مجيد سليمانى
سالها پيش با ظهور صنعت چاپ، تحول مهمى در «گردش و جريان اطلاعات» رخ داد. صنعت چاپ موجب توسعه روزافزون كتاب ها شد. سپس اين موضوع به عرصه اطلاع رسانى تسرى يافت. هرچند پيش از اين نيز پيرامون مسائل روزانه نشرياتى منتشر شده بود. از آن جمله مى توان به «گزت» هايى اشاره كرد كه در روم باستان منتشر مى شد. اما اين مسأله تا ظهور صنعت چاپ توسعه چندانى نداشت. در واقع توسعه «روزنامه نگارى» با پيشرفت چاپ به شدت همبسته بوده و با توسعه چاپ، روزنامه نگارى توسعه يافته است.
بنابراين مى توان عنوان كرد كه «فناورى» امرى مهم در پيشرفت روزنامه نگارى بوده است. با ظهور اينترنت و شناخت قابليت هاى تسرى آن در تمامى شئونات مربوط به «جريان اطلاعات»، روزنامه نگارى نيز همپاى پيشرفت اين صنعت جديد پيش رفته و در راه جديدى قدم گذارد.
فناورى هاى نوين ارتباطى به عنوان زيرساخت روزنامه نگارى سايبر در قالب رسانه هاى مدرنى چون سايت ها و وبلاگ ها، هم اكنون يك نوع دموكراسى ديجيتال - و البته آسيب پذير- را براى مخاطبان به وجود آورده اند كه در پيوند با جامعه مدنى و اتكا به فرصت هاى جامعه اطلاعاتى، گفتمان سنتى قدرت و گفتمان حاكم بر روزنامه نگارى سنتى را همزمان به چالش فراخوانده است، اما با اين همه، اين موضوع ممكن است به مفهوم تسليم اين گفته هاى سنتى در برابر گفتمان فضاى سايبر نباشد.
در اين مقاله ما سعى داريم ابتدا نگاهى كلى به پيشرفت هاى اخير در عرصه اينترنت داشته باشيم كه موجب تحول و ايجاد شاخه اى جديد از روزنامه نگارى شده است، سپس به بررسى ساختار نوشتارى متون در روزنامه نگارى آنلاين و سنتى بپردازيم.

از نسخه چاپى تا نسخه آنلاين
از اواسط دهه ۱۹۹۰ و با پيشرفت قابل ملاحظه اينترنت، ما شاهد حضور روزافزون مطبوعات در عرصه اينترنت بوده ايم. اين امر با قرار دادن «نسخه چاپى» روزنامه ها بر روى وب شروع شد. به طورى كه بسيارى روزنامه ها نسخه چاپى روزنامه خود را بر روى اين فضا قرار داده اند. همانطور كه ملاحظه مى شود، اين امر هنوز درباره روزنامه هاى ايرانى صدق مى كند و عمده روزنامه هاى ايرانى، هنوز نسخه چاپى شان را بر روى سايت هاى خود قرار مى دهند.
اما اين وضع به اين حالت باقى نماند. به طورى كه بسيارى روزنامه هاى مشهور دنيا مانند واشنگتن پست، تايمز، نيويورك تايمز و غيره، دست به ايجاد سايت هاى آنلاين ژورناليستى زدند و نسخه چاپى خود را از صفحات وب برداشتند. دليل اين كار اين بود كه شرايط فضاى وب با شرايط مطالعه روزنامه در فضاى واقعى كاملاً متفاوت است.
در ادامه با رويكردى مقايسه اى جايگاه روزنامه نگارى آنلاين و سنتى را از لحاظ ساختار شكل و محتوا بررسى خواهيم كرد.
ساختارشكنى در نگارش
در اين قسمت ما روزنامه نگارى سايبر را از چشم انداز تحول در ساختار نوشتارى اخبار و محتوا بررسى خواهيم كرد.
در اين زمينه تغييرات بسيار مهمى رخ داده است. از آن جا كه متن كاغذى، با متن بر روى صفحات وب به شيوه هاى متفاوتى تنظيم مى شوند، مى توان گفت كه شيوه تنظيم متون از جمله مهمترين عناصر تغيير يافته در روزنامه نگارى آنلاين محسوب مى شود. مهمترين تغيير شيوه اجراى متون در اين زمينه، تبديل متن به فرامتن است. تنها امكان
روزنامه نگارى سنتى پيرامون متن، چينش آن در صفحات كاغذى روزنامه همراه با عكس هاى محدود بوده است. اما روزنامه نگارى آنلاين در اين زمينه توفيق اساسى داشته است. در واقع متن در روزنامه نگارى آنلاين، نه تنها نوشته بلكه ديگر انواع متون مانند صوت، فيلم و غيره را نيز شامل مى شود. ضمن اين كه ظهور هايپرلينك نيز موجب پويايى متن در روزنامه نگارى آنلاين شده است.
