سارا طالبى زاده
۲ ميليون و ۸۰۰ هزار مسافر در يك تعطيلات ۱۵ روزه نوروزى، كافيست كه مازندران راقطب مهم گردشگرى كشورمعرفى كند.
وجود درياى خزر با ساحل زيبا و مناسب به همراه برخوردارى از دامنه ها، پارك هاى جنگلى و كوهستانى، آبشارها و رودخانه ها، چشمه هاى آب سرد و گرم معدنى، تالاب ها بويژه شبه جزيره ميانكاله و باغ مجموعه هاى متنوع تاريخى چون عباس آباد بهشهر در كنار ابنيه تاريخى مهجور مانده مازندران را به مجموعه اى متنوع براى استفاده گردشگران با انگيزه هاى مختلف، بدل كرده است.
براى آگاهى از فعاليت ها، برنامه ها و پاره اى از مشكلات گردشگرى دراين منطقه با دكتر رحمت عباس نژاد، رئيس سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى استان مازندران به گفت وگو نشستيم.
•••
\ اكوسيستم مازندران به دلايلى قابليت هاى خود را براى جذب و ميزبانى گردشگرى از دست داده است. آيا سازمان ميراث فرهنگى استان با ساير نهادها و سازمان هاى مربوط در تعامل نيست؟
* حقيقت اين است كه يك سرى قوانين و چالش هايى با سازمان هاى مدافع طبيعت وجود دارد. البته فعاليت و قانون هاى آنها در راستاى حفظ و صيانت اين عرصه هاى طبيعى و جنگلى است كه قطعاً بايد آن را پاس داشت و به اين سازمان ها كمك كرد، اما بهره بردارى براى امرى چون طبيعت گردى و گردشگرى از اين نعمات خدادادى، نكته اى است كه بايد با همكارى سازمان هايى چون محيط زيست، منابع طبيعى و جنگلدارى انجام پذيرد، بدون آن كه به اين محيط ها، خدشه اى وارد كرد. البته، رويكرد اكوتوريسم، رويكرد نوينى است كه قوانين ما در اين زمينه كافى و كامل نيست، پس در حقيقت درخواست ما از سازمان هاى مدافع، اين است كه در راستاى بهره بردارى از اين عرصه ها و منابع طبيعى در اهداف گردشگرى، همكارى لازم را با سازمان ميراث داشته باشند. بحث توسعه متوازن و متعادل منطقه اى هم در همين بحث نهفته است كه به طور قطع، با حفظ و صيانت منافاتى ندارد.
\ بحث منابع آبى در استان مازندران مطرح است. رودخانه ها، تالاب ها و... براى استفاده بهينه از آنها چه برنامه هايى داريد؟
* در ارتباط با منابع آبى بايد گفت ۵ رودخانه بزرگ در استان وجود دارد كه قصد داريم در سال ۸۶ با مطالعات و برنامه ريزى هايى به منظور بهره بردارى تفريحى ـ توريستى از اين منابع آبى، ساماندهى به آنها بدهيم.
۵ رود به عنوان پايلوت انتخاب شده اند كه البته ما به دنبال سرمايه گذارانى هستيم كه بتوانند در بهره بردارى از اين طرح ها با ما همكارى كنند. بخش ديگر، مربوط به درياچه ها و آبگيرهايى است كه به زبان محلى به آنها «آب بندان» مى گويند كه بعضى از آنها از نظر مساحتى، قابل توجه هستند، چرا كه حيات وحش، پرندگان، آبزيان و محيط هاى جالبى براى استفاده گردشگرى دارند.
