حميده احمديان راد

به بهانه برگزارى نمايشگاه كتاب
كتاب خواندن را بياموزيم
اگر از ناشران بپرسيد كدام دسته از كتاب ها خوانندگان بيشترى دارد، هريك عقيده اى دارد. براى مثال، ناشران كتاب هاى فلسفه وتاريخ معتقدند رمان هاى سطح پائين خوانندگان زيادى دارد. كسانى كه كتاب هاى روانشناسى چاپ مى كنند، مى گويند كتاب هاى سياسى مورد اقبال كتاب خوانها ، به ويژه دانشجويان است. همين نشان مى دهد كه در واقع به طور كلى، جز استثنائاتى ،ميزان علاقه به مطالعه كتاب در ايران پائين است. ناشران به همين دليل به تدريج شمارگان كتاب ها را پايين و پايين تر آورده اند. دراين ميان، تنها برخى از كتاب هاى مذهبى و كتاب هاى آموزشى مرتبط با كنكور و كتاب هاى كمك آموزشى مدارس همچنان خوانندگان شان را حفظ مى كنند.

براى ناشران ، ۱۰ روز نمايشگاه ارديبهشت زمانى است كه مى توانند به فروش كتاب هاى مانده در انبار اميد داشته باشند و كتاب هاى جديدشان را معرفى كنند. بسيارى از انتشاراتى ها سررسيد چك هايشان را از ناحيه شركت در نمايشگاه مى پردازند. بازده فروش سال قبل است كه تيراژ سال بعد را تعيين مى كند. به اين ترتيب، ۲ سال هم بر دامنه انتقاد از سرانه كتاب خوانى و شمارگان كتابها افزوده مى شود و به حال دقايقى افسوس خورده مى شود كه ايرانيان وقت تلف مى كنند بى آن كه كتابى ورق بزنند. برخى به ويژه درهنگام برپايى نمايشگاه چندتايى كتاب مى خرند، ولى اين هم براى بحران كتاب كارساز نيست.
يك مهندس باتجربه هوافضا مى گويد:«چندسال پيش با هزينه خودم كتابى در زمينه مهندسى چاپ كردم. ولى تا به حال حتى به تعداد انگشتان دست هم اين كتاب ها به فروش نرفته.» با اين وصف ، براى گسترش كتابخوانى بايد راه هاى جديدى را امتحان كرد.
راه اندازى كتابخانه هاى الكترونيكى
ع.احمدى زاده، مدير يك پايگاه اينترنتى ،مى گويد: «اينترنت به سرعت در حال گسترش است و مردم به مطالعه از طريق اينترنت علاقه مندند. بنابراين، مى توان در زمينه ارائه كتاب از طريق اينترنت كار كرد.»
موضوع كتابخانه هاى الكترونيكى به اندازه اى مورد توجه قرار گرفته كه در آمريكا برخى از كتابخانه ها به اين كار روى آورده اند و كتاب ها را از طريق اينترنت در اختيار اعضا قرار مى دهند. آنها متوجه شده اند كه كتاب هايى كه از طريق اينترنت در اختيار مخاطبان قرار مى گيرد، بيشتر از كتاب هاى چاپى مورد علاقه قشر كتابخوان است.
تبليغات مناسبى صورت بگيرد
اگر مى بينيم كه ناگهان كتابى در عرصه جهانى گل مى كند و مردم ساعت ها پشت كتابفروشى ها صف مى كشند تا كتاب جديدى را كه تازه وارد بازار شده خريدارى كنند، بايد درك كنيم كه علاوه بر وجودعناصر جالب و خلاق دراين داستان ها، صنعت تبليغات هم پشت سر آنها قرار دارد. بى شك تبليغ كتاب هاى تازه منتشر شده كه موضوعاتشان مورد توجه مردم است، در گسترش كتابخوانى مؤثر است. در كشورهاى پيشرفته ، در برنامه هاى محبوب و پرطرفدار و درساعت هاى پربيننده، كتاب هاى جالب و خواندنى به عموم مردم معرفى مى شود و از نويسندگان اين كتاب ها دعوت مى شود تا در مصاحبه هاى جنجالى درباره اين كتاب ها شركت كنند. به طور كلى، معرفى كتاب و اطلاع رسانى به مردم در باره كتاب ها، در انتخاب كتاب هاى مناسب مؤثر است. اين موضوع به ويژه براى والدين كه مى خواهند براى كودكانشان كتاب انتخاب كنند، مفيد است.
آموزش كتابخوانى از كودكى آغاز مى شود
سينا اميرى، كارشناس مديريت، مى گويد: كشورهايى كه درصد كتابخوان ها در آنها بالاست، به هروسيله ممكن براى حفظ تمايل مردم به كتابخوانى و يا افزايش تعداد كتابخوان ها تلاش مى كنند.
