ترجمه: عليرضا قدردوست نخچى
بيش از ۷۱ درصد از سطح كره خاكى را آب پوشانده است و ۶۵ درصد از بدن انسان از آب تشكيل شده است. دسترسى به آب سالم جزو نيازهاى اوليه بشر محسوب مى شود. استفاده از آب آلوده و كثيف بيمارى هاى پوستى و گوارشى زيادى را به همراه دارد. همچنين آب آلوده، زندگى جانوران آبزى را به خطر مى اندازد و موجب اختلال در چرخه طبيعى زندگى و اكوسيستم مى شود.
آب چگونه آلوده مى شود؟
برخى از انواع آلودگى هاى آب بنا به دلايل طبيعى است؛ نظير سيل كه به همراه آن مقدار زيادى آلودگى و مواد آلوده خطرناك براى آب وارد منابع آب و آب راه ها مى شوند. ولى عمده آلودگى هاى آب، داراى دلايل انسانى است و بشر آلوده كننده بزرگ منابع آب است. هر روزه براى تأمين آب مصرفى از آب رودخانه ها، درياچه ها و درياها استفاده مى شود. چنانچه اين منابع دچار آلودگى شوند، انسان نيز به بيمارى مبتلا مى شود. آب در چرخه حيات انسان و همه موجودات نقش بسزايى دارد. اگر بتوانيم پس از استفاده از آب، آن را آلوده نساخته و باز هم به منابع اوليه بازگردانيم، هم آب را آلوده نكرده ايم و هم با كمبود منابع آب مقابله كرده ايم. بشر ساليان زيادى است كه با معضل آلودگى آب مواجه است. با بارش باران و شستن كودهاى شيميايى و آفت كش ها در مزارع و شستن مواد شيميايى در معادن صنعتى سموم زيادى وارد خاك و منابع تأمين آب مى شود. تصفيه اين آب ها بسيار مشكل و پرهزينه است. بهترين راه مقابله آن است كه نگذاريم مواد آلوده كننده وارد آب شوند.
انواع آلودگى آب
ميكروبيولوژيك: در اين نوع آلودگى، ويروس ها و باكترى ها در آب نفوذ و گسترش زيادى پيدا مى كنند و آب را آلوده مى سازند. شنا كردن در اين آب هاى آلوده بيمارى هاى پوستى خطرناكى را به همراه دارد. استفاده از آب هاى آلوده موجب فلج اطفال، وبا و ديگر بيمارى هاى گوارشى مى شود.
شيميايى: در اين نوع از آلودگى آب ته مانده ها و پساب كارخانه ها و اماكن صنعتى وارد آب راه ها و منابع آب مى شود. وجود اين مواد در آب موجب مرگ و مير آبزيان بويژه ماهى ها مى شود. استفاده انسان از اين ماهى هاى آلوده نيز بيمارى هاى گوناگونى را به همراه دارد. وارد شدن مواد شوينده و روغن ها به آب سالم نيز بر پاكى آب تأثير منفى دارد. در آب سالم مواد معدنى خوبى وجود دارد كه هم براى انسان مفيد است و هم به رشد و نمو گياهان كمك زيادى مى كند. با وارد شدن مواد آلاينده، تركيب و مقدار اين مواد به هم مى خورد و آب حالت سالم و طبيعى خود را از دست مى دهد. يكى از راه هاى مؤثر مقابله با آلودگى منابع آب استفاده از فيلترهاى مخصوص جذب مواد است.
از جمله راه هاى مؤثر براى مقابله با آلودگى آب، استفاده از سيستم فاضلاب است. در اين سيستم آب فاضلاب همه منازل در محلى جمع مى شود و پس از تصفيه آن، آب براى آبيارى و يا حتى شست وشو استفاده مى شود. با اين كار از آب تصفيه شده براى چنين مصارفى استفاده نمى شود و از ذخاير آب كمترى استفاده مى شود.
راه ديگر استفاده از فيلترهاى جذب است. در اين فيلترها، رسوبات و مواد آلوده جذب فيلترشده و آب وارد زمين مى شود تا پس از عبور از خاك - كه به عنوان فيلتر طبيعى عمل مى كند - وارد آب هاى زيرزمينى شود.
استفاده از مواد شوينده كه آلايندگى كمتر و سازگارى بيشترى با محيط زيست دارند موجب مى شود كه پس از استفاده از آنها آب كمتر آلوده شود. همچنين بايد سعى شود كه رنگ هاى صنعتى و شيميايى و روغن ها وارد آب راه ها و منابع آب نشوند. كودهاى شيميايى و آفت كش ها نيز بايد به اندازه و درست مصرف شوند. هيچ كس از آلودگى آب مصون نيست اما مى توان با انجام اقدام هايى كوچك اما تأثيرگذار مانع بروز فاجعه اى بزرگ شد. فاجعه اى كه كل اكوسيستم و چرخه طبيعى را به خطر مى اندازد و زندگى را بيش از پيش سخت تر مى كند.

محسن جندقى
زمانى كه تب خصوصى سازى و واگذارى امور به مردم بالا گرفت هيچ كس فكرش را هم نمى كرد كه سازمانى مانند محيط زيست با شتاب بسيارى به بررسى اين امر بپردازد.
واگذارى محيط زيست مقوله اى است كه باتوجه به ويژگى هايى مانند دراختيارداشتن اراضى ملى فراوان، شرايط اقليمى متفاوت اين اراضى و قوانين سخت در نگهدارى آن ها، دشواربه نظر مى رسيد.
با اين وجود مسئولان سازمان حفاظت محيط زيست با مطالعه روش هاى واگذارى اراضى به بخش خصوصى نخستين قدم را برداشتند. منطقه شكارمصنوعى در استان سمنان به يك شركت خصوصى - به طور آزمايشى- واگذارشد. دومين قدم نيز دراين زمينه به سرعت برداشته شد.
