محمدرضا هاديلو

«شهر ما، خانه ما»
اين جمله آشنايى است كه سال هاى سال بر روى سطل هاى زباله نوشته شده و در هر كوى و معبرى شاهد آن بوده و هستيم.
اگر از دلايل درج اين جمله بر روى سطل هاى زباله صرف نظر كنيم، بايد از خود بپرسيم كه واقعاً چقدر به آن اهميت مى دهيم و چند درصد از ما واقعاً شهر را خانه خود مى دانيم.
سالى چند بار و آن هم به بهانه ها و مناسبت هاى خاص كوشش مى شود تا با هزاران زور و زحمت به خود آموزش دهيم كه انداختن زباله در سطل هاى مخصوص و كمى توجه به محيط زيست و اماكن عمومى آنقدر ها هم كار سختى نيست...! بدون شك، مناسبت ها به اين خاطر به وجود نيامده اند كه فقط در آن روزها شهر را كمى پاك كرده، قدرى به محيط اطراف مان توجه و با برگزارى همايش و جلسه و مسابقات نقاشى و شعر و تهيه تيزرهاى آموزشى و توزيع كيسه هاى زباله و اقدام هايى از اين دست، آن را پاس بداريم، بلكه غرض اين است تا با نامگذارى هاى نمادين به همه انسان ها يادآورى كنيم كه خداوند زمين را پاك آفريده و اگر امروز آن را آلوده و كثيف مى بينيم، حاصل رفتارهاى خودمان است.
آيا مى دانيد در مناسبت هايى كه براى توجه به طبيعت و پاك نگه داشتن آن وجود دارد، چه كارهايى انجام مى دهيم؟
در روز طبيعت (سيزده به در) به دل طبيعت مى رويم و فقط زباله توليد مى كنيم... در روز زمين پاك، همايش برگزار مى كنيم و شعر مى خوانيم و تعريف و تمجيد و...
حقيقت اين است كه تمام پيشرفت هاى جهان حاصل تلاش هاى بشر است، اما بسيارى از توليدات و ابداعات آدمى به قيمت نابودى بخش هايى از اين كره خاكى تمام مى شود.
بشر امروز موجودى مصرفى است كه از پس بهترين و مفيدترين ابداعات و ابتكاراتش نيز به گروهى يا نقاطى آسيب خواهد رساند.
يكى از معضلات امروز جهان بحث زباله و از بين بردن و بازيافت آن است بسيارى از زباله هاى توليدى مانند پسماندهاى غذايى قابل برگشت به چرخه طبيعت هستند، اما مقادير زيادى از آن ها نيز هرگز تجزيه نمى شوند. گروهى نيز مانند ظروف يك بار مصرف تنها پس از گذشت قرن ها تجزيه مى شوند.
يكى از مسائلى كه در بسيارى از كشورهاى جهان نهادينه شده ولى در ايران هنوز عملى نشده، تفكيك از مبدأ زباله است. اين كار علاوه بر رعايت اصول بهداشتى، منجر به سلامت كالاهاى توليد شده از مواد بازيافتى است و از سوى ديگر، بخشى از هزينه هاى جمع آورى و ساماندهى زباله را حذف خواهد كرد.

زباله هاى مرگبار
وضع محيط زيست شهرى در ايران دست كمى از محيط زيست طبيعى ندارد. در كنار آلودگى مرگبار هوا و آلودگى صوتى، بويژه در شهرهاى بزرگ، با آلودگى آب اعم از آب هاى سطحى و عميقى و آلودگى خاك در اثر مناطق ايران روبه روييم. هم اكنون، به خاطر توليد بيش از حد زباله، جمع آورى غلط و بازيافت ناقص زباله هاى خانگى، صنعتى و بيمارستانى، پساب هاى صنعتى، فاضلاب شهرى و نخاله هاى ساختمانى و انباشت زباله در حاشيه شهرها با آلودگى شديد خاك و تجمع حيوانات ولگرد و جوندگان وحشرات موذى و خطرناك مواجه هستيم.
حسين بيژنى، مديرعامل سازمان بازيافت و تبديل مواد شهردارى تهران، با اشاره به توليد روزانه ۷۵۰۰ تن زباله در تهران، مى گويد: «از اين ميزان ۶۰۰ تن زباله مربوط به شهرك هاى اقمارى پايتخت و ۸۰ تن زباله بيمارستانى است».
