مارك تواين مى گويد: «ترك سيگار آسان است. من اين كار را صدها بار انجام داده ام!» تقريباً همه سيگارى ها با اين نظر موافق هستند. برخى از آنها مى گويند بعد از كشيدن هر سيگار با خود مى گويند اين آخرين سيگارى است كه كشيده ام. اما اين تصميم فقط چند ساعت اعتبار دارد و دوباره اشتياق دودكردن سيگار همه چيز را به باد مى دهد.
شايد روز جهانى بدون دخانيات بهانه اى باشد تا شما هم يكى از افرادى باشيد كه براى ترك سيگار كمر همت ببندد. همين يعنى اين كه نخستين گام را برداشته ايد. متخصصان مى گويند اگرچه مهم ترين قدم در هر مسيرى، نخستين آنها است، اما در اين باره همه معتقد هستند كه فقط درك سختى هاى ماندن در دوران ترك و نحوه علمى برخورد با آنها موجب مى شود
تا اين راه به مقصد برسد.

تحقيقات علمى نشان مى دهد آسان تلقى كردن ترك سيگار يكى از دلايل روزافزون اعتياد به اين ماده مخدر است. سهل انگارى افراد در برابر پديده اعتياد به سيگار چنان است كه برخى از آنها در سنين بسيار پايين جرأت تجربه آن را مى يابند. دكتر «هوشنگ دارابى»، متخصص بيمارى هاى عفونى دراين باره مى گويد: «آمار مرگ خاموش سيگارى ها در سراسر دنيا آن قدر بالا است كه به طور معمول رقم دقيق آن اعلام نمى شود. اغلب اين افراد به بيمارى هاى سخت و غيرقابل درمان نظير سرطان هاى ريه، خون، دهان، حنجره، لوزالمعده، روده بزرگ، مثانه و كبد يا نارسايى هاى كليوى مبتلا مى شوند. بسيارى از اين افراد پس از سال ها دودكردن سيگار، با قلبى ملتهب، متورم و بيمار يا ريه هايى انباشته از عفونت مواجه مى شوند. در موارد خفيف و پيش پاافتاده اوليه نيز افراد سيگارى همواره از عطش، بوى بد دهان و بدن، دندان هاى زرد، چروك هاى زودرس پوست و خستگى مفرط، ناتوانى جنسى و گاه نابارورى رنج مى برند.
* زنگ خطر
اين متخصص بيمارى هاى عفونى با بيان اين كه نخستين تجربه سيگاركشيدن در بيش از ۹۲ درصد افراد به سنين نوجوانى آنها بازمى گردد، مى افزايد: «متأسفانه هنگامى كه افراد با بيمارى هاى پيشرفته به ما مراجعه مى كنند، در مى يابيم اغلب آنها سابقه بيش از ۲۰ يا ۳۰ سال سيگار كشيدن دارند. اين موضوع حكايت از آن دارد كه بخش هاى مختلف بدن رفته رفته درطول زمان، كارايى مطلوب خود را ازدست مى دهند.
بايد با صراحت بگويم آنها كه تجربه سيگاركشيدن از سنين نوجوانى تا ميانسالى و به بالا را دارند به طور قطعى در معرض بيمارى هاى گوناگون تنفسى، گوارشى و خون قرار مى گيرند. متأسفانه بيش از ۸۶‎/۵ درصد از مرگ و مير ناشى از اين بيمارى ها در سراسر جهان گريبان افراد معتاد به سيگار را مى گيرد.
* بازار پررونق
جالب است بدانيد كسانى كه قبل از ۳۵ سالگى سيگار را ترك مى كنند، ۹۰ درصد از خطرهاى ناشى از استعمال تنباكو جان سالم به در مى برند. حتى كسانى كه سيگار را ديرتر از اين سن ترك مى كنند احتمال بروز خطر مرگ زودرس را به طور قابل ملاحظه اى كاهش مى دهند. مثلاً افرادى كه قبل از ۵۰ سالگى سيگاررا ترك مى كنند در مقايسه با افرادى كه به سيگاركشيدن ادامه مى دهند خطر مرگ خود را ۵۰درصد كاهش مى دهند.
دكتر «اكرم امينى»، متخصص روانشناسى و مشاوره اطلاع رسانى و افزايش سطح آگاهى جامعه را، راهى مؤثر براى تحقق رؤياى جهان بدون دخانيات مى داند و مى گويد: «كشورهاى سرمايه دارى بزرگ كه بخش عمده دخانيات دنيا را توليد مى كنند، توانسته اند با همين شيوه مفيد، مصرف سيگار در كشور خود را به ميزان قابل ملاحظه اى كاهش دهند. چنانچه اخيراً اعلام شد كه صنعت توليد دخانيات در آمريكا چشم اميد به بازار ايران دارد.»