\ در شهرهايى كه به عبارتى، شهرهاى توريستى استان مازندران به شمار مى آيند، ضعف خدمات توريستى به وضوح نمايان است. براى رفع اين مشكلات، چه راهكارهايى در نظر گرفته ايد؟
* ساماندهى سواحل، طرح سالم سازى دريا و آماده سازى جنگل ها در اولويت هاى گردشگرى ما قرار دارد. در طرح ساماندهى سواحل، طبق مصوبه هيأت دولت و پيگيرى هاى آن، ما وظيفه داريم كه شرايط را براى استفاده از عموم مردم از آن فراهم كنيم. امسال، ساحل اختصاصى، جنبه عمومى پيدا مى كند. در چند نقطه، بحث زيباسازى و مبلمان ساحلى داريم. امسال از ۸۰ به ۱۲۰ نقطه افزايش طرح دريا را داريم. سعى كرديم كه ضعف ها را پوشش دهيم، خدمات بهترى ارائه كنيم تا گردشگر از شرايط بهترى براى استفاده برخوردار شود.
\ خدمات شما به ساحل و شنا محدود مى شود. نبايد خدمات ديگرى به گردشگر ارائه داد كه حداقل در زمان هاى نامناسب شنا و خطرات ناشى از آن، بتواند به راحتى از آن چشم پوشى كند؟
* قطعاً در پشت نوار ۶۰ مترى، كاربرى هاى توريستى ما ضعيف است. اكثر مناطق توسط نهادهاى دولتى اشغال شده است. بايد به دنبال سرمايه گذارى بر روى منابع مختلف باشيم. بخش هاى توريستى - تفريحى بالاخص ورزش هاى آبى را گسترش دهيم. متأسفانه ضعف و محدوديت در سرمايه گذارى داريم.
\ شما از سرمايه گذارى حمايت كامل مى كنيد؟
*ما تا به حال تعريف كاملى از توريسم نداشته ايم. ميزان اعتبارات و تسهيلاتى البته براى سرمايه گذاران تعيين شده است. امسال هم تسهيلات ارزى به توريسم منطقه مازندران تعلق مى گيرد. البته ما متأسفانه با بعضى سازمان ها مشكل داريم. سازمان ما همپاى متقاضى سرمايه گذارى، درگير سازمان هاى مختلف است.
\ ميزان اعتباراتى كه به گردشگرى مازندران در سال ۸۶ تعلق گرفته، چقدر است؟ و از چه بخش هايى تأمين مى شود؟
* ما از محل بنگاه هاى زودبازده، در سال گذشته ۳۰ ميليارد تومان درآمد داشتيم. ۷۰ ميليارد هم از اعتبارات ملى به ما تعلق گرفت كه البته به دليل پاره اى از مشكلات، بخش عمده اى از آن به امسال موكول شده است. نزديك به ۱۰۰ ميليارد تومان هم در حال حاضر در بخش تسهيلات گردشگرى اعتبار داريم. ۱۰ درصد از تسهيلات ارزى استان هم قرار است در بخش گردشگرى استفاده شود. يك نكته مهم در سرمايه گذارى اين است كه ما بايد براى سرمايه گذار، امنيت ايجاد كنيم تا سرمايه گذار خصوصى بيشتر جذب و فعال شود.
\ شهردارى ها، بخشدارى ها، فرماندارى ها هم با سازمان شما همكارى لازم را دارند؟ اعتباراتى به شما اختصاص مى دهند؟
* در اعتبارات تملك و دارايى هاى استان، ۵‎/۲ ميليارد تومان اعتبار تعيين شده است كه ۳ ميليارد بايد در بخش راه، به عنوان يك محور مهم توسعه گردشگرى هزينه شود. قصد داريم در يك توزيع پراكندگى متعادل در سطح استان، به منظور دسترسى آسان به جاذبه هاى طبيعى، تاريخى و هم جاذبه دريا هزينه كنيم. بالاى ۲ ميليارد تومان هم در بخش زيرساختى مثل آب، برق و گاز هزينه كنيم. ايجاد پاركينگ، سرويس هاى بهداشتى بين راهى نيز جزو هزينه هاى اصلى براى گردشگرى ما است. ضمن اين كه در بعضى از بخش ها مثلاً در بخش ساماندهى رودخانه ها، در سرفصل اعتبارى سازمان آب استان، مواردى است كه مى توان از آنها هم بهره گرفت.