موضوع باقى ماندن زباله هاى بيمارستانى با وجود عفونى و خطرناك بودن آن ها، معضلى است كه در چندسال اخير بيشتر مورد توجه قرار گرفته اما متأسفانه مسئولان و متوليان امر هنوز مسئوليت آن را برعهده نگرفته اند، روزانه ۳۰ هزار تن زباله در كشور توليد مى شود كه ۳۵۰ تن آن را زباله هاى بيمارستانى تشكيل مى دهد كه در صورت عدم دفع مناسب آن ها، سلامت شهروندان به خطر مى افتد و عواقب ناگوار آن، به يقين فراتر از شيوع يك بيمارى خواهد بود.
بازگشت به گذشته
كافى است كمى به گذشته بازگرديم تا ببينيم در ۶ سال نامگذارى روز زمين پاك چه اقدام هايى فقط و فقط در زمينه جمع آورى و دفع مناسب زباله هاى بيمارستانى صورت پذيرفته است. در سال ،۸۲ رئيس اداره مبارزه با ناقلان مواد زائد جامد مركز سلامت محيط كار وزارت بهداشت گفت: «استفاده از دستگاه هاى زباله سوز بيمارستانى نياز به مديريت ويژه دارد، زيرا در صورت به كارگيرى غيراستاندارد و بدون رعايت نكات فنى و اصولى، استفاده از آن ها نه تنها كمكى به كاهش آلودگى ها و عوامل بيمارى زا ناشى از زباله هاى عفونى و خطرناك بيمارستانى نمى كند، بلكه با وارد كردن گازهاى سمى شامل تركيبات كلردار، فلزات سنگين و... خطرات ناشى از آن را دوچندان مى سازد».
مهندس فريبا ملك احمدى با اشاره به اجراى كامل تفكيك زباله اى در ۷۰ درصد از بيمارستان ها! ادامه داد: «انتقال بيمارى هاى واگيردار و عفونى همچون ايدز و هپاتيت از ديگر خطرات زباله هاى بيمارستانى است كه مى تواند به وسيله اجسام تيز و برنده مانند تيغ و سرنگ در تماس با انسان به آن ها منتقل شود و از همين رو دردفع اين مواد مديريت ويژه اى لازم است».
وى آمار متفاوت ترى ارائه كرده و گفته بود: «ميزان كل زباله هاى توليدى شهرى ۴۵ هزار تن در روز است كه حدود ۲۰ درصد آن را زباله هاى بيمارستانى تشكيل داده و احتياج به دفع و دفن بسيار ويژه و حساس دارد، ولى در صورت عدم رعايت نكات ايمنى اين ميزان مى تواند ۸۰ درصد مابقى را نيز آلوده كند...!»
در سال ۸۳ و درست در چنين روزهايى، معاون خدمات شهرى شهردارى تهران با تأكيد بر اين كه دفن زباله هاى بيمارستانى كار اشتباهى است، اين روش را قابل قبول ندانست و گفت: «اين زباله ها بايد به روش صحيح گندزدايى شده، مشكل آسيب پذيرى آن حل شود...!»
در آن سال، كميسيون فرهنگى و اجتماعى و زيست شهرى شوراى شهر تهران با قيد فوريت براى بررسى مسأله جمع آورى زباله و بازيافت آن، نشان داد كه مى خواهد پيشگام ساماندهى مشكلات زيست محيطى باشد، اما ... نه در آن سال بلكه سال ۸۴ نيز گذشت تا سال ۸۵ از راه برسد و مشخص شود كه براى پاك نگه داشتن زمين نه برنامه اى موجود است و نه كارى صورت مى گيرد.
با وجود اين كه هر سال وزارت بهداشت با كمبود بودجه مواجه مى شود، قوانين تصويب شده به گونه اى است كه مسئوليت دفع زباله هاى بيمارستانى بر عهده بيمارستان هاى توليدكننده آن ها قرار داده شده اما نبود دستگاه هاى زباله سوز يا «اتوكلاو» در بيمارستان ها، باعث مخلوط شدن آن ها با زباله هاى عادى گشته است.
دكتر كامران باقرى لنكرانى ادامه داد: «ميزان اعتبار در نظر گرفته شده براى دفع زباله هاى بيمارستانى حتى به ۵ درصد اعتبار موردنظر هم نمى رسد، بنابراين فقط براى نقاط بحران با كارهايى مانند خريد دستگاه زباله سوز، امكان تفكيك زباله ها مورد استفاده قرار مى گيرد».
عضو كميسيون بهداشت و درمان مجلس نيز در مورد بودجه اختصاص يافته به اين امر گفت: «اين اعتبار فقط به بيمارستان هاى دولتى اختصاص مى يابد و بيمارستان هايى كه درآمد كافى دارند، بايد خودشان دفع زباله هايشان را برعهده گيرند».
