* ترجمه: عليرضا قدردوست نخچى

هر ماده شيميايى كه وارد محيط زيست مى شود، تأثيرات مخربى روى آن دارد. علف كش ها و سموم دفع آفات نيز به علت آن كه از موادشيميايى ساخته شده اند، از اين امر مستثنى نيستند. اين مواد در خاك تأثير زيانبارى دارند و همچنين موجب تغيير رفتار پرندگان و گياهخواران مى شوند. بيشتر علف كش ها به صورت اسپرى و به وسيله دستگاه مخصوص در زمين هاى كوچك و به وسيله هواپيما در مزارع بزرگ استفاده مى شوند. علف كش ها هر چند سريع علف هاى زائد را از بين مى برند اما در برخى موارد اگر به صورت درست و اصولى و با نظارت متخصصان استفاده نشود سبب صدمه ديدن گياهان و ديگر موجودات مى شود.
* علف كش چيست؟
علف كش ها مواد شيميايى هستند كه براى از بين بردن علف هاى هرز استفاده مى شوند. سالانه ميليون ها ليتر علف كش در مزارع، باغ ها و حياط و باغچه خانه ها استفاده مى شود. علف كش ها ممكن است روى گياهان اسپرى شوند و يا در خاك و در كنار ريشه گياه قرار گيرند و انواع گوناگونى دارند كه بنا به نوع گياهان منطقه و شرايط آب و هوايى و همچنين ميزان علف هاى هرز از انواع مختلف استفاده مى شود. علف كش ها بيشتر به دو نوع مشخص و كلى تقسيم بندى مى شوند. در نوع علف كش، تنها علف هاى هرز مشخص و معينى را از بين مى برد و تأثيرى بر ديگر علف هاى هرز كه از نوع ديگرى باشند ندارد و در نوع كلى همه علف هاى هرز از بين مى روند.
* آفت كش ها و تأثير بر خاك
علف كش ها به سبب داشتن موادشيميايى بر روى موجودات خاكى نيز تأثير مى گذارند. اين موجودات كه در لايه هاى كم عمق زمين قرار دارند بيشترين تأثير را از اين مواد مى گيرند. وجود اين موجودات در خاك سبب مى شود كه خاك حاصلخيزى خود را از دست ندهد و خاك تبديل به «خاك مرده» نشود.
* آفت كش ها و سلامت انسان
مشكل ديگرى كه علف كش هاى شيميايى دارند تأثير بر سلامت انسان است. اين تأثير زمانى بيشتر است كه به طور دستى و با استفاده از سمپاش به وسيله كشاورز انجام شود. استفاده از ماسك و دستكش مخصوص در هنگام استفاده و همچنين شست وشوى دست ها پس از استفاده مى تواند به كاهش ابتلاى انسان به ناراحتى هاى پوستى ناشى از اين آفت كش ها كمك زيادى بكند.
* زمان و مقدار استفاده از آفت كش ها
زمان استفاده از آفت كش ها در تأثير آنها مؤثر است. به عنوان مثال سمپاشى بايد در مواقعى باشد كه بارندگى نباشد تا سموم جذب گياه شوند و با باران يا باد در فضاى اطراف پراكنده نشوند. همچنين مقدار مصرف سموم نيز بايد مشخص باشد. استفاده بى رويه از آفت كش ها و سموم شيميايى نه تنها به گياه ضربه مى زند بلكه سبب ناراحتى هاى پوستى و تنفسى نيز مى شود.
