اين هفته نخستين همايش بين المللى سيماى پيامبر اعظم (ص) و برنامه هاى درسى در محل اجلاس سران كنفرانس اسلامى تهران برپا شد و با توجه به ضرورت شناساندن هرچه بيشتر ابعاد مختلف زندگى پر بار پيامبر اكرم(ص) در كتب درسى و بررسى آن در ساير كشورهاى اسلامى مورد استقبال قرار گرفت.
نظام آموزش و پرورش به دليل نقش و وظايفى كه در تربيت نسل جديد دارد، از اهميت بسيارى برخوردار است و با بهره مند شدن از تعاليم عاليه پيامبر اعظم(ص) و الهام گرفتن از سيره نبوى در برخورد با مسائل آموزشى و پرورشى، مى تواند آينده روشنترى را براى كشورمان به ارمغان آورد.ضرورت آشنايى بيشتر مسئولان آموزشى و والدين با سيره نبوى و راه كارهاى استفاده از اين چشمه جوشان و پر بركت در ارتقاى تعليم و تربيت فرزندان، زمينه ساز برپايى نخستين همايش بين المللى سيماى پيامبر اعظم(ص) و برنامه هاى درسى شده است كه با عنايت به سال پيامبر اعظم(ص) مى تواند گامى در راه عينيت بخشيدن و توسعه استفاده از تعاليم عاليه پيامبر رحمت در مسائل مرتبط با آموزش و پرورش باشد.
دكتر محمدرضا بهرنگى، استاد دانشگاه تربيت معلم در باره يكى از ويژگى هاى اخلاقى پيامبر اكرم(ص) مى گويد:مهربان ترين مهربانان، خداوند است كه مسلمانان در هر روز و شب در ۵ عبادت نماز واجب و در هر نماز بارها او را بخشاينده، بخشنده و مهربان مى خوانند.شناسه عملياتى يا هدف مشخص درسى نيز بر گرفته از اين انتظار خداوند از بندگانش است كه مهربان باشند. در فرمان خدا به پيامبر عظيم الشأن به عنوان اسوه معلمان، در آيه ۱۵۹ سوره مباركه آل عمران آمده است: «اى پيامبر به علت لطف خداوند، تو با اطرافيان نرمخو شدى.اگر با آنان با رأفت برخورد نمى كردى از گرد تو پراكنده مى شدند.ايشان را ببخشاى و براى آنان طلب آمرزش كن و در كارها با آنان مشورت كن و زمانى كه براى انجام كارى تصميم گرفتى، به خدا توكل كن كه خدا اعتماد كنندگان رادوست مى دارد.»
بنابراين، خدا مى خواهد كه بنده هايش بيش از هر چيز مهربان باشند.
دانش آموزان هم بيش از هر چيز مى خواهند معلمانشان مهربان باشند.در چند اقدام پژوهشى در كارگاه هاى روش تدريس، براى مشخص كردن مفهوم مهربانى از معلمان ابتدايى و راهنمايى خواسته شد بهترين معلم دوران ابتدايى خود را معرفى كنند.سپس سؤال شد او چه مى كرد كه به عنوان بهترين معلم در زندگى آنان شناخته شده است.تنها عامل مشترك در تمام پاسخ ها مهربانى او بود.
مى توان مهربانى را به مفهوم آرزو، هدف ومقصد با جنبه بينشى، و فلسفى و راهبردى در سطح فراكلان تربيتى، به مهربانى در سطح مأموريتى، تاكتيكى و كلان به شكل محتواى برنامه درسى در آورد و براى مهربانى طرح درسى تهيه كرد و در سطح خرد و عملياتى در كلاس هاى درسى، در همه عناصر تدريس به طور نظام مند براى يادگيرى همه مفاهيم علمى به كار گرفت كما اين كه اين نوع برنامه ريزى براى چندين پايه و دروس مختلف تهيه و اجرا شده است.