دكتر حسين على شهريارى در مورد اختلاف نظر وزارت بهداشت و شهردارى ها در مورد پذيرش مسئوليت دفع زباله هاى بيمارستانى گفت: «به هر حال، مسئولان شهردارى منتخب اعضاى شوراى شهرند و اين اعضا نيز خود توسط مردم انتخاب شده اند، بنابراين سلامت مردم از وظايف آن هاست».
در سال ۸۵ و در روز زمين پاك بيانيه اى منتشر شد و وزارت بهداشت و بيمارستان ها براساس وظايف مندرج در قانون موظف شدند نسبت به بى خطرسازى پسماندهاى عفونى اقدام، يا از طريق شهردارى ها و بخش خصوصى نسبت به امحاى بهداشتى آن ها اقدام كنند. البته در اين بيانيه سازمان حفاظت محيط زيست و وزارت كشور موظف شدند كه قانون مديريت پسماندها و آئين نامه اجرايى آن را مورد توجه جدى قرار داده، مواد انجام نشده آن ها را در اسرع زمان ممكن انجام و براى اجرا به دستگاه هاى مجرى ابلاغ كنند.
چند ماهى از روز زمين پاك گذشت و همه منتظر مصوبه و قانون و ابلاغ و اجرا و پيگيرى و... بودند كه اخبار چيز ديگرى را به اطلاع مى رساند.
مديرعامل سازمان خدمات موتورى شهردارى تهران گفت: «با توجه به اين كه براساس قانون مصوب مجلس، توليدكننده هاى پسماندهاى ويژه متولى جمع آورى و امحاى زباله هاى خود هستند، وزارت بهداشت به عنوان متولى زباله هاى بيمارستانى مسئول ايجاد زباله سوز براى از ميان بردن زباله هاى بيمارستانى است».
مهندس مصطفى سليمى با بيان اين كه در وزارت بهداشت هيچ اراده اى براى رسيدگى به اين معضل وجود ندارد، گفت: «جلسات متعددى با وزارت بهداشت و شخص وزير درباره اين معضل داشته ايم كه وى به بهانه نداشتن بودجه از قبول مسئوليت سر باز زده اند. وزارت بهداشت هيچ انگيزه اى براى خريدارى زباله سوز ندارد، زيرا شهردارى به صورت رايگان اين زباله ها را جمع آورى و دفن مى كند».
معاون سلامت وزارت بهداشت نيز اعلام كرد: بى خطرسازى زباله هاى بيمارستانى نيازمند ۸۰۰ ميليارد تومان اعتبار است، در حالى كه امسال فقط يك ميليارد و ۲۰۰ ميليون تومان به اين امر تخصيص داده شده است يعنى تأمين يك هشتصدم اعتبار.
دكتر سيدمؤيد علويان وضع بى خطرسازى زباله هاى بيمارستانى را نااميدكننده توصيف كرد و از شهردارى خواست به عنوان متولى پاكيزگى شهر به كمك بيمارستان ها بيايد.
البته نياب رئيس كميسيون بهداشت و درمان مجلس، افزايش حجم زباله هاى عفونى را ناشى از سوء مديريت دانست و گفت: «چنانچه وزارت بهداشت با مديريت كارآمد، بودجه تصويب شده را براى بى خطرسازى زباله هاى بيمارستانى به صورت درست مصرف كند، كميسيون بهداشت و درمان مجلس آمادگى تصويب بودجه بيشتر در اين بخش را دارد».
البته آقاى على باغبانيان نگفتند كه اگر بودجه درست مصرف نشود، چه مى كنند و چه كسى پاسخگو خواهد بود...
***
روزها از پى هم آمدند و رفتند، روز طبيعت، روز زمين پاك، روز حفاظت از محيط زيست و... و تمام اين روزها مثل همه مناسبت هاى ديگر فقط چند ساعت دوام داشتند و به پايان رسيدند.
بى شك، اين معضل هزينه هاى سرسام آورى در پى خواهد داشت. به خطر افتادن وضعيت زيست محيطى، آلوده شدن آب ها و خاك ها و درختان و گياهان و به دنبال آن بيمارى هايى كه گريبان انسان ها را خواهد گرفت و محاصره محيط زيست شهروندان به وسيله جانوران موذى و ناقلان بيمارى هاى سخت، از جمله پيامدهاى اوليه چشم بستن بر روى اين امر مهم است.
هرچند زمين به تمام ندانم كارى هاى انسان عادت كرده است و سعى مى كند تمام زباله ها و پسماندها و مواد شيميايى و فاضلاب ها و... را كه به زور وارد حلقش مى كنند تحمل كند، اما بدون شك روزى به صدا درخواهد آمد و آن روز، روزى است كه فرياد كمك خواهى انسان ها در آن صدا، به گوش هيچ كس نخواهد رسيد.