داوود پنهانى
بيش از۱۵۰ روز از زمانى كه رئيس بخش تحقيقات الياف و فرآورده هاى دامى مؤسسه تحقيقات علوم دامى كشور از كاهش ۴۵ درصدى صادرات فرش از دهه ۷۰ تاكنون خبر داد، مى گذرد. حميدرضا انصارى آن روز در گفت و گو با خبرنگار يكى از خبرگزارى ها اين نكته را بيان كرد كه هم اكنون بازار جهانى فرش به عنوان يكى از اصلى ترين كالاهاى صادراتى كشور در دهه گذشته به دلايل مختلف از جمله عدم حمايت كافى از بافندگان در دست ديگران است. وى اعلام كرد: «در دهه ،۷۰ حدود ۷۵ درصد صادرات كشور را فرش تشكيل مى داد و ايران در اين خصوص رقيبى نداشت، اما امروز به سادگى بازارهاى جهانى در دست كشورهاى ديگر است. »
آن روز صبح انصارى در تشريح دلايل اين موضوع به نكات ديگرى نيز اشاره كرد. به گفته وى حضور برخى افراد فرصت طلب در اين عرصه لطمات جبران ناپذيرى به صنعت فرش كشور وارد كرده است كه حمايت از توليدكنندگان واقعى مى تواند عرصه را براى حضور اين افراد تنگ كند. اين در حالى است كه بنا بر آمار به دست آمده هم اكنون ۲ ميليون نفر به صورت مستقيم و ۱۰ ميليون نفر به صورت غيرمستقيم از طريق صنعت فرش در ايران امرار معاش مى كنند. با اين حال، به گفته اين مقام مسئول چنانچه حمايت اصولى از صنعت فرش صورت نگيرد و تمهيدات لازم براى پيشگيرى از سير نزولى صنعت فرش دستباف كشور انديشيده نشود، در آينده نزديك شاهد از ميان رفتن صادرات فرش ايران خواهيم بود، فرشى كه براى همه ما ايرانى ها چيزى فراتر از يك صنعت به شمار مى آيد و علاوه بر جنبه هاى اقتصادى آن، معرف فرهنگ و هنر اصيل ايران و توانمندى هاى بى بديل ايرانيان است و در شناساندن ايران به ملل ديگر نقش مؤثرى دارد.
راسته فروشندگان فرش در بازار تهران مكان عجيبى است كه با ورود به آن مى توان به آسانى جلوه هاى گوناگون فرهنگ ايرانى را در لابه لاى فرش هاى آن بازشناخت. يكى از بازاريان در اين راسته از تنوع فرش ايرانى و تمايز آن با كارهاى انجام گرفته در ديگر نقاط ايران سخن مى گويد: «هر منطقه اى در ايران فرش مخصوص خود را دارد. اين تنوع علاوه بر نقش، در نوع رج زدن فرش ها هم مشخص است. يك داور فرش بايد آن قدر خبره باشد كه بتواند تشخيص دهد كه يك فرش لوله شده مربوط به چه منطقه اى است» مرد فروشنده چنان از تار و پود فرش با حرارت سخن مى گويد كه انگار به توصيف موجود زنده اى پرداخته است. با اين حال، از وضعيت كشورمان در بازار هاى جهانى گلايه دارد و معتقد است كه فرش هاى تهيه شده در چين يا هند به هيچ وجه ظرافت موجود در فرش هاى ايرانى را ندارند: «فرش ايرانى فقط يك فرش نيست، رنگين كمانى از باور هاى فرهنگى مناطق مختلف ايران است. كافى است كمى به نقش هاى به كار رفته در اين فرش ها نگاه كنيم. »
اين را مى گويد و فرشى ۹ مترى را برابرمان باز مى كند. قرمز و مشكى در هم شده اند. يك جا گلى از دل تار و پود و فرش سر برآورده و جايى ديگر برگى در دل برگى ديگر نشسته است. پائيز و بهار دارد، شاخه و شاخسار، مرغ و چمن و شيون برهنه بلبل از دل آن شنيده مى شود. مينياتورى هزار رنگ و هزار جلوه است. مينياتورى كه با قدرى برنامه ريزى مى توان جايگاه از دست رفته اش را در بازار هاى جهانى به دست آورد و يك بار ديگر آن جايگاه را از آن خود كرد.
