حميده احمديان راد
اسباب بازى يك كالاى فرهنگى است. اين موضوع را عروسك باربى ثابت مى كند. در ۱۹۹۲ ، شركت اسباب بازى هاى «ماتل» يك عروسك باربى سخنگو عرضه كرد كه اين عبارت را مى گفت : «كلاس رياضى سخت است!» اين عروسك باعث جنجال و بحث، مخصوصاً ميان والدين و معلمانى شد كه فكر مى كردند اين عروسك اين كليشه كه دخترها در رياضى خوب نيستند را تقويت مى كند. بعضى از مطالعات ديگر نشان داد كه دختران، دختر ايده آل خود را براساس ويژگى هاى باربى توصيف مى كنند.
بعضى از محققان اين را به عنوان مدرك مورد استفاده قرار مى دهند تا نشان دهند كه عروسك هاى باربى زنان را تشويق مى كند تا گرسنگى بكشند و هيكل شان راشبيه باربى كنند. برخى از محققان مى گويند عروسك باربى مسئول برخى از عمل هاى زيبايى و بى نظمى هاى خوردن است.
|||
اما به هرحال مطالعه اى با مقياس وسيع انجام نشده كه مستقيماً نشان دهد بازى با عروسك هاى باربى احترام به خود را پايين مى آورد يا آشفتگى ها در خوردن را افزايش مى دهد. هيچ مطالعه اى هم وجود نداشته كه ثابت كند دختران مى خواهند شبيه به عروسك هاى باربى شوند. ولى تأثير اين عروسك بر شكل ظاهرى و نحوه تغذيه زنان و دختران عصر جديد از نظر بسيارى بديهى است.
اسباب بازى هاى ديگر هم در حد خود بر شخصيت كودكان و نوجوانان و حتى بزرگسالان اثر مى گذارند. يك مطالعه حاكى از اين است كه اسباب بازى ها با شكل هاى ظاهرى دست نيافتنى ممكن است بر تصوير شخص از خودش اثر بگذارند. اين مطالعه عروسك هاى مذكر و تيپ هاى «اكشن» را مورد مطالعه قرار داده بود. مردان دراين مطالعه بعد از بازى با تيپ هاى اكشن فوق عضلانى، از خود احساس تأثير منفى بيشترى نسبت به اسباب بازى هاى معمولى گزارش كردند. اگر بازى با اسباب بازى مى تواند بر روى پسران به اين شكل اثر بگذارد، به طور مشابه به روى زنان هم اثر مى گذارد.
* به سياست گذارى فرهنگى نياز داريم
اسباب بازى ها علاوه بر بعد بازى، برشخصيت افراد حتى بزرگسالان هم اثر مى گذارد. اما اسباب بازى ها در كشور ما چندان جدى گرفته نمى شوند. توليد اسباب بازى به شكلى نيست كه هم از نظر كمى و هم از نظر كيفى با توليدات كشورهاى ديگر رقابت كند. اسباب بازى هاى ايرانى تنها۳ تا ۵درصد بازار ايران را در اختيار دارند. اسباب بازى هنوز در سطح كلان فرهنگى جدى گرفته نمى شود. در نتيجه ، صنعت اسباب بازى هم از نظر جنبه حمايتى و هم از نظر جذب سرمايه گذارى با مشكلاتى مواجه است. اين موضوع مى تواند به شكلى خارج از كنترل ما بر شخصيت مردم تأثير بگذارد.
اين به معناى محدودكردن و يامبارزه با بعضى از اسباب بازى هاى خارجى نيست، چون تجربه نشان داده اين نحوه مواجهه به نتيجه موردنظر منتهى نمى شود. براى مثال، يك شهروند در باره عروسك باربى مى گويد:«دخترم تعداد زيادى عروسك باربى دارد. آن چه كه دراين عروسك براى او جالب است ، علاوه بر خود عروسك،وسايل جانبى آن مانند لباسها، وسايل آرايش و ... است. به نظر من قيمت اين عروسك هم بسيار مناسب است.»
شركت ماتل اين عروسك را با تيراژ زياد و به شكل صنعتى توليد مى كند. بنابراين ، قيمت آن ارزان تمام مى شود.اماوضعيت دركشور ما به گونه اى است كه مى توانيم بگوييم ما اصلاً صنعت اسباب بازى نداريم. چندسال پيش عروسك هاى دارا و سارا براى مقابله با عروسك باربى در بازار عرضه شدند ، ولى هرگز نتوانستندجاى باربى را پر كنند.
دكتر معصومه رفيقى مرند،كارشناس باسابقه در زمينه بازى و اسباب بازى، مى گويد:«عروسك هاى دارا و سارا چهره ايرانى دارند، ولى اين عروسك ها درچين توليد شده است. مواد اوليه اى كه در آنها به كار رفته قابل مقايسه با باربى نيست.
من پيشنهاد مى كنم كه اجازه داده شود توليدكنندگان داخلى اين عروسك ها را مانند عروسك هاى ارزانى كه در حال حاضر در بازار وجود دارد، به شكل انبوه توليد كنند تا همه بتوانند آنها را بخرند. ضمن اين كه اصولاً لباس هاى محلى اين عروسك ها براى بچه ها جالب نيستند. مى توان براى دارا و سارا همان لباس هاى ساده اى كه بچه ها در خانه مى پوشند، توليد كرد و لوازم جانبى متناسب با فرهنگ ايرانى را هم در كنار آنها عرضه كرد.»
وى درباره تأثير اسباب بازى مى گويد: «از دوران پيش از دبستان، اسباب بازى نياز فطرى بچه ها را ارضا مى كند. بازى ها و اسباب بازى ها براى بچه ها حالت نمادين دارد. آنها با بازى با اسباب بازى باكاربرد وسايل آشنا مى شوند. اسباب بازى ها دسته بندى هاى مختلف دارند. بعضى از آنها فناورى خاصى را معرفى مى كنند و بچه ها با كاربرد وسايلى كه برآمده از فناورى هاى پيشرفته است ، آشنامى شوند.
اين اسباب بازى ها كه به نحوى با كشاورزى و صنعت و غيره ربط دارند به بچه ها ايده مى دهند و به آنها راهى براى انتخاب شغل آينده شان نشان مى دهند. جنبه مثبت اسباب بازى بيشتر از جنبه منفى آن است. در واقع، جنبه منفى اسباب بازى ورودمحصولات و وسايلى است كه فرهنگ هاى ديگر را اشاعه مى دهد. براى مثال، وسايل جانبى و وسايل خانه يك عروسك خاص مى تواند تجمل گرايى و مصرف گرايى را در داخل به وجود آورد. درحالى كه همه خانواده هاى ما امكان تهيه آنها را ندارند. در موارد خاصى اگر استفاده از اين اسباب بازى ها مثل باربى همه گير شود، مى تواند قانون و قاعده هاى فرهنگى و سنتى را بشكند. بنابراين هم خانواده ها و هم كسانى كه متولى كودكان هستند بايد معيارهايى براى انتخاب داشته باشند.
اگر ما خودمان اسباب بازى هايى با ملاحظات فرهنگ خودمان نداشته باشيم ، خانواده هايمان نمى توانند بچه ها را قانع كنند كه اسباب بازى هاى متعلق به فرهنگ هاى ديگر را نخرند. دراين شرايط، وقتى بچه هاى متمول مى توانند اسباب بازى هاى خارجى بخرند، بچه هاى ديگر حسرت مى خورند.
اسباب بازى هاى ديگر هم اگر درست مورد استفاده قرار نگيرند، مى توانند بر شخصيت بچه ها تأثير منفى بگذارند. نمونه اين اسباب بازى ها، اسباب بازى هاى جنگى مانند تانك و تفنگ و مسلسل است.
دكتر رفيقى مى گويد:«آمارها نشان مى دهد دختران هم به اين اسباب بازى ها تمايل زيادى نشان مى دهند. اين پديده در كشورهايى كه جنگى در آن در مى گيرد، بيشتر رخ مى دهد. اگر از اين وسايل درجهت منفى استفاده شود، خشونت ناشى از اين ها باعث مى شود كه بچه ها كم حوصله شوندو حالت تهاجمى اين اسباب بازى ها بر بچه ها اثر منفى مى گذارد. بنابراين، والدين مى توانند دركنار بچه ها در اين بازى ها شركت كنند و بازى را به شكل پليس بازى درآورندو قانون بگذارند.»
* تأثير اسباب بازى ها ناديده گرفته مى شود
چندى پيش يكى از كارشناسان كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان به گزارشگر روزنامه گفت:«مدتى پيش از حمله آمريكا به عراق از نمايشگاه اسباب بازى نورنبرگ آلمان بازديد كردم و در آنجا وقوع جنگ را پيش بينى كردم. شكل تهاجمى برخى از اسباب بازى ها و شعارها و پيام هاى آنها حكايت از وقوع جنگ بر ضد عراق داشت. بعد از واقعه ۱۱ سپتامبر و پيش از وقوع جنگ افغانستان هم اسباب بازى ها القاعده و تروريسم را نشانه رفتند. اين گونه تأثيرات جديد نيست.
«نازى ها سه، چهار سال پيش از آغاز جنگ جهانى دوم، اسباب بازى هايى را وارد بازار كرده بودند تا زمينه را براى جنگ مهيا كنند.» طبيعى است كه وقتى اسباب بازى ها براى ايجاد زمينه جنگ توليد مى شود، براى مقاصد ديگرى هم توليد مى شود.
محترم شجاعى، كارشناس علوم تربيتى ، مى گويد: «اسباب بازى ها به رشد ذهنى و عاطفى بچه ها كمك مى كنند، به شرط اين كه بدانيم چه اسباب بازى هايى را در اختيار بچه ها قرار دهيم. اسباب بازى هاى خشن روى بچه ها تأثير بد مى گذارند و بنابراين والدين بايد به نحوى بچه ها راهدايت كنند كه اين تأثيرات خنثى شود. تأثير فرهنگى اسباب بازى ها، عروسك ها و وسايل جانبى آنهاهم مى تواند خطرناك باشد، به خصوص در كشورهايى مثل كشور ما كه به اسباب بازى فقط به عنوان سرگرمى نگاه مى شود و بنابراين تمهيداتى براى خنثى كردن اثرات منفى آنها انديشيده نمى شود. ممنوعيت بازى با برخى از اسباب بازى ها هم فقط كودكان و نوجوانان را نسبت به آنها كنجكاوتر مى كند. بنابراين، واقعاً لازم است به آموزش مؤلفه هاى فرهنگى خودمان از طريق اسباب بازى هاى ساخت داخل بينديشيم.»
علاوه برايران كه عروسك هاى دارا و سارا را عرضه كرد، كشورهاى ديگر هم براى مقابله فرهنگى با اسباب بازى هاى ساير فرهنگ ها، به خصوص عروسك باربى دست به توليد عروسك زدند. عروسك امينه و فولا در كشورهاى عربى از جمله اين عروسك هايند.
به گفته ساير رسانه ها، فولا به عنوان نماد يك دختر مسلمان طرفداران زيادى در كشورهاى اسلامى پيدا كرده و اسباب بازى هاى غربى و باربى را به عقب رانده است. اين نشان مى دهد كه كشورها از بابت تأثير فرهنگى و حتى سياسى اسباب بازى ها بيمناك اند، به ويژه آن كه اين نوع اسباب بازى ها هر بار به شكلى جديد و با هدف هاى خاصى به بازار عرضه مى شوند.
اسباب بازى كالايى فرهنگى است ، بنابراين لازم است سياست هاى فرهنگى مناسبى براى آن اتخاذ شود. طبيعى است كه برخورد با يك كالاى فرهنگى ساده نيست، به ويژه آنكه پديده قاچاق وكنجكاوى مصرف كنندگان نمى تواند استفاده از آن را محدود كند. در اين شرايط، كارشناسان توصيه مى كنند،اسباب بازى ها را با كيفيت خوب و متناسب با فرهنگ ايرانى توليد كنيم و به شكل ارزان در اختيار مصرف كنندگان قرار دهيم.