محمدرضا متولى الموتى
استان همدان به لحاظ برخوردارى از يك هزار و ۶۰۰ اثر و بناى تاريخى و بهره مندى از آب و هواى فرح بخش، هر سال ميزبان صدها هزار گردشگر داخلى و خارجى است. در اين ميان غار شگفت انگيز «عليصدر» به عنوان بزرگ ترين غار آبى و آهكى جهان به لحاظ زيبايى منحصر به فرد و عظمت خيره كننده خود، روزانه پذيراى گردشگران فراوانى از اقصى نقاط ايران و جهان است تا ديدگان مشتاق بازديدكنندگان را محو زيبايى و شكوه خود كند.
اين غار در مجاورت روستاى «عليصدر» از توابع بخش گل تپه شهرستان كبودرآهنگ در فاصله ۷۵ كيلومترى شمال غربى همدان و در كوه هاى زاگرس مطابق طول جغرافيايى ۱۵‎/۳ درجه و ۳۵‎/۱۸ درجه و عرض جغرافيايى ۱۸‎/۸ درجه و ۴۸ درجه و ارتفاع ۱۹۸۰ متر از سطح دريا واقع شده است.اين منطقه داراى آب و هوايى نيمه خشك با ميزان متوسط بارش سالانه ۳۰۰ ميلى متر است.
غار «عليصدر» قسمتى از واحدهاى شكل گرفته در غرب ايران موسوم به تشكيلات متعلق به دوران ژوراسيك است كه با رشته هاى متناوب از «شيست» ها و سنگ هاى شنى در لا به لاى پايه آن و يك رشته از تركيبات آهكى مانند خاك رس خاكسترى تيره به صورت لايه هاى نازك روى «شيست» ها و يك لايه سبك تر از كريستال هاى آهكى در قسمت بالا تشكيل شده كه محصول تغييرات ناشى از حرارت و فشار حاصل از فعاليت هاى آتشفشانى در غرب رشته كوه «عليصدر» است.
به گفته سيد محمدرضا رضوى مدير امور بين الملل و روابط عمومى شركت سياحتى عليصدر، اين غار در كوه نه چندان مرتفع سارى قيه (صخره زرد) قرار گرفته كه در نزديكى آن دو غار ديگر به نام هاى سراب با ۷ كيلومتر و سوباشى با ۱۱ كيلومتر فاصله از غار عليصدر به وجود آمده اند.
غار «عليصدر» به عنوان بزرگ ترين غار آبى جهان و از معدود غارهاى آبى است كه امكان قايق رانى با اين وسعت عظيم در آن وجود دارد و ساعت ها بازديدكنندگان را محو زيبايى خود كرده و قدرت خداوند را به رخ مى كشد.
آن چه كه غار «عليصدر» را از ديگر غارهاى آبى جهان متمايز مى كند، سهولت استفاده از كانال هاى آبى درون آن است كه به سبب وسعت آن به راحتى مى توان در آن طى مسير كرده و با قايق هاى معمولى از درون آنها گذشت كه ارتفاع آب غار در قسمت هاى مختلف آن از ۵۰ سانتيمتر تا ۱۴متر متغير است.
رضوى افزود: منشأ آب غار افزون بر قنات هاى مختلف و چشمه هاى زير زمينى، ريزش هاى جوى است كه به صورت قطرات آب از ديواره ها و سقف غار به درون آن جارى است.
غار «عليصدر» كه به گفته كارشناسان از طريق فرسايش و ايجاد حفره هاى ريز در توده سنگ هاى آهكى و به هم پيوسته است، به صورت تدريجى در ساليان طولانى ايجاد شده است و قدمت سنگ هاى اين غار به دوره ژوراسيك از دوران دوم زمين شناسى (۱۹۰-۱۳۶ ميليون سال قبل) نسبت داده شده است.
رضوى اظهار داشت: به طور رسمى تاكنون ۱۲‎/۴ كيلومتر از طول اين غار عظيم با ارتفاعى بين ۱ تا ۳۵ متر، عرض ۲ تا ۱۵ متر و عمق نيم تا ۱۴ متر كشف شده است اما تاكنون غارنوردان و محققان به انتهاى غار نرسيده اند.