تعاونى هاى محيط زيست
سازمان محيط زيست و وزارت تعاون به منظور بهبود و ارتقاى سطح كارايى و بهره ورى شركت هاى تعاونى تفاهم نامه اى را به امضا رساندند كه نشانگر تلاش دولت براى كاهش تصدى گرى دراين بخش و اجراى اصل ۴۴ قانون اساسى است. به موجب اين تفاهم نامه وزارت تعاون و سازمان حفاظت محيط زيست دراختصاص منابع، واگذارى تسهيلات و اعتبارات و كمك هاى فنى و اعتبارى بويژه تسهيلات صندوق تعاون، تعاونى هاى تشكيل يافته را در اولويت قرار خواهدداد.
از مهم ترين محورهاى اين تفاهمنامه تشكيل و توسعه تعاونى هاى محيط زيست، تعاونى هاى مشاوره اى و پژوهشى، تعاونى هاى بازيافت ضايعات و ساماندهى پسماندها، تعاونى هاى نظارت بر رعايت استانداردهاى زيست محيطى، خدمات طبيعت گردى، اكوتوريسم، توليد و تكثير حيات وحش، ايجاد فضاى سبز و بهسازى محيط زيست و ارائه خدمات مهندسى زيست محيطى است.
همچنين شركت هاى تعاونى كه براساس اين تفاهم نامه تشكيل مى شوند، موظف هستند در انتخاب مديران عامل خود ضوابط و شرايط هنگام عقد سازمان محيط زيست را رعايت كنند و ادارات كل تعاون پيش ازانتخاب مديرعامل شركت تعاونى هماهنگى لازم را با ادارات كل محيط زيست داشته باشند.
البته براى پيگيرى مفاد اين تفاهمنامه كميسيونى مركب از معاون پژوهش و آموزش سازمان حفاظت محيط زيست و معاون طرح و برنامه وزارت تعاون تشكيل شده كه دبيرخانه مشترك آن در سازمان حفاظت محيط زيست مستقر خواهدبود.
اشتغالزايى
همكارى محيط زيست و وزارت تعاون با رويكرد اشتغال علاقه مندان و فارغ التحصيلان رشته هاى محيط زيست در قالب تشكيل تعاونى به امضا رسيده و الگوهاى توسعه و گسترش فعاليت تعاونى هاى زيست محيطى دراختيار متقاضيان قرارمى گيرد.
دكتر فاطمه واعظ جوادى رئيس سازمان حفاظت محيط زيست از مدت ها قبل طرح هاى اشتغالزايى را براى فارغ التحصيلان رشته هاى محيط زيست موردبررسى قرارداده بود كه با امضاى اين تفاهم نامه يكى از طرح هاى اشتغالزايى به اجرا درخواهدآمد. رئيس سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره مى گويد: «رويكرد اصلى از تأسيس شركت هاى تعاونى محيط زيست، اشتغال فارغ التحصيلان جوياى كار، ارائه خدمات مشاوره اى و پژوهش، توسعه اكوتوريست و ... است. فارغ التحصيلان رشته هاى مرتبط با محيط زيست مى توانند در قالب تعاونى با رعايت ضوابط و دستورالعمل هاى سازمان حفاظت محيط زيست به فعاليت پرداخته و رابط بين محيط زيست و شرح وظايف سازمان باشند.»
حراست از محيط زيست
سازمان محيط زيست يك نهاد نظارتى است و به طور محدود مانند استفاده از محيط بان توانايى اجرايى دارد. دلاور نجفى معاون محيط طبيعى سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره مى گويد: «به ازاى هر ۱۲ تا ۱۵ هزار هكتار مناطق زير حفاظت سازمان محيط زيست فقط يك محيط بان وجوددارد. براى رسيدن به شرايط استاندارد به ۱۲ هزار محيط بان احتياج داريم»!
بديهى است كه سازمانى مانند محيط زيست باتوجه به كمبود نيروى انسانى و منابع مالى به سختى مى تواند در اجراى وظايف خود عمل كند. به همين علت به نظر مى رسد تشكيل تعاونى هاى محيط زيست كمك بسيارى به سازمان كند. رئيس سازمان حفاظت محيط زيست دراين باره مى گويد: «سازمان حفاظت محيط زيست يك دستگاه حاكميتى و نظارتى است و در آن از واژه هزينه اى استفاده نمى شود. ما در ۲ بخش محيط زيست انسانى و طبيعى فعاليت مى كنيم.
تشكيل تعاونى ها نيز با توجه به اين كه بخش تعاون با همه وجوه قانونى خود توانايى استفاده از امكانات و وام هاى زودبازده را داشته است مى تواند در بسيارى از فعاليت هايى كه زمينه واگذارى آن ها فراهم است حضور داشته باشد.
به طور يقين محول كردن بخشى از وظايف سازمان محيط زيست به بخش خصوصى و تعاون گام بلندى در اجراى اصل ۴۴ محسوب مى شود و حمايت از اين طرح مى تواند نتايج مناسبى مانند اشتغالزايى، كمك به دولت در اجراى بهتر وظايف زيست محيطى، استفاده بهينه از متخصصان رشته هاى مرتبط و... دربرداشته باشد.
البته اين نتايج در صورتى به دست خواهدآمد كه مسئولان سازمان حفاظت محيط زيست روند اجراى اصل ۴۴ و واگذارى بخشى از وظايف به بخش خصوصى را تداوم بخشد.
به عبارت بهتر مى توان با اين روندبه موفقيت درمأموريت ۴۴ اميدوار بود.