دفاع از اعتبار
گزارش هاى به دست آمده نشان مى دهد كه سهم ايران از بازارهاى جهانى فرش از ۵۲۲ ميليون دلار در سال ،۲۰۰۱ به ۴۸۰ ميليون دلار در سال ۲۰۰۶ كاهش يافته است. اين در حالى است كه زيبايى و ظرافت فرش هاى دستباف ايران همچنان در جهان منحصربه فرد است و در شناساندن فرهنگ ايرانى به ساير كشور هاى جهان اهميتى بسيار زياد داشته و دارد. در بافت فرش هاى دستباف ايرانى كه عمدتاً توسط زنان بافته مى شود، از رنگ هاى طبيعى استفاده شده است. چندى پيش خبرگزارى فرانسه با تهيه گزارشى درباره فرش ايرانى در توصيف اين محصول ارزشمند چنين نوشت: «برخى از فرش هاى ارزشمند دستباف ايرانى از ابريشم بافته شده اند و صد ها هزار دلار قيمت دارند. يك فرش ايرانى اصل با ظرافت و وسواس خاصى بافته شده و متشكل از ميليون ها گره است. گفته شده كه فرش هاى دستباف ايرانى آوازهاى سنتى ايرانى را كه از سوى بافندگان به هنگام بافتن آن سروده مى شود در قلب خود نگهدارى مى كنند.»
با اين همه، هنر اصيل ايرانى در بازار هاى جهانى با مشكل مواجه شده است. مرتضى فرجى، رئيس مركز ملى فرش ايران، درباره دلايل اين وضعيت مى گويد: «ما شاهد رقابت ناسالمى در بازارهاى جهانى براى فرش هاى دستباف خود هستيم. كشورهايى همچون هند، پاكستان و چين فرش هاى ارزانترى توليد مى كنند كه دليل آن قوانين خاص كارگرى است. » وى با ابراز نگرانى از افول فرش ايرانى مى افزايد: «در ارزيابى هاى انجام شده، مشخص شده است يكى از عوامل مهم اين افول بى توجهى به نقش حمايتى نظام مالكيت فكرى در عرصه هاى ملى و بين المللى است. » اين بى توجهى از نظر وى منجر به سوء برداشت ناشى از جهل نسبت به چگونگى برخوردارى از ضمانت اجراهاى ناشى از حقوق مالكيت فكرى به منظور مقابله با سرقت طرح ها و نقشه هاى اصيل فرش ايران شده است. اتفاقى كه در كنار رقابت متقلبانه و غيرمنصفانه ساير كشور ها در كنار هم منجر به افول بازار فرش ايرانى در جهان شده است. اين در حالى است كه فرش ايرانى به گفته كارشناسان از ويژگى هاى بسيار ممتازى برخوردار است، ويژگى هايى كه موجب شده تا اين محصول در مقايسه با توليدات ساير كشور ها به لحاظ كيفى يك سر و گردن بالاتر قرار بگيرد. مرتضى فرجى رئيس مركز ملى فرش ايران، در اين باره مى گويد: «فرش هاى ايرانى به فراخور منطقه اى، داراى طرح ها و نقش هاى متفاوت و بى نظيرى است، اما متأسفانه هنوز نام منطقه فرش ها به ثبت نمى رسد كه در حال گفت و گو با مسئولان مربوطه در اين رابطه هستيم.»
وى از نظام مالكيت فكرى نيرومند به عنوان مهم ترين و ضرورى ترين عامل تجديد ساختار سياست هاى تجارى ياد كرده، مى افزايد : «اصولاً براى مواجهه با واقعيت رقابت درعرصه اقتصاد، بايد حمايت از اين حقوق در اولويت برنامه هاى كشور قرار گيرد. الآن يكى از شركت هاى صادركننده فرش كشورهاى همسايه به تازگى نام فرش «ورامين» را به نام خود ثبت كرده است، كه براى همين تجار ما در زمينه ارائه فرش ايرانى با اين نام در خارج از كشور با مشكل مواجه شده اند. »به نظر مى رسد براى جلوگيرى از چنين رفتار هاى متقلبانه اى از سوى ساير كشور هاى فروشنده فرش راهى جز توجه به حقوق مالكيت معنوى فرش ايرانى و توجه جدى تر به آن وجود ندارد. به گفته كارشناسان، با توجه به اين نكته و نكاتى ديگر مى توان مشكل فرش ايرانى را در بازار هاى جهانى حل كرد.
تبليغات مناسب در بازار جهانى
به گفته كارشناسان هرچندكه در سال هاى اخير بازار جهانى فرش با ركود مواجه شده، اما بر اساس بررسى هاى انجام شده تقاضاى جهانى فرش تا سال ۲۰۱۰ با رشد سالانه ۴‎/۱ درصد به ۱۴‎/۷ ميليارد متر مربع مى رسد كه رقمى بالغ بر ۱۰۰ ميليارد دلار ارزش خواهد داشت. در نتيجه، با افزايش خريد و فروش فرش در سطح جهان پيش بينى مى شود در چند سال آينده ميزان خريد و فروش جهانى فرش به بيش از ۱۰۰ ميليارد دلار در سال افزايش يابد و ايران مى تواند درآمدهاى ارزى خود را كه هم اكنون سالانه حدود ۵۰۰ ميليون دلار است با بازاريابى مناسب بيش از پيش افزايش دهد. اينجاست كه مى توان بر نقش مناسب كارهاى تبليغاتى براى تأثيرگذارى بر بازار هاى فرش دنيا پى برد. تبليغاتى كه حجم عظيم آن از سوى رقباى خارجى فرش دستباف منجر به بى رونق شدن بازار برون مرزى براى اين كالاى ارزشمند ايرانى شده است.
هوشنگ فاخر، نايب رئيس اتحاديه صادركنندگان فرش دست باف ايران، در اين باره مى گويد: «فرش ايران در صحنه رقابت هاى اقتصادى و موفقيت در بازارهاى جهانى نيازمند تبليغات تخصصى در مقابل توليدكنندگان ساير كف پوش ها است؛ چرا كه آنها با بودجه هاى تبليغاتى عظيم، ذهن خريداران را به سمت استفاده از توليدات خود هدايت مى كنند. اين امر غيرمستقيم اثرمنفى بر روى تقاضاى برون مرزى فرش ايران مى گذارد. »
به گفته وى توليد و صدور فرش ايران در زندگى ۲ ميليون نفر بافنده و نيز عده كثيرى از دست اندركاران توليد مواد اوليه و خدمات عرضه و صدور فرش آن هم با حداقل سرمايه گذارى روى هر نفر تأثير بسزايى دارد. بنابراين، وجوه مصرفى براى اين امر يك سرمايه گذارى ملى و نه يك برنامه تبليغات در جرايد و مجلات مرتبط با مصرف كنندگان فرش است.
به گفته كارشناسان در كنار تبليغات مناسب، با توجه به ايجاد مجتمع هاى قالى بافى مى توان موانع توليد فرش را طبق خواسته هاى بازار و نيز سفارش پذيرى رفع مى كند. اين در حالى است كه بيمه قالى بافان نيز موجب دل گرمى بيشتر آنها و اطمينان به آينده مى شود. توجه به اين موضوعات به گفته فاخر در كنار حمايت از توليد فرش هايى با هويت توليدكننده آن، عاملى براى دقت و نظارت بيشتر در تهيه مواد اوليه و بافت فرش است كه تأثير بسيار زيادى در موفقيت ايران در بازار هاى جهانى خواهد داشت.
كارشناسان از پوشش بيمه فرش بافان، مديريت توانمند و كارا و يافتن شركاى معتبر جهانى به عنوان ديگر مواردى نام مى برند كه مى تواند به فروش فرش دستباف ايرانى در بازارهاى اروپايى، آمريكايى و ژاپن كمك كند. بهينه سازى ابزارهاى بافت فرش دستباف و نيز توليد رنگهاى طبيعى، گسترش مراكز توليد فرش دستباف، بازاريابى مناسب و تبليغ كيفيت فرش ايرانى، در كنار برگزارى دوره هاى آموزشى مورد نياز براى قالى بافان، از ديگر مواردى است كه با توجه به آنها مى توان زمينه هاى افزايش صادرات فرش ايرانى را فراهم كرد.
چندى پيش مسعود مير كاظمى، وزير بازرگانى، در پاسخ به نامه تمدن، نماينده مردم شهرستان شهركرد در مجلس شوراى اسلامى كه درباره حمايت از صنعت فرش ايران خطاب به وى ارسال شده بود، چنين نوشت:«براساس آمار سازمان تجارت جهانى در ۱۰ سال گذشته با توجه به اين كه حجم تجارت فرش دستباف روند نزولى داشته است، سهم ايران در اين حجم بين ۳۳‎/۹ تا ۴۷ صدم درصد بوده و هميشه رتبه اول را به خود اختصاص داده است، از اين رو رتبه ايران در بازارهاى جهانى تاكنون كاهش نداشته است. بر طبق آخرين آمار ارائه شده از سوى گمرك جمهورى اسلامى ايران، فرش دستباف در ۱۱ ماه سال ۸۵ از نظر اقلام صادراتى غيرنفتى كشور رتبه چهارم را به خود اختصاص داده است. »
در ادامه اين نامه، به بخشى از اقدام هاى وزارت بازرگانى براى رفع مشكلات فرش ايران در بازار هاى جهانى اشاره شده و چنين آمده است: «روش هاى حمايتى از فرش دستباف از قبيل افزايش جوايز صادراتى از ۳ درصد به ۵ درصد، تبليغات فرش دستباف در شبكه هاى جهانى، شناسنامه دار كردن فرش ايران در بازارهاى جهانى، ترويج فرهنگ استفاده از فرش دستباف ايرانى، حمايت از عرضه كنندگان فرش دستباف در زمينه هاى مختلف، اختصاص بودجه براى حمايت از بيمه از كارافتادگى و بازنشستگى قالى بافان و تهيه مواد مرغوب از ديگر اقدام هاى اين وزارت خانه در حمايت از صنعت فرش ايران است. »