\ جاذبه هاى تاريخى در كنار جاذبه هاى طبيعى در مازندران نمود كمترى دارد. بعضى مرمت نامناسب دارند، برخى، محلى براى تجمع زباله شده و بعضى املاك هم توسط ساير سازمان ها تصاحب شده است. در اين باره اقدامى نمى كنيد؟
* متأسفانه در طول سال هاى گذشته، ميراث فرهنگى و آثار تاريخى، مثل بسيارى موارد ديگرى، زير سرسبزى منطقه، مخفى مانده است. در نظرسنجى هايى كه صورت گرفته، طبق آمار، انگيزه سفر تنها طبيعت گردى اعلام شده است. درحالى كه بخش ميراث فرهنگى هم به اندازه ميراث طبيعى، جذاب و غنى است. همكاران ما نزديك به ۱۰۵۰ بنا را شناسايى كرده اند و آثار و تپه هاى تاريخى هم به اين مجموعه اضافه مى شود. ۴۰۰ تا از اين بناها به ثبت آثار ملى رسيده است. ۲۵۰ تا هم در حال انجام است. البته تا ۲ ماه ديگر، ۶۰ درصد ميزان شناسايى شده به ثبت ملى خواهد رسيد.
البته يك غفلت ديگر هم كه در سال هاى گذشته صورت گرفته، عدم تعيين حريم منظر بناهاى تاريخى است. شهردارى ها بدون در نظر گرفتن حريم منظر و گاهى اوقات با در نظر گرفتن حتى حريم منظر، به راحتى تخلفاتى در اين مورد را صورت داده اند، اما متأسفانه اعتبارات ما در اين مورد محدود است كه البته جلسات دفاعى با معاونت حفظ و احياى ميراث فرهنگى سازمان خواهيم داشت.
نكته ديگرى كه در سؤال شما بود، همان مرمت غير اصولى و نادرست است. كاملاً اين موضوع را تأييد مى كنم كه در طول ساليان گذشته، با وجود فعاليت هاى انجام شده، در بعضى از بناها و مكان ها، بدون مطالعه و كاملاً غير اصولى، مرمت هايى صورت گرفته است كه كاملاً منظر جديدى از نظر معمارى و اصالت به بناى مربوطه داده و لطمه شديدى به تاريخ بنا وارد كرده است. همكاران ما براى رفع اين معضل، طرح هاى مطالعاتى براى اين پروژه ها گذاشته اند، كندى كار را تحمل كرده اند تا امروزه اين طرح هاى حرمت و حفاظت آماده شده است.
در مازندران، آثار خوب تاريخى از دوره هاى اسلامى بويژه صفويه و بالاخص در محدوده سارى و بهشهر وجود دارد. ساير شهرها هم از اين قاعده مستثنى نيستند، آمل بنايى چون مسجد مير را دارد، بهشهر هم كه پايتخت دوم صفويان بوده و كاخ صفى آباد - عباس آباد بهشهر - آن از شهرت خاصى برخوردار است. البته قبول داريم كه بهره بردارى هاى مناسب براى جذب گردشگرى از آنها نشده است.
\ آثار جهانى ثبت شده هم داريد؟
* خير. عباس آباد بهشهر به تازگى پيشنهاد شده است و مراسمى چون «زن شاهى» و «برف چال» هم براى ميراث معنوى در نظر گرفته شده اند.
\ بحث صنايع دستى را پيش رو بگيريم. هنر دست در اولويت چند از نظر اعتبارات و وجهه كار در سازمان متبوع شما قرار دارد؟
* به طور حتم، از نظر ميراث فرهنگى، صنايع دستى و هنرهاى سنتى از ارزش بالايى برخوردار است. قرار شده كه در يك مسير آموزشى، براى حفظ و احياى آنها حركتى را آغاز كنيم. البته در سطح خارجى، ملى و استانى تا حال چند نمايشگاه صنايع دستى برپا كرده ايم، اما براى سال ۸۶ برنامه هاى جدى بسيارى در نظر گرفته ايم. در مازندران، بعضى از محصولات و صنايع دستى، شاخصه اى است كه در اثر كم توجهى، رو به نابودى و فراموشى گذاشته شده است. بعضى از آنها هم كه شهرت جهانى داشته اند، مثل گليمچه متكازين (روستايى در بهشهر)، فرش كلاردشت و...
\ و اين كه چه تعداد روستاى هدف گردشگرى در استان تعيين شده و تا چه حد فعاليت آنها براى جذب گردشگر، مثبت بوده است؟
* 16 روستاى هدف گردشگرى داريم كه با اعلام درخواست جديد، قرار شده به ۱۷ روستا افزايش پيدا كنند. امسال، حركت خوبى در بعضى از اين روستاها داشتيم. با كمك دهيارها و مردم، توريست هاى زيادى در تعطيلات نوروزى، در اين روستاها پذيرايى شدند، مثل آسياب سر بهشهر كه در تعطيلات طبق آمار، پذيراى ۱۰ هزار نفر مسافر نوروزى بوده است.

كرمان - خبرنگار «ايران»: كشف اتفاقى يك ظرف از دوره اى كهن در سال ۱۳۸۰ به وسيله يك روستايى در منطقه «كنار صندل» جيرفت، زمينه آغاز كاوش هاى باستانى دراين منطقه شد.
كار آن مرد روستايى اگر چه تا مدتى از سوى غارتگران فرهنگى به دليل ناشناخته بودن منطقه تداوم يافت، اما در اواخر همان سال بود كه با پيگيرى رسانه ها و علاقه مندان به ميراث فرهنگى كشور، هيأت هايى از سوى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى براى شناسايى بيشتر به منطقه فرستاده شدند كه حاصل آن ثبت بيش از ۸۰ محوطه باستانى و آغاز كاوش هاى باستان شناسى در اين منطقه بود .
سير مطالعات نيز به گونه اى پيش رفت كه تاكنون ۵ فصل كاوش باستانى در منطقه انجام شده است و با نتايج به دست آمده از اين كاوش ها، به گفته كارشناسان، تمدن جيرفت، نظريه هاى باستان شناسى در مورد تمدن هاى شرق را متحول خواهد كرد .
دكتر يوسف مجيد زاده، سرپرست هيأت كاوش هاى باستانى در جيرفت در اين مورد مى گويد : «جيرفت را كهن ترين تمدن شرق مى دانيم و به دنبال اثبات اين مدعا هستيم كه تمدن جيرفت و داده هاى باستان شناسى در اين منطقه ، نظريه هاى باستان شناسى بزرگ دنيا درباره تمـــــدن شـــــــرق را به هم خواهد زد » .
وى در مورد نتايج كاوش هاى خود در جيرفت مى گويد :«اكنون مطمئن شده ايم كه جيرفت از تمدن بين النهرين قديمى تر و وسيع تر بوده است و مطالعات و كاوش ها نشان مى دهد كه جيرفت بزرگ ترين مركز تجارى جهان بوده است». اين باستان شناس در ادامه مى گويد :« شرايط مطلوب آب و هوايى در جيرفت و وجود انواع محصولات كشاورزى موجب شد تمدنى در اين منطقه شكل بگيرد كه در دوره باستان بهشت جهان محسوب مى شده است ».
مجيد زاده تأكيد مى كند :«اين منطقه به قدرى غنى است كه كارهاى پژوهشى ، در اين منطقه تنها قطره اى از درياست و در واقع جيرفت سرفصل جديدى را در تاريخ ايران و جهان بازخواهد كرد».
* دست كم ۵۰ سال كار داريم
اما كارشناس مسئول باستان شناسى سازمان ميراث فرهنگى ، صنايع دستى و گردشگرى استان كرمان در مورد فصل جديد كاوش در مناطق باستانى جيرفت مى گويد : « با توجه به گرماى منطقه، در فصل هاى پائيز و زمـــــــستان تيم هاى كاوش باستان شناسى در اين مناطق فعاليت مى كنند ».
عليداد سليمانى با اشاره به اين كه از آبان ماه تا پايان بهمن سال ۸۵ به مدت چهار ماه ، پنجمين فصل كاوش انجام شده است، اظهار مى دارد :« امسال نيز از نيمه آبان ماه ششمين فصل كاوش در مناطق تاريخى شهرستان جيرفت آغاز خواهد شد ». وى در مورد نتايج پنج فصل كاوش باستانى در اين منطقه عنوان مى كند: « آن چه كه از لحاظ باستان شناسى به دست آمده است بسيار رضايت بخش بوده و اين كاوش ها از لحاظ مشخص كردن سيرتاريخى منطقه بسيار جالب توجه است».
وى تأكيد مى كند :« براى شناخت دقيق منطقه از لحاظ باستانى دست كم به ۵۰ سال كار مداوم نياز داريم و از سال گذشته گستره وسيعى شامل دو تپه و دو گورستان مورد كاوش باستانى قرار گرفته اند».
اين مقام مسئول باستان شناسى در مورد نحوه مرمت آثار كشف شده در حوزه تاريخى هليل رود نيز مى گويد :«در پايگاه باستان شناسى جيرفت ، كارشناسان مرمت و احياى آثار تاريخى در كارگاه ايجاد شده اين پايگاه حضور دارند و اشياى كشف شده قابل مرمت براى ترميم به آنها تحويل داده مى شود و غير از اين رويه اى براى مرمت اشيا خصوصاً به دست افراد غير كارشناس، وجود ندارد».
اين كارگاه از سال ۱۳۸۰ فعاليت خود را همزمان با كاوش هاى باستانى حوزه هليل رود آغاز كرد كه تا سال ۸۳ فعاليت آن به صورت فصلى و همزمان با كاوش بود اما بعد از آن به كارگاه دائمى حفاظت و مرمت اشيا و آثار به دست آمده از اين منطقه تبديل است.
عليداد سليمانى همچنين با تقسيم اشياى كشف شده باستانى به دو نوع مطالعاتى و مــوزه اى مى گويد :«آثار مطالعاتى وسايل كشف شده اى است كه بيشترشان به صورت ناقص به دست مى آيد كه كار مطالعاتى توسط باستان شناسى بر روى آن ها انجام مى شود».
او در مورد آثار موزه اى نيز مى افزايد :« آثارى كه به صورت سالم و قابل مــــرمت كشف مى شود پس از ترميم در اختيار امين اموال تيم باستان شناسى قرار مى گيرد كه به انبارهاى محافظت شده منتقل مى شود و يا به موزه هاى كشور براى بازديد همگانى انتقال مى يابد».
اين كارشناس باستان شناسى تصريح مى كند : «هم اينك كه كاوش هاى باستان شناسى در منطقه متوقف است، در مناطق باستانى كارهاى حفاظتى با تمام توان انجام مى شود تا منطقه از دستبرد غارتگران فرهنگى و تاريخى مصون بماند».
ادامه كاوش هاى باستانى در جيرفت فصل هاى جديدى از تاريخ غنى اين سرزمين را به روى ما ايرانيان خواهد گشود. تاريخى كه مى تواند براى مردم اين سرزمين پشتوانه اى باشد كه آينده اى روشن را بر آن بسازند با اين تصوير كه تمدن جيرفت تنها يكى از ده ها تمدن و منطقه تاريخى است كه در اين سرزمين پهناور شناخته شده است.