وى مى افزايد: براى مثال در كشور فرانسه آموزش كتابخوانى از همان بدو تولد آغاز مى شود و اين موضوع در مهدكودك ها،مدارس، دانشگاه ها و رسانه ها به طور جدى دنبال مى شود. آموزش زبان و ادبيات فرانسه به حدى در مدارس و دانشگاه هاى اين كشور جدى گرفته مى شود كه خود فرانسوى ها هم به عنوان يكى از دروس دشوار از آن ياد مى كنند. دانش آموزان فرانسوى هرسال ناچارند چند كتاب از ادبيات قديم و جديد فرانسه را انتخاب كنند و در طول سال آنها را مطالعه كنند و از هر دانش آموز به طور جداگانه از اين كتاب ها امتحان گرفته مى شود. در كلاس هاى درس ، كتاب داستان خوانده مى شود و دانش آموزان به اتفاق معلمان كتاب ها را تحليل مى كنند. كتابخانه هاى مدارس نيز مجهزند. در هربرنامه ويژه اى كه در مدارس اجرا مى شود، به طرق مختلف و به شيوه اى جذاب كتاب خوانده مى شود. همچنين انواع و اقسام كتاب هاى روانشناسى در بازار اين كشور وجود دارد كه براساس نيازهاى جسمى و روانى هر گروه سنى نوشته شده و به والدين و مربيان مى آموزد كه براى هرگروه سنى چه كتاب هايى تهيه كنند، چگونه اطفال شان را با كتاب آشنا كنند و براى وى كتاب بخوانند. طبيعى است كه وقتى كودكى به كتابخوانى عادت كرده باشد، در بزرگسالى هم خواندن كتاب را رها نمى كند. درحالى كه انواع كتاب هاى داستان در بازار ايران وجود دارد و داستان هاى كهن ايرانى نيز پر از عناصر خلاق و تخيلى است كه مورد علاقه كودكان است، ما هم مى توانيم با به كارگيرى سياست مناسب، فرهنگ كتابخوانى را ميان مردم و به ويژه كودكان جا بيندازيم. »
كارشناسان مى گويند بهترين سن آشنايى با قصه و كتاب همان دوره خردسالى است، البته به شرط اين كه كتاب هاى مناسب سن آنها را تهيه كنيم.
دكتر معصومه رفيقى، روانشناس كودكان و نوجوانان مى گويد به شرطى كه براى بچه ها در هر سنى كتاب هاى مناسب تهيه شود ، خيلى زود مى توان آنها را با كتاب آشنا كرد.
وى مى افزايد: « براى تهيه كتاب مناسب براى كودكان بايد بدانيم آنان از چه زمانى واژگان را درك و چه زمانى آنها را بيان مى كنند. درهر مرحله اى از رشد، بچه ها به كتاب هايى نياز دارند كه اطلاعاتى را در اختيارشان قرار دهد. مثلاً براى بچه هفت ماهه نبايد كتاب داستان خواند چون او اول بايدمفاهيم و معانى واشيايى كه در محيط اطرافش هست را ياد بگيرد و نمى شود برايش رويدادى را تعريف كرد. حتى در مورد بچه يك ساله هم بايد كتاب مربوط به محيط بچه باشد و او دراين سنين فقط با شكل كتاب آشنا مى شود. دراين سن، بچه با اين كتابها، از محيط پيرامون خود از طريق جذب و انطباق به شناخت مى رسد و با كتاب هاى مصورى كه اشكال ساده دارد، با شكل ها و رنگ هاى مختلف آشنا مى شود. بچه از دو سالگى به بعد قصه را حتى اگر برخى از لغات آن را متوجه نشود، مى فهمد و مى توان افسانه ها و قصه هايى با شخصيت حيوان برايش تعريف كرد. هر قدر دايره لغات بچه ها بيشتر شود ، مى توان ماجراهاى بيشترى برايشان تعريف كرد. البته رشد درك كتاب از كودك به امكانات اطراف او مثل حوصله مادر و اسباب بازى هايى كه با آنها بازى مى كند بستگى دارد.»
همچنين كارشناسان مى گويند شكل درس ها هم درميزان تمايل و علاقه كودكان و نوجوانان به كتاب مؤثر است. اگر كودكان و نوجوانان ناچار باشند زمان زيادى را صرف حفظ كردن دروس خود كنند وقتى براى مطالعه آزاد برايشان باقى نمى ماند. در حالى كه تحقيقات نشان مى دهد پيشرفت تحصيلى كودكانى كه مطالعه مى كنند ، بيشتر از كودكانى است كه مطالعه نمى كنند و ميزان سوادآموزى در سال هاى كودكى در آنها به نتايج مفيدترى مى انجامد.
خوشبختانه، در حال حاضر والدين به خريد كتاب و كتابخوانى براى كودكان اهميت زيادى مى دهند.
روانشناسان مى گويند در صورتى كه والدين با فرزندانشان كتاب بخوانند و عقايد خود را براى آنها بيان كنند و عقايدشان را بشنوند، مى توانند روابط شان را با هم محكم تر كنند.
توجه به وسايل ارتباطى جديد مانند اينترنت براى عرضه كتاب، دنبال كردن رويكرد تبليغاتى درباره كتاب هاى جديد و آشناكردن كودكان با كتاب از همان دوران كودكى از روش هايى است كه با توسل به آنها مى توان وضعيت كتابخوانى را بهبود بخشيد. به كارگيرى اين روش ها و شيوه هاى ديگر و به طور كلى به كارگيرى سياست هاى فرهنگى مناسب مى تواند مانند كشورهايى كه درصد كتابخوان ها در آنها زياد است، به ازدياد قشر كتابخوان و افزايش شمارگان كتاب در ايران نيز بينجامد.