گردشگران و مسافران براى بازديد از غار پس از طى مسير قابل قايقرانى، مسيرى نسبتاً طولانى در خشكى را طى مى كنند و پس از آن دوباره گردش با قايق را ادامه مى دهند. از ۱۲‎/۴ كيلومتر مسير كشف شده، ۲‎/۷ كيلومتر از گذرگاه ها كه با نورافكن نورپردازى شده براى گردشگران قابل بازديد است.
محوطه اصلى غار از شمار زيادى تالار بزرگ و كوچك و پيچ در پيچ شكل گرفته كه به وسيله دهليز ها و دالان هاى مشبك با يكديگر مرتبط مى شوند و برخى از آنها وسعتى بيش از چند صد متر مربع دارند.سقف غار ( كه در برخى قسمت ها تا ۱۰ متر از سطح آب ارتفاع دارد) پوشيده از رسوبات كربنات كلسيم خالص و مخلوط با عناصر شيميايى ديگر است.
رضوى افزود: مردم روستاى «عليصدر» و روستاهاى اطراف، از روزگاران قديم به وجود اين غار پى برده بودند و از آب آن بهره مى جستند، تا اين كه در ۵ مهرماه ۱۳۴۲ شمسى گروهى ۱۴ نفره از اعضاى هيأت كوهنوردى همدان غار «عليصدر» را مورد بازديد و كاوش قرارداده و توانستند با وسايل ابتدايى، مانند فانوس و تيوپ لاستيكى،مسافتى از آن را طى كنند و سر انجام در سال ۱۳۴۶ با پخش خبر كشف اين غار شگفت انگيز و بى انتها درسطح رسانه هاى ملى، سيل محققان، كوهنوردان و علاقه مندان به آثار طبيعى به سوى غار «عليصدر» سرازير شدند.
در سال ۱۳۵۲ كوهنوردان همدان دهانه و ورودى غار را به قطر ۵۰ سانتى متر تعريض كرده و از سال ۱۳۵۴ استفاده عمومى از غار «عليصدر» آغاز شد كه كاوش و بررسى غار تاكنون ادامه دارد.
در طول اين ۳ دهه با هدف ايجاد فضايى مناسب براى بازديد علاقه مندان و رفاه حال گردشگران كارهاى زيادى درون غار انجام گرفته است كه با افزايش طول مسير آبى براى قايقرانى، مسيرهايى در خشكى نيز به مسير بازديد افزوده شده كه مناظر جديد و بديعى را برابر ديدگان مشتاق گردشگران قرار مى دهد. فضاى بيرونى غار نيز در قالب مجتمع سياحتى «عليصدر» با ايجاد بازارچه صنايع دستى، رستوران و غذاخورى، باغ وحش و پارك بازى براى كودكان پذيراى گردشگران داخلى و خارجى است.
بدون اغراق مى توان گفت كه غار شگفت انگيز و منحصر به فرد «عليصدر» نه تنها در بين غار هاى آبى و خاكى داخل كشور مانند، غار قلعه جوق، غار كاوات (جوانرود)، غار عين هو (روستاى رباط، اراك)، غار فاس (دشت بياض، گناباد)، غار قباد (روستاى شيخ كاتلو، قوچان)، غار قورى قلعه (پاوه)، غار كارده (روستاى كارده، مشهد)، غار كبجاكچال (دوآب، نكا)، غار كبوتر (تراب، لنده، كهگيلويه، دهدشت)، غار كنه گرم (روستاى حسن زو، بجنورد)، غار مس (خونگاه، آب سياه، ياسوج)، غار مغان (روستاى مغان، مشهد)، غار آغ بولاق (قره چمن، بستان آباد)، غار وراء (جهرم، شيراز)، غار كلكچال و غار كتله خور و در بين غارهاى بزرگ جهان مانند جعيتا در لبنان نيز رقيبى ندارد و تنها نيازمند توجه ويژه مسئولان استان به ويژه استاندار و مديران فرهنگى و گردشگرى كشور براى معرفى هرچه بهتر اين نشانه قدرت الهى به جهانيان است.
پايتخت تاريخ و تمدن ايران زمين با سابقه مدنيت ۳ هزار و ۱۰۰ ساله و به عنوان نخستين پايتخت ايران باستان از زيبايى هاى بى شمارى برخوردار است كه آثار باستانى و پرشمار، ابنيه تاريخى، سر سبزى و طراوت مثال زدنى و مردم خون گرم و ميهمان نواز اين ديار، سفر دست كم ۱۰ روزه اى را در طول سال براى هر ايرانى خوش ذوق واجب و ضرورى مى نماياند كه خاطره اى شيرين و به ياد ماندنى را به همراه خواهد داشت.

سيده سميه موسوى فرد

«ژئوتوريسم» از جمله رشته هاى جديد گردشگرى در ايران است كه داراى قابليت هاى زيادى بوده و جاذبه هاى خاص خود را دارد. دراين نوع گردشگرى بازديد از رسوبات و نهشته هاى زمين شناسى به همراه عوارض خاص زمين شناسى، برنامه اصلى را تشكيل مى دهد. استان قزوين نيز چون ديگر نقاط ايران از جاذبه هاى خاص گردشگرى دراين مورد برخورداراست.
منــطقه قزوين متأثر از فعاليت هاى درونى زمين كه مظاهر كالبدى آن در شرايط توپوگرافيــكى اش تجلى يافته به لحاظ ويژگى هاى مورفولوژيكى به دو قسمت عمده كوهستانى و دشتى كه هر يك ساختار متفاوتى را ارائه مى كند، تقسيم شده است. منطقه قزوين به واسطه ارتفاعـات بـه صورت يك فرورفتگى تكتونيكى ديده مى شود. اين فرورفتگى به مرور زمان به وسيله رسوبات تخريبى حاصل از تخريب سنگ هاى اطراف و فرسايش آن به همراه حمل جريانات سطحى ايجاد شده است.
رشته كوه هاى البرز در شمال منطقه، بيشتر از سنگ هاى آذرين رسوبى كه در فاصله ميان دوره ژوراسيك و دوران سوم زمين شناسى به وجود آمده، شكل گرفته است. هم چنين دردامنه هاى اين رشته كوه ها لايه اى از سنگ هاى كنگلومرا به صورت يك كمربند پهن وجود دارد كه از سنگ هاى آتشفشانى مانند تـوف و آهـك تشكيل شده اند. سلسله كوه هاى البرز در اواخر دوران دوم و اوايل دوران سوم زمين شناسى چين خورده و بالا آمده است، به طورى كه اين رشته كوه ساختمان آلپى به خود گرفته كه به علت تزريق و خروج مواد مذاب درونى موجب ايجاد گسل و شكست هايى دراين تشكيلات شده است.
دشت قزوين كـه در جـنوب اين سلـسلـه ارتفاعات واقـع شده از رسوبات رودخانه اى، درياچه اى و بادى از پليوستوسن تا حال تشكيل شده است. اين رسوبات در دامنه هاى شمالى از رسوبات دانه درشت و در نواحى مركزى از رسوبات دانه ريز تشكيل شده، شيب كم اين دامنه ها نقش اساسى را دراين فرآيند بازى مى كند. هم چنين در دامنه هاى ارتفاعات البرز نيز تشكيلات ميوسن ديده مى شود. اين تشكيلات در زير مواد آبرفتى جوان كه دشت قزوين را به وجود آورده به صورت طاقديس و ناوديس در جهت شمال خاورى و جنوب باخترى ادامه دارد.
رسوبات تشكيلات شمشك، مربوط به ژوراسيك پائين است كه با ناپيوستگى روى ترياس، پرمين و سنگ هاى قديمى قرار گرفته و نمايان گر يك دوره ناپايدار تكتونيكى دراين منطقه است. قسمت عمده اين رسوبات در جنوب از مواد آوارى ذغال دار تشكيل شده است كه داراى ضخامتى حدود ۱۰۰۰ متر است و مقدار قابل توجهى از مواد آتشفشانى را به همراه دارد. درشمال خاورى، ضخامت نهشته ها به ۳ هزار و ۴۰۰ متر مى رسد و شامل كنگلومراى دانه درشت است كه اجزاى آن از سنگ هاى دگرگونى و كوارتزاست. اين كنگلومرا به علت بالا آمدن قسمتى از زمين هاى جنوب خزر كه هم زمان با ايجاد رسوبات تشكيلات شمشك به وقوع پيوسته، به وجود آمده است. رسوبات ضخيم ژوراسيك كه در نوارى موازى با لايه هاى رسوبى در شمال كوه هاى ناحيه ديده مى شود، نشان دهنده حالت ناپايدارى آن دوره است.