از ديگر مواردى كه پيرامون تغيير شكلى مى توان عنوان كرد، تغيير در شيوه هاى خبرنويسى و ارائه متون ديگر ژورناليستى همچون گزارش، مقاله و... است. هرچند هنوز برخى از سايت هاى خبرى از شيوه هاى معمول خبرنويسى در روزنامه نگارى سنتى مانند سبك هرم وارونه استفاده مى كنند. سبكى كه بيشترين كاربرد را در روزنامه نگارى داشته است. اما اين كار با توسعه روزنامه نگارى آنلاين كم كم فراموش شد. در واقع نوشتن در فضاى وب از قواعد جديدى پيروى مى كند. اين قواعد را اينگونه مى توان شمرد:
- «خلاصه نويسى» از مهمترين عناصر روزنامه نگارى آنلاين است. در واقع در سايبرژورناليسم، مهمترين عنصر، «زمان» است. از آنجا كه خواننده جاى خود را به كاربر داده است، بايد به ملاحظات مهمى در زمينه ارائه پيام توجه كرد. در واقع كاربر با حجم عظيمى از اطلاعات روبروست. وى حتى همزمان به متون سايت هاى ژورناليستى متعدد دسترسى دارد. اما «خواننده مطبوعات» با چنين وضعى روبرو نيست. در واقع تنها به حداكثر چند روزنامه و با صفحاتى محدود دسترسى دارد. در اين صورت مى تواند، وقت بيشترى را صرف مطالعه مشروح خبر كند.
- عبارات نسبت به روزنامه نگارى سنتى، «كوتاه تر و روشن تر» است. ضمن اين كه فاصله نهاد و گزاره كم و كلمات حشو و زائد حذف خواهند شد.
- رغبت خواننده به مطالعه خبر و مطالب ژورناليستى، در صورتى ايجاد خواهد شد كه كاربر دريابد با مطلبى كوتاه و پربار روبروست. ارائه حجم انبوهى از نوشته در اين زمينه كارساز نخواهد بود.
- نوع نوشتار مطالب بر اساس متوسط مخاطبان است. بنابراين سطح نوشته پائين تر و يا بالاتر از مخاطبان نبايد باشد.
- از آنجا كه «فضاى سفيد» در متن، موجب ايجاد هزينه هاى اضافى نخواهد شد، بنابراين استفاده از فضاى سفيد پيشنهاد مى شود. اين امر مى تواند موجب وضوح و درك مطلب بيشتر شود. اين در حالى است كه اين قابليت در
روزنامه نگارى سنتى به دو دليل مقدور نبوده است: يكى ايجاد هزينه هاى گزاف چاپ و نشر و ديگرى ايجاد خلل در طراحى و صفحه بندى نشريه.
- استفاده از ديگر شيوه هاى ارائه متن، مانند فيلم و صوت موجب تلطيف فضاى انتقال پيام مى شود. ضمن اين كه پذيرش پيام را آسان خواهد ساخت. زيرا مدركى عينى براى ادعاى خود ارائه كرده ايم.
- تغييرات در شيوه هاى صفحه بندى نيز از مهمترين تفاوت هاى روزنامه نگارى آنلاين با سنتى است. در روزنامه نگارى سنتى در صفحه بندى دقت زيادى صورت مى گرفت. زيرا تا شماره بعدى اين نشريه و يا حتى براى هميشه، اين چينش در معرض ديد قرار داشت. اما اين كار در روزنامه نگارى آنلاين دستخوش تغيير شد. در واقع هر لحظه مى توان چينش صفحات و برجسته سازى مطالب را تغيير داد. تعداد صفحات نيز بر اساس تعداد مطالب قابل تغيير است.
- حذف سوتيتر، نيم تيتر، روتيتر نيز از جمله تغييراتى است كه در روزنامه نگارى آنلاين رخ داده است. مسأله اى كه از نقاط قوت روزنامه نگارى سنتى براى «برجسته سازى» مطالب استفاده مى شده است.
نتيجه گيرى
در پايان مى توان گفت كه ظهور سايبرژورناليسم نتوانسته است به طور كامل جايگاه روزنامه نگارى سنتى را به خطر اندازد. با ظهور رسانه هايى مانند تلويزيون و راديو، گفته مى شد كه زمان مرگ روزنامه نگارى سنتى فرا رسيده است. اما با تغيير جايگاه روزنامه نگارى سنتى از ارائه خبر صرف به تحليل و تشريح رويدادها، حيات اين نوع روزنامه نگارى ادامه يافت. بنابراين مى توان بيان كرد كه هنوز تحليل و تفسير و تشريح رويدادها در انحصار روزنامه نگارى سنتى قرار دارد و حتى روزنامه نگارى آنلاين نيز نتوانسته است كه اين عرصه را از آن خود كند. بنابراين روزنامه نگارى آنلاين تنها توانسته است كه در كنار راديو و تلويزيون به ارائه سريع اخبار و اطلاعات بپردازد. البته داراى مزيت مهمى نسبت به راديو و تلويزيون است. اين مزيت در واقع به «ماندگارى پيام» اشاره دارد.
منابع:
مولانا، حميد (۱۳۵۹) سير ارتباطات اجتماعى در ايران، تهران، انتشارات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعى
محيط طباطبايى (بى تا) تاريخ روزنامه نگارى، تهران
پروين، ناصرالدين (۱۳۷۷) تاريخ روزنامه نگارى ايرانيان و ديگر پارسى نويسان، تهران، مركز نشر دانشگاهى
بديعى، نعيم و قندى، حسين (۱۳۸۰) روزنامه نگارى نوين، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبايى
شكرخواه، يونس (۱۳۸۴) روزنامه نگارى سايبر، تهران، انتشارات ثانيه
شكرخواه، يونس (۱۳۸۱) خبرنويسى مدرن، تهران، انتشارات خجسته
مسعودى، اميد(۱۳۸۲) مبانى نگارش رسانه اى، تهران، انتشارات خجسته