سيماى پيامبر اعظم(ص) در كتاب هاى درسى اسپانيا
دكتر زهره موسى زاده عضو هيأت علمى دانشگاه امام صادق(ع) درباره توصيف سيماى پيامبر اعظم(ص) و دين اسلام در كتاب هاى درسى اسپانيا مى گويد: حيات اسلام در آندلس از سال ۷۱۱ تا ۱۴۹۲ ميلادى افزون بر ۸ قرن ادامه داشت.دورانى كه تاريكى جهل، انحطاط و عقب ماندگى بر اروپا و به طور كل غرب سايه افكنده بود.ثمره حضور مسلمانان در اسپانيا علاوه بر رشد و پرورش انديشمندانى مانند ابن رشد، ابن عربى، ابن باجه و بسيارى از ديگر بزرگان در حوزه هاى فلسفه، منطق، عرفان و ادبيات، موجبات پيشرفت در زمينه هاى معمارى، صنايع دستى، موسيقى، رياضيات، نجوم، جغرافيا، كشاورزى، اقتصاد و نهاد هاى سياسى، اجتماعى و فرهنگى رافراهم ساخت.
با در نظر گرفتن اين پيشينه تاريخى در اسپانيا، بررسى تصوير ارائه شده از دين مبين اسلام و بويژه سيماى پيامبر اعظم(ص) در برنامه و كتاب هاى درسى نظام آموزشى آن كشور، مى تواند ما را در تعميق شناخت و زمينه سازى بستر مناسب براى انجام مطالعات و تحقيقات و اقدام هاى مقتضى به منظور اصلاح نگرش عمومى و بخصوص نسل جوان يارى دهد.«ائوخنيوترياس»، فيلسوف اسپانيايى و استاد دانشگاه بارسلونا در فصلى از كتاب انديشيدن به دين (سال ۱۹۹۷) خاطرنشان مى سازد: اگر موضوع قابل توجهى در آغاز هزاره سوم وجود داشته باشد، بدون ترديد، موضوع دين است.گرايش روز افزون مردم و بخصوص نسل جوان به مذاهب شرقى در دل غرب نشان از خلأ معنوى و علاقه فزاينده و روبه رشد به سمت مذهب دارد و اگر تيرگى قرون وسطى حاصل از افراط كليساى روم در غرب روزى با رايحه روشنگر شرق اسلامى زدوده شد، امروز نيز يك بار ديگر تيرگى حاصل از مدرنيسم افراطى با همين رايحه زدوده خواهد شد.
پژوهشگران يادشده ، بيش از ۶۰ كتاب درسى از ۳۵ ناشر معروف كتاب هاى آموزشى و كمك آموزشى در ۴ مقطع نظام آموزشى اسپانيا (پيش دبستانى، ابتدايى، متوسطه ومقطع نهايى يا ديپلم) را مورد بررسى قرار داده اند كه حوزه هاى مرتبط باموضوع مقاله آنان بيشتر كتاب هاى درسى در زمينه هاى علوم اجتماعى، تاريخ، جغرافيا، مذهب، اخلاق و فلسفه در مقاطع بالاتر تحصيلى بوده است.
مطالعات انجام شده نشان مى دهد اطلاعات مورد استفاده براى آشنا ساختن دانش آموزان اسپانيا ، كامل ومناسب نيست و امكان مورد استفاده قرارگرفتن آئين جاودانه اسلام را در همه ادوار مورد ترديد قرار مى دهد.از اين رو تلاش و اقدام هاى مقتضى انديشمندان متعهد جمهورى اسلامى ايران و دنياى اسلام براى معرفى درست و اصولى سيماى پيامبر اعظم(ص) و دين مبين اسلام در اسپانيا، ضرورت دارد.
تبيين سيماى پيامبر اعظم(ص) در برنامه هاى درسى
ليلا گيلك از آموزش و پرورش شهررى ضرورت تبيين سيماى پيامبر اعظم(ص) در برنامه هاى درسى را يك ضرورت مى داند و مى گويد: سيرت و سنت بزرگان و فرزانگانى كه دنيا در نظرشان حقير مى نمايد، عزت و جلال ربوبى در نگاه و باورشان مى نشيند، در مقام عبوديت و بندگى، صفا و طهارت مى يابند و منشأ آثار و بركات مى شوند، آموزنده و برانگيزنده است كه در اين ميان، سيرت منور رسول اكرم(ص) از اهميت بسيارى برخوردار است، زيرا نمونه اعلاى انسان كامل و آئينه شفاف جمال حق و اتم مظاهر صفات الهى است.
