مهدى طاهرى
اميل زولا از تبعيد خود خواسته برگشته و حالا با آناتول فرانس در يك جبهه قرارگرفته است. او پس از واقعه «دريفوس» و كشيده شدنش به سياست، نشان دادