسى را كه سال ها بر روى او برنامه ريزى شده تا در ۱۰ دقيقه جواب دهد با كسى مقايسه مى كنيد كه با امكانات غيرقابل قياسى وارد گود مى شود.
\ با اين حساب آيا در نهايت صنعت ما استعداد چنين طراحى هايى را دارد يا نه؟
* چرا نه، مگر وقتى وارد بحث هسته اى شديم چقدر امكانات داشتيم. يا چقدر مردم آماده بودند. ما امروز تكنولوژى غنى سازى اورانيوم را بدست آورده ايم . تكنولوژى صنعت ما يك تكنولوژى سطح بالايى است. فقط بايد آن را هدفمند كرد.
\ ممكن است درباره تعاملاتى كه با بخش صنعتى انجام داده ايد بگوييد؟
* كار بر روى چند وسيله را شروع كرديم ولى براى رسيدن به توليد انبوه احتياج به زمان داريم. حمايت هاى كوچكى هم از جانب اهالى صنعت ديده ايم. به صورت موردى مى توانم از يك ماشين مسابقه اى ياد كنم كه به وسيله ما طراحى شده و در حال بهينه كردن آن هستيم. تفنگى براى نابينايان طراحى شده كه هيچ نمونه خارجى ندارد. يك ويلچر است كه با تنفس حركت مى كند و براى ورزش هايى مانند بسكتبال معلولان كه نياز زيادى به استفاده از دست دارند، بسيار مفيد است. اين ويلچر نيز فقط در ايران طراحى شد. مورد بعدى كنترل سيستم هاى علائم حياتى ورزشكار با تلفن همراه است. اين دستگاه با قراردادن سنسورهايى روى بدن ورزشكاران اطلاعات فيزيولوژيكى آنها را به صورت دائمى به پزشكان تيم مخابره مى كند.