تاريخ، پيامبر اسلام را انسانى بزرگ و تأثيرگذار مى شناسد. متحد ساختن اقوام متفرق عرب و دميدن روح ايمان، اخلاص و اعتقاد به نفس در آنان موجب شد تا آن قوم بتواند در كمتر از دو دهه، امپراتورى هاى پر جلال و شكوه ايران و روم را به زانو درآورد.اما باوجود آن همه عمليات نظامى و فتوحات رعد آساى پيامبر اعظم(ص) هرگز نام آن حضرت در رديف فاتحان نام آور تاريخ رقم نمى خورد.زيرا كار شگفت و انقلاب عظيم ترى كه پيامبر اكرم(ص) در عرصه علم و فرهنگ و انسان سازى بنياد كرد، نام او را از زمره حادثه آفرينان و ماجراجويان بزرگ تاريخ، جدا مى سازد.
خوى آسمانى پيامبر خدا، روح زلال و لطيف و دل سرشار از رحم و شفقت وى، و صبر و متانت و ايمان و عشق و صفا و تدبير حكيمانه شان، ايشان را حتى در قضاوت و اعتراف بيگانگان و بلكه دشمنان و بدخواهان، چهره اى استثنايى و بى بديل، در ميان همه بزرگان بشريت قرار داده است.
بى شك تعاليم پيامبر اكرم(ص) از مهم ترين منابع شريعت و اصول اخلاقى و دينى اسلام است.اين تعاليم از نظر اهميت بعد از قرآن قرار دارد و در بخش هاى متفاوت اين كتاب آسمانى بارها مورد تأكيد قرار گرفته است.
آدميان، در زندگى نيازمند الگو و سرمشق اند و اين نيازها ساخته و پرداخته ذهن انسان، بلكه نياز زيستى- روانى اوست و انبيا و سيره آنان «اسوه» ها والگوهاى عينى كاروان بشريت اند.
بازيابى سيره نبوى
به گفته پژوهشگران ، بازيابى سيره نبوى، از آن رو حايز اهميت است كه مى توان در باره پيشينه و حال مسلمانان و جهان اسلام به داورى نشست.مسلمانان تا آن زمان كه در پرتو آئين اسلام مى كوشيدند، فتح مى كردند، دانش مى آموختند، اختراع مى كردند، تجربه مى آموختند، دانش ملت هاى ديگر را ترجمه مى كردند، با بازارهاى بزرگ دنيا تعامل و داد و ستد داشتند، تمدن شان در اوج بود و تمامى تمدن هاى باستانى و حتى تمدن هايى با پيشينه ۵ هزار سال را تحت الشعاع قرار داده بودند.اما از زمانى كه دانشمندان مسلمان به اختلاف هاى فرقه اى مشغول شدند و جامعيت دانش هاى دينى را فقط در سطوح يكى از شاخه هاى فرعى علوم اسلامى محدود كردند، دريچه هاى تعاليم علمى به جهان خارج بسته شد، قدرت حكومتى و خلافت، به سستى گراييد، توده هاى مردمى به اختلاف هاى مذهبى و تعصبات قومى و محلى روى آوردند، دوران افول و انحطاط تمدن اسلامى آغاز شد و درست از همان زمان بخش هايى از جهان - كه وارثان تمدن هاى يونان و روم بودند- به بازسازى خود پرداختند و اين بار چنان پيش رفتند و چنان تمدنى برپا ساختند كه نه تنها حيرت همه جهانيان را برانگيخت، بلكه بازماندگان همه تمدن هاى پيشين را نيز تحت سلطه درآورد و مستعمره خويش ساخت.
آنان به گونه اى خيز برداشتند كه در نزديك به ۵ قرن چندين دوره تاريخى، در جهان انسانى شكل دادند: دوره رنسانس، عصر روشنگرى، دوران اصلاح دينى، عصر اطلاعات واينك عصر ارتباطات.در حالى كه حركت تمدن هاى پيشين تا آنجا بود كه هر دوره تاريخى شايد تا يك هزار سال به طول انجاميد.
تمدن جديد غرب با همه سرعت و پيشرفت و فراگيرى اش از دو مشكل بزرگ رنج مى برد: نبود معنويت و بحران اخلاق.
از آنجا كه تمدن كنونى غرب برآمده از نزاع كليسا و روشنفكرى عرفى بود و حركت هاى علمى و اقتصادى آن بر پايه كنارنهادن دين كليسايى از عرصه زندگى جمعى بنا مى شد، هرچه به پيش مى رفت فاصله اش با عالم معنويت دينى بيشتر مى شد و انسان پرورش يافته در آن نيز بيش از هر زمان ديگر، مادى بار مى آمد.از سوى ديگر ماده گرايى خود سبب مى شود تا ارزش هاى انسانى بويژه اخلاق، رفته رفته در زندگى مردم كم رنگ شود و جاى خود را به خودخواهى، فزون خواهى و فروكش كردن احساسات عاطفى بسپارد.
امروزه، نبود معنويت و اخلاق مشكلاتى است كه انديشمندان غربى نيز به آن اذعان دارند.
غرب، در راه پيشرفت مادى كوشيد و براساس همان سنت، پاداش و نتيجه آن را دست كم در اين جهان ديد و جهان اسلام به سبب آن كه به جاى امور اساسى و بنيادى، به امور جزئى و فرعى كم اهميت مشغول شد، به پراكندگى دچار شد و اينك نيز با همه توان بالفعل و بالقوه اى كه در زمينه هاى مختلف نيروى انسانى متخصص، منابع فرهنگى، سرمايه هاى مادى و پيشينه هاى درخشانى كه دارد، دچار همان مشكلات اساسى است و فقر، عقب ماندگى، وابستگى و سرخوردگى نتيجه آن پراكندگى ها محسوب مى شود.اينك جهان اسلام و دانشمندان و دولتمردان مسلمان مى توانند با بازسازى نظريه سازى علمى از كتاب خدا و سنت رسول اكرم(ص) منطبق با شرايط دنياى امروز، راهكارها و راهبردهايى عملى براى خروج بشر از بحران هاى موجود ارائه دهند، و اين هدف تحقق نمى يابد مگر آن كه عزمى جدى و تعهدى انسانى و دينى در ميان باشد تا نخبگان و حاكمان و همچنين توده مردم مسلمان را براى تحقق اين امر مهم بر انگيزاند.
سيره آموزشى و تربيتى پيامبر (ص)
دكتر سيدكاظم اكرمى عضو هيأت علمى دانشگاه تربيت معلم نيز درباره اين همايش گفت: آنچه تاكنون درباره شخصيت پيامبر(ص) و سيره ايشان در كتاب ها خوانده ايم، تنها در كتاب هاى تاريخى و از سيره سياسى و فرماندهى ايشان در جنگ بوده است؛ لذا ضرورت دارد تا از سيره آموزشى و تربيتى آن حضرت و ابعاد ديگر شخصيت ايشان در محتواى كتاب هاى درسى دوره هاى مختلف تحصيلى استفاده شود تا الگويى براى معلمان و دانش آموزان باشد.
درباره مهارت هاى زندگى كه يك مبحث جديد در تعليم و تربيت است، نكات قابل توجهى در سيره پيامبر (ص) مشاهده مى شود مانند اصل مشورت كه پيامبر(ص) تأكيد داشتند كه در زندگى و مشكلات با مردم مشورت كنيم و خود ايشان هم در عمل و حتى در مسائل جنگى از مشورت اصحاب بويژه جوانان استفاده كرده و در جنگى مثل جنگ احد برخلاف نظر شخص خودشان و عده اى از افراد باتجربه مدينه، نظر جوانان را پذيرفتند.
وى افزود: براى توصيف سيماى پيامبر(ص) در هدفهاى تعليم و تربيت و محتواى آن، مى توانيم از سيره پيامبر(ص) استفاده كنيم تا به هدف هاى معنوى، عبادى، اخلاقى، اجتماعى، سياسى، اقتصادى، مديريتى و مهارت هاى زندگى نائل شويم.
درباره روش آموزشى پيامبر(ص) مى توانيم بگوييم كه ايشان از مثال هاى محسوس و وسايل كمك آموزشى در مسائل استفاده كرده و با كار محسوس مسائل نامحسوس را نشان داده اند.
ما در كشورى مسلمان زندگى مى كنيم و علاوه بر اين، در دنياى امروز با توجه به نيازهايى كه تعليم و تربيت غرب در زمينه اخلاق و معنويت دارد، مى توانيم از سيره پيامبر(ص) استفاده كنيم.