وى با تأكيد بر بهره گيرى از روش هاى علمى در راه مبارزه با دخانيات، مى افزايد: «متأسفانه هرچه دنياى پيشرفته كه درواقع پايه گذار فرهنگ اعتياد در جهان بوده است، هر روز بيش از گذشته از آن فاصله مى گيرد، كشورهاى درحال توسعه و جهان سوم با سرعت بيشترى به سوى افزايش مصرف دخانيات مى روند. نتايج يك تحقيق علمى در دانشگاه هاى غرب نشان مى دهد قشر تحصيلكرده در اين كشورها به دليل سطح آگاهى بالا ديگر تمايلى به مصرف دخانيات و انواع موادمخدر ندارد.»
به نظر اين استاد دانشگاه فرهنگ سازى و ارائه آگاهى و اطلاعات بدون سانسور درباره عوارض استفاده از انواع موادمخدر بخصوص سيگار كه به طور معمول بنيان اصلى اعتياد را تشكيل مى دهند، اصلى ترين راهكار براى ريشه كن كردن مصرف انواع موادمخدر است.
* نسل بدون دود
تقريباً همه سيگارى ها از داشتن فرزندان سيگارى بيزار هستند. آنها همواره به فرزندان خود توصيه مى كنند كه سيگار كشيدن عملى زشت با نتايج ناخوشايند است. متأسفانه اين توصيه ها نه تنها مؤثر نيست و فرزندان بيش از ۹۰‎/۵ درصد از افراد معتاد به سيگار، بالاخره سيگاركشيدن را تجربه مى كنند، بلكه موجب مى شود اعتبار والدين نيز نزد فرزندان خدشه دار شود. چرا كه آنها عملى را تقبيح مى كنند كه خود در هر روز، بارها و بارها آن را انجام مى دهند.
مهم ترين كمك به فرزندان اين است كه والدين هرگز به موادمخدر معتاد نشوند.
«الياس گوشه دار»، كارشناس ارشد تكنولوژى آموزشى و كارشناس علوم تربيتى در اين باره مى گويد: «محيط خانواده با ارائه الگوهاى رفتارى، زمينه ابتلا يا پيشگيرى به اعتياد را براى فرزندان مهيا مى كند. توجه مهرآميز، اعطاى حس اعتماد به نفس به فرزندان با ارزش گذارى به آنها و رفتارهاى صحيح كه انجام مى دهند، تأييد و پذيرش فرزندان و ارتباط عميق و همه جانبه اعضا با يكديگر موجب مى شود فرزندان در پناه جويى به محيط بيرون از خانه هدايت نشوند و اعتياد را تجربه نكنند.» در خاطره اغلب افراد سيگارى روزى وجوددارد كه به تعارف يا به وسوسه دوست يا آشنايى، نخستين سيگار را روشن و دود كرده اند.
«گوشه دار» در اين باره مى گويد: «آموزش «نه» گفتن به بچه ها، مهم ترين تضمين براى حفظ آنها از بلاى اعتياد است. آنها با فراگيرى توانايى «نه» گفتن، مى آموزند كه مستقل باشند و دنباله روى كسى نشوند. رفته رفته كه فرزندان بزرگ مى شوند بايد دقت و نظارت غيرمستقيم والدين نيز بيشتر بشود. نظارت بر دوستان، نحوه رفت و آمد با آنها، سرگرمى هاى فرزندان، ميهمانى هايى كه مى روند و تفريح هايى كه انتخاب مى كنند جزو وظايف والدين براى حفاظت فرزندان از خطراتى است كه مى تواند آنها را به بيراهه هدايت كند.
وقتى پايه هاى فكرى فرزندان خود را از سنين پايين چنان بنا كنيم كه هرنوع وابستگى بيمارگونه را رد كند مى توانيم مطمئن باشيم كه هرگز گرد مواد اعتيادآور نظير سيگار نخواهند چرخيد.»
يك مركز تحقيقاتى در آمريكا گزارش مى دهد كه هر روز بيش از ۳ هزار كودك سيگارى مى شوند و در حدود يك سوم از اين كودكان در نهايت از سرطان، بيمارى هاى قلبى يا تنفسى مى ميرند. تأسف بار است اگر اعتراف كنيم كه در دنياى نوين سن تجربه سيگار به ۱۱ سالگى رسيده است. ظاهراً بايد اين حقيقت تلخ را بپذيريم كه در گوشه و كنار جهان، دنياى پاك كودكان نيز به جولانگاهى براى منفعت طلبى سوداگران دخانيات تبديل شده است.
«كيانوش صديقى مورنانى»، كارشناس علوم تربيتى در يك مركز مشاوره با تأكيد بر اهميت بنيان خانواده در ايران و براساس آيين و مذهب اسلام مى گويد: «چارچوب خانواده هاى ايرانى توانايى حفظ فرزندان را چنان دارد كه هرگز خطرلغزيدن آنها وجودنداشته باشد.
مهم اين است كه در سايه دين و آيين بتوانيم فرزندان خود را همواره به فعاليتى مؤثر و مثبت كه هدفمند انتخاب شده است، واداريم. در اين صورت افراد با كسب مهارتى نظير موسيقى، نقاشى، كتاب خواندن، ساختن كارهاى دستى و... ديگر دنبال خودنمايى به وسيله سيگار يا امثال آن نمى روند. نكته مهم ديگر هم اين است كه نوجوانان و جوانان را در خانه و خانواده چنان بپذيريم كه مشاور و امين باشند. جدى گرفته شوند و داراى شخصيت و جايگاه تعريف شده باشند.
