مهسا جزينى
ژان شاردن سياح فرانسوى كه زمان شاه عباس به اصفهان سفر كرده شمارگرمابه ها ى شهراصفهان را بيش از۶۰ باب ذكر مى كند.اگرچه امروزه همه آن گرمابه ها باقى نيست اما كارشناسان اعتقاد دارند بازهم بيشترين شمار حمام هاى قديمى با معمارى سنتى در اين شهر به چشم مى خورد.به گزارش اداره شناسايى و ثبت سازمان ميراث فرهنگى گردشگرى و صنايع دستى استان اصفهان، هم اكنون نزديك به ۱۸ حمام تنها در شهر اصفهان و نزديك به ۵۵ حمام در استان اصفهان درفهرست آثار تاريخى به ثبت رسيده است. اين در حالى است كه شمار حمام هاى موجود و شناسايى شده كه هنوز به ثبت نرسيده اند بسيار بيش از اين تعداد است .گرمابه على قلى آقا، دردشت، شازده ها، رهنان، وزير، شيخ بهايى، شاه على، شاه، شيخ على خان و....نمونه اى از شناخته شده ترين حمام هاى اصفهان است كه برخى مانند على قلى آقا و وزير مرمت شده و كاربرى هايى چون موزه مردم شناسى يا فرهنگى آموزشى (حمام وزيربه يكى از زيرمجموعه هاى كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان بدل شده است ) يافته اند.برخى نيز در دست مرمت اند و باقى نيز مانند حمام شيخ بهايى با مشكلات حاشيه اى دست به گريبان بوده و به حال خود رها شده است. در اين ميان اما متأسفانه حمام هايى بوده اند كه طى دوره گذار توسعه شهر تخريب شده اند. يكى از مهمترين اين حمام ها كه متأسفانه باوجود ثبت در فهرست ميراث فرهنگى ويافتن كاربرى مناسب قربانى توسعه شهر و منافع عده اى شد، حمام خسرو آقا درابتداى خيابان حكيم اصفهان بود كه نزديك به ۱۲ سال پيش تخريب شد. جالب است بدانيد على قلى آقا و خسرو آقا دو برادرى بودند كه حمام هايى به نام خود برپا كردند.در بافت شهرهاى اسلامى از قديم حمام ها از اهميت خاصى برخوردار بوده و بيشتر بانيان آنها حاكمان، اعيان و افراد خيرى بوده اند كه به قصد ثواب و نفع عموم اقدام به ساخت حمام مى كرده اند.
جاذبه هاى كهن
على قلى آقا در زمان خود (عصر صفوى) مجموعه اى در يكى از محلات اصفهان برپا كرد كه شامل بازارچه، مسجد، گرمابه، كاروانسرا، سقا خانه و ....است
اين گرمابه در گذشته و در زبان مردم محل به حمام دوقلو معروف بوده است.چون مانند بسيارى از حمام هاى قديم از دو بخش مختص زنان و مردان ساخته شده بود و دو در جداگانه نيز داشت.سربينه يا بخش زنانه كوچك تر با معمارى زنانه تر و بخش مردانه بزرگ تر بوده است كه به تناوب و همزمان مورد استفاده قرار مى گرفته است.حمام هاى بزرگ و كوچك على قلى آقا كه به ثبت آثار ملى رسيده است جداى از ويژگى هاى حمام هاى ايرانى از ارزش خاص تاريخى و هنرى برخوردار است.تزيينات كاشى هفت رنگ معرق با نقوش اسليمى و ختايى، انسانى، نقش گل و مرغ و آهك برى زمان صفويه و نقاشى هاى دوره قاجار كه بعدها به آن اضافه شده است ازاين جمله است.جالب اينكه نقاشى هاى مربوط به حمام بزرگ يا مردانه بيشتر صحنه شكار است و نقاشى هاى حمام كوچك تر ظروف ميوه و... ساختمان چهارحوض اين حمام كه در ضلع جنوبى گرمخانه با پوشش طاق و چشمه بر روى هشتى ستون سنگى و در دو طرف، نيم هشتى هاى زيبا يى قد برافراشته فضاى معمارى شكوهمندى را به وجود آورده است. اين حمام كه نزديك به دو سال ازمرمت و تغيير كاربرى آن مى گذرد براى مردم اصفهان و گردشگران كمتر شناخته شده. اكنون با مجسمه هايى از موم كه در هر يك از غرفه هاى آن قرار گرفته ( به نشانه يك طيف - طبقه يا قشرى از جامعه آن روز اصفهان ) به همراه انواع ابزار و وسايل حمام، آن را به يكى از جاذبه هاى زيباى مردم شناسى در اصفهان بدل نموده است
حمامى كه كانون پرورش فكرى شد
اين حمام درمنتهى اليه محله تاريخى دردشت وكوچه حاج محمد جعفر آباده اى واقع شده و جزيى از يك مجموعه معمارى است كه به موجب سنگ نوشته موجود در حمام به وسيله يكى از وزيران شاه عباس دوم ساخته شده است.اين بنا نيز كه به شيوه حمام هاى آن دوره ساخته شده از سطح كوچه پائين تر است و شامل سربينه، گرمخانه و خزينه و گاورو چاه و منبع آب است.