* آفت كش ها چگونه بر پرندگان تأثير دارند؟
هر چند آفت كش ها تنها براى از بين بردن علف هاى هرز استفاده مى شوند، اما تأثيرات زيانبار آن تا مدت ها روى محيط زيست باقى مى ماند. پرندگان به طور مستقيم به اين آفت كش ها آلوده مى شوند و اين آلودگى بر نحوه زندگى، غذاى مصرفى و توليدمثل آنها تأثير بسزايى دارد. پرندگان و گياهان جزيى از اكوسيستم و چرخه طبيعى هستند. مسلم است كه با آسيب ديدن يكى از آنها، كل سيستم دچار اختلال مى شود و ادامه بقا براى ديگر موجودات به خطر مى افتد. پرندگان و گياهخواران ۲ دسته عمده هستند كه تأثيرات سموم روى آنها بيشتر از ديگر جانوران است اما پرندگان به دليل آن كه بيشتر در لاى شاخ و برگ گياهان لانه دارند در سمپاشى هوايى بيشترين آسيب را مى بينند.

محسن جندقى
اگر باز هم يك بزرگ ترى بيايد و بگويد «اون قديما ...» براى چند هزارمين بار پيشانى را چين مى اندازيم و مى گوييم «اون قديما ديگه گذشت...» اما اين بار بايد به چنين جمله اى توجه كنيم كه: «اون قديما ميوه ها مزه ديگرى داشت. سيب زمينى و پياز هم طراوت ديگرى داشت. ميوه هاى حالا ديگه اون مزه قديم را نمى دهد. انگار ديگه خاك ها فرسوده شده اند و نمى توانند محصول مناسب بدهند...» تعجب نكنيد چرا كه اين صحبت ها درست است.
آلودگى خاك افزون بر اين كه ضربات جبران ناپذيرى بر پيكره محيط زيست مى زند موجب مى گردد كه سموم خطرناكى وارد محصولات كشاورزى شده و بر روى انسان تأثير منفى بسيارى بگذارد. نمى خواهيم پس از خواندن اين گزارش هنگام عبور از يك ميوه فروشى فكر كنيد كه از كنار مغازه سموم رد مى شويد، اما مى توان با تصميم درست در خريد به سلامت خود كمك كنيد.

* سم در سيب زمينى
دكتر محمد جعفر ملكوتى در سال گذشته به علت اصلاح در فرمول كود، از سوى جشنواره آكادميك علوم جهان سوم به مقام نخست دست پيدا كرد. دكتر ملكوتى كه متخصص خاك شناسى است درباره استفاده بى رويه از كود و تأثير آن بر روى محصولات كشاورزى سخنان جالبى را عنوان مى كند، او به «ايران» مى گويد: «بيشتر كشاورزان از كودهاى اوره و فسفاته كه يارانه اى هستند استفاده مى كنند. البته اگر استفاده درست و بجا صورت گيرد هيچ مشكلى به وجود نمى آيد اما به علت ارزان بودن اين كودها شاهد هستيم كه به مقدار بسيار زيادى از آن مصرف مى شوند. كود اوره پس از مصرف در محصولاتى مانند پياز و سيب زمينى به نيترات تبديل شده و در آن ها تجمع مى شود. نيترات سرطان زاست. همچنين به علت شرايط اقليمى و آب وهوايى شمال كشور توصيه مى كنند كه از آب هاى زيرزمينى استفاده نشود چرا كه در اين آب ها نيترات وجود دارد. به همين علت است كه آمار سرطان دستگاه گوارش در مناطق شمال كشور بيشتر از ديگر مناطق است.
همچنين كود فسفاته پس از مصرف در گياه، سم كادميوم را توليد مى كند كه بسيار خطرناك است. اگر مقدار سم كادميوم در انسان به ۲۰ ميلى گرم برسد كليه هاى انسان از كار مى افتد. كادميوم موجب سرطان و كوتاهى قد در انسان مى شود.»
* سيب سمى
فكر مى كنيد چرا هنگامى كه سيب را گاز مى زنيد به سرعت كدر مى شود؟ چرا هنگام خوردن خيار طعم خاصى احساس مى كنيد؟ دكتر ملكوتى در اين باره مى گويد: «ميوه اى مانند سيب به علت بقاياى سمى كه در آن وجود دارد پس از گاز زدن به سرعت كدر مى شود. طعم غيرطبيعى خيار نيز به علت كود و سموم باقى مانده در آن است. هنگامى كه به خيار سم مى زنند براى اين كه اثر سم از بين برود بايد ۲۱ روز بگذرد اما به علت اين كه خيارهاى كوچك روانه بازار كنند تنها ۹ روز پس از سمپاشى آن را مى چينند. اين خيارها طعم خاصى مى دهد كه همان طعم سم است.
همچنين ديگر محصولاتى كه مانند خيار بوته اى هستند در معرض خطر تجميع سموم قرار دارند. در آب جنوب تهران سه نوع مرض است و حتى شنيدم در برخى از مكان هايى كه در آن سبزى كاشته مى شود شب ها با آب فاضلاب و روزها با آب موتورخانه آبيارى مى شوند. سبزى استعداد جذب سموم خطرناكى را دارد.
* كادميوم نخوريد
دكتر ملكوتى براى جلوگيرى از بيمارى هاى غيرقابل پيش بينى چند توصيه دارد: «در زمان خريد سيب زمينى توجه كنيد كه سيب زمينى هاى بسيار بزرگ و بسيار ريز را خريدارى نكنيد چرا كه كادميوم در اين نوع سيب زمينى ها جمع مى شود. همچنين سيب زمينى هايى را خريدارى كنيد كه به رنگ روشن باشند. پيازهايى خريدارى شود كه گردن متصل به خاك آن بسيار ريز باشد. البته به دليل شرايطى كه ميوه ها دارند تشخيص غيرسمى بودن آن ها بسيار مشكل است.
* كود وارد نكنيم
ملكوتى اعتقاد دارد كه ايران استعداد توليد كود را دارد و نيازى نيست كه كود چندانى را وارد كنيم. او در اين باره مى گويد: براى اين كه از مصرف بى رويه كود جلوگيرى كنيم بايد يارانه را از كودها برداريم. دولت كودهاى اوره و فسفات را كيلويى ۳۰۰ تومان مى خرد و به كشاورزان كيلويى ۵۰ تومان مى فروشد. كشاورزان نيز به طور بى رويه از اين كودها استفاده مى كنند چرا كه ارزان و در دسترس است. مانند قرص هايى كه ارزان و در دسترس هستند و اكثر مردم بدون دليل خاصى از آن استفاده مى كنند.
براى اين يارانه دولت متحمل پرداخت يك ميليارد و ۱۰۰ ميليون تومان در سال مى شود. اين درحالى است كه در كشور ما سالانه كود گوگرد به فراوانى توليد مى شود. چاره كار در اين است كه يارانه كودهاى داخل ايران برداشته شود تا اين كه كشاورزان كودى كه كيفيت محصولات كشاورزى را بالا مى برد خريدارى كنند.
* آزمايشگاه خاك
همانطور كه براى متوجه شدن نوع بيمارى انسان، پزشك آزمايش هاى گوناگونى را تجويز مى كند بايد براى تشخيص نوع بيمارى محصولات كشاورزى و خاك، آزمايشگاه هاى فراوانى تأسيس شود. دكتر ملكوتى در اين باره مى گويد: اين را مى دانيم كه كادميوم ضرر بسيارى دارد اما تأثير آن بر محصولات گوناگون يا تأثير ديگر كودها بايد در آزمايشگاهى مخصوص مورد بررسى كامل قرار گيرد. مى توان با اصلاح كودها و غنى كردن خاك ها به محيط زيست و سلامت خود كمك بسيارى كنيم.
فكر مى كنيد بيمارى هاى خاص و جديد چگونه به وجود آمده است؟ به علت كود و سموم جديد و اين كه نمى دانيم چه موقع اثر آن در محصولات از بين مى رود. به نظر من اگر يارانه را از كودهاى وارداتى از بين ببريم و كود وارد نكنيم و از كودهاى توليدى استفاده كنيم به مقدار بسيار زيادى به محيط زيست و سلامت خود كمك كرده ايم.