* هميشه فرصت هست
افسوس نخوريد كه سيگار مى كشيد و نمى توانيد الگوى رفتارى مناسبى براى تربيت نسلى بدون دود باشيد، چون دكتر «هوشنگ دارابى»، روشن و واضح بيان مى كند كه هركس با هرچندسال سابقه مصرف سيگار مى تواند براى ترك موفق اقدام كند.
وى مى گويد: «در گام اول اهداف خود را براى ترك معلوم كنيد و آنها را به ترتيب اهميت در فهرستى بنويسيد. مدت ها پيش از اقدام اوليه براى ترك، روزى چندبار اين فهرست را بخوانيد و درباره اهميت تحقق هريك از اهداف تعيين شده، براى خود توضيح دهيد. سپس عادت هاى سيگار كشيدن خود را بررسى كنيد و چگونگى زمان هايى كه سيگار مى كشيد را يادداشت كنيد. بايد بدانيد در كدام يك از حالات روحى و روانى نظير هيجان، خستگى، بى خوابى، كسالت، خشم يا عصبانيت مايل به سيگار كشيدن هستيد. سپس، برنامه هاى روزانه خود را طورى تنظيم كنيد يا تغييردهيد كه چنين حالت هايى درآن كمتر به وقوع بپيوندد.»
اين متخصص بيمارى هاى عفونى، جايگزين كردن عاداتى مثل آدامس جويدن، قدم زدن، آبميوه و آب نوشيدن را توصيه مى كند و مى افزايد: «قطعاً روزهاى سختى پيش رو داريد اما بدانيد كه با استقامت و مرور هر روزه اهداف طلايى تان در فهرستى كه نوشته ايد مى توانيد اين سختى ها را تحمل كنيد. براى جبران برخى بى قرارى ها كه مربوط به فيزيولوژى و بيوشيمى بدنى وابسته به مواد دخانى است هم بايد با يك متخصص تغذيه مشورت كنيد. شايد كل اين ماجرا به بيش از ۳ هفته زمان نياز نداشته باشد.»
* يك رژيم طلايى
اگر همين حالا سيگارتان را به قصد ترك خاموش مى كنيد يا اين فكر در گوشه اى از ذهن تان شكل گرفته است اما از انجام آن مى هراسيد، اگر فكر كنيد به دليل نياز بدن به مواد تشكيل دهنده دخانيات نظير نيكوتين تا مدت ها آرامش اعصاب و روان شما را آزار مى دهد، در اشتباه هستيد. چون راه هايى وجوددارد كه رسيدن به مقصد را آسان تر مى كند. انتخاب يك رژيم غذايى مناسب كه حاوى موادى براى ايجاد آرامش اعصاب و روان، قليايى كردن بدن، جبران كننده كمبود و ويتامين C هستند، يكى از اين راه هاست. شايد به نظرتان عجيب بيايد اما دكتر«سوسن كوشا»، متخصص تغذيه در اين باره مى گويد: «ترك سيگار، تصميمى است كه در زندگى افراد معتاد به آن، بارها و بارها شكل گرفته و انجام شده است.
مهم ترك موفق است كه متأسفانه به اندازه تصميم براى ترك، فراوانى ندارد. انتخاب يك رژيم غذايى خاص كه بتواند در روزهاى ابتدايى ترك، تنظيم كننده سيستم بدن با نيازش به موادمخدرى كه سال ها به آن رسيده باشد يكى از گام هاى اساسى است.» وى به آنها كه مايل به «ترك» هستند، توصيه مى كند چندروز قبل از عملى كردن اين تصميم در رژيم غذايى خود موادى را بگنجانند كه وابستگى بدن آنها به دود سيگار را كاهش بدهد.
اين متخصص تغذيه فهرست موادغذايى زير را به اين منظور ارائه مى دهد: «مهم ترين معضل افراد ترك كننده در روزهاى اول نياز به جبران كننده كمبود نيكوتين است. جو دوسر، اسفناج، جوش شيرين، كشمش، انجير خشك و بادام، سبزى هاى داراى برگ سبز تيره، چاى سبز از مناسب ترين موادى هستند كه هركدام به دليل مواد تشكيل دهنده قادر هستند عوارضى مثل قليايى كردن بدن را ايجاد كنند كه تمايل به مصرف نيكوتين را كاهش مى دهد.
برخى از آنها مشكل كمبود ويتامين C را كه يكى از شايع ترين مسائل معتادان درحال ترك و دليلى براى شروع دودكردن دوباره آنهاست، جبران مى كند و خلاصه زمينه مساعد را براى ترك چنان فراهم مى كند كه فرد معتاد با كمترين فشار و آسيب قادر به انجام مهم ترين تصميم زندگى اش مى شود.»