پوشش طاق گنبدى آن داراى روزنه هايى براى تأمين روشنايى است.بنا در اصل داراى تزئينات زيباى كاشى كارى مزين به نقوش مينياتور بوده كه هم اكنون تنها بخش كمى از آن باقى مانده است.
حمام دردشت
حمام دردشت معروف به حمام بازارچه از جمله ساخته هاى آقا مؤمن برادر آقا نوراست كه در زمان شاه عباس و شاه صفى بنا گرديده. اين حمام نيز داراى كاشيكارى هفت رنگ بانقوش گل و بوته واسليمى است كه با گذشت زمان در معرض زوال قرار گرفته است. سربينه آن هشت ضلعى است با پوشش طاق و گنبد كه در رأس گنبدها نورگيرهاى شيشه دار تعبيه شده است.اين حمام در كنار بازارچه و كاروانسرايى به همين نام تشكيل يك مجموعه را مى دهد كه هم اكنون از سوى سازمان نوسازى و بهسازى شهردارى اصفهان در دست مرمت است. مرمت اين حمام تا كنون ۳۱۰ ميليون تومان هزينه داشته وهنوز كاربرى خاصى براى آن تعريف نشده است.
حمام رهنان با بزرگ ترين بينه
اين حمام نيز همانند حمام على قلى آقا دو قلو است و برخلاف ديگر حمام ها مربوط به دوره زنديه است. حمام رهنان در محله اى به همين نام واقع شده است.از جمله ويژگى منحصر به فرد اين حمام بينه بزرگ با پوشش گنبدى آن است كه ۱۶ ستون بار پوشش طاق آن را تحمل مى كند.برخلاف ديگر گرمابه ها سكوى ويژه تعويض لباس در بينه بزرگ حمام رهنان در مركز آن قرار دارد. پيشرفت فيزيكى مرمت اين حمام تاكنون ۴۰ درصد بوده است.گفته مى شود حمام رهنان داراى بزرگ ترين بينه در ميان حمام هاى قديمى است.
حمام شازده ها
حمام شازده ها در تقاطع بازارچه رنگرزها و بازارچه نو اصفهان واقع شده و يكى از شاهزادگان صفوى بانى آن بوده به همين علت به اين نام معروف شده. از جمله ويژگى هاى معمارى و تزيينات اين حمام نقاشى علائم بروج دوازده گانه است كه بر روى گچ نقاشى شده و امروزه بخشهايى از آن باقى مانده است. دركل تزيينات اين حمام به نسبت حمام هاى ديگر ساده مى نمايد.اين حمام نيز هم اكنون در دست مرمت است .هزينه مرمت آن تا اين لحظه ۲۰۰ ميليون تومان برآورد شده است.
حمام شيخ بهايى در انتظار
شايد گفتن و نوشتن از حمام شيخ بهايى و اعجاز علم ومعمارى اين دانشمند ايرانى بيش از اندازه تكرارى باشد.همين بس كه اين حمام كه امروزه به مخروبه اى بدل شده ودر كش و قوس مشكلات حاشيه اى گرفتار ، براى خلاصى به اعتبارى نياز دارد كه ظاهراً نه شهردارى و نه سازمان ميراث فرهنگى امكان پرداخت آن را ندارند.بر همين اساس مقرر شده بود در ميان مصوبات سفر استانى رئيس جمهور اعتبارى نيز در رديف تفاهمنامه هاى سازمان ميراث فرهنگى براى اين بنا اختصاص يابد.

معصومه كريميان
آسياب «محمد آباد» تنها آسياب آبى باقى مانده از ميان ۵۰ آسياب استان گلستان باوجود قدمتى بيش از ۳۰۰ سال، هنوز سالم و فعال است.
اين آسياب آبى كه در كنار رودخانه كفشگيرى يكى ازپرآب ترين انشعابات رودخانه اى البرز در جايى به نام دهنه محمد آباد واقع شده داراى يك چارديوارى با سقفى حلبى و كج شده است كه از داخل بر روى الوارهاى قطور چوبى و قديمى پهن شده است. صاحب كنونى اين آسياب كه اجدادش آن را به ارث گذاشته اند قدمت آسياب ها در ايران را مربوط به ايران باستان و به زمان مادها مى داند و معتقد است: در همه جاى ايران، آسيابها وجود داشته اند كه ۵۰ عدد از آنها نيز تا ساليانى نه چندان دور در استان فعال بوده ولى اكنون تنها يكى از آنها مانده است.
آسياب محمد آباد كه با وجود منسوخ شدن نمونه هاى مشابه آن، هنوز فعال است، ظرفيت آسياب ۲هزار تن گندم در سال را داشته و از قوى ترين آسياب هاى منطقه بوده است.اين آسياب با انرژى اى كه از آب مى گرفته يك پانزدهم كارخانه هاى مدرن كنونى قدرت داشته است كه با توجه به جمعيت آن روز نه تنها همه تقاضاى مردم را جوابگو بوده بلكه از شهرهاى ديگر همچون شاهرود و سمنان نيز به اين جا مى آمدند.
مسعود كمر صاحب اين آسياب آبى كه سال ها براى حفظ و نگهدارى آن تلاش كرده، مى گويد: سختى و مشكلات زيادى براى حفظ آن وجود داشت و اگر عشق و علاقه به اين اثر ارزشمند كه روح فرهنگ و زندگى مردمان قرون گذشته كشورمان را به همراه دارد، نبود تا كنون آن را رها كرده بودم.
وى مى گويد: اين آسياب هم اكنون درزمينه دارو سازى كاربرد يافته و گاهى اوقات برخى گياهان را براى آسياب به اين جا مى آورند و يا كسانى كه مى خواهند گندم هاى سالم سم نخورده را براى مصارف دارويى استفاده كنند براى آرد شدن به ما مى دهند.اگر براى اين آسياب سهميه گندمى در نظر بگيرند موجب فعال نگه داشتن آن مى شود.خود من براى اين كار همه ساله از بازار آزاد گندم كيلويى ۳۵۰ تومانى تهيه مى كنم اما آردى كه به دست مى آيد بسيار گران مى شود.
اين مكان بازديدكنندگان زيادى هم دارد از دانش آموزان مدارسى كه به اين جا سرمى زنند تا توريست هاى خارجى كه به منطقه مى آيند به ديدن اين آسياب قديمى مى روند و برخى از افراد نيز هستند كه اعتقاد دارند آبى كه از آسياب مى گذرد سبب سلامت و شفابخشى است و از آن مى برند. همه تكه هاى اين آسياب از سنگ متحرك، سنگ ثابت، اسباب چوبى غربال گيرى و پوست گيرى همگى دست ساز و قديمى است و سنگ هاى آسياب كه از معادن مخصوصى گرفته شده در طول اين سال ها به دليل اصطكاك از بين رفته و يك سوم آن باقى مانده است.
برخى براين اعتقادند كه اين آسياب قديمى شايد تنها آسياب آبى فعال باقى مانده در ايران است كه به گفته صاحب آن تاكنون براى ثبت اين اثر ملى اقدامى نشده و هرچند كارشناسان ميراث فرهنگى سرى به آن زده اند اما هنوز اقدامى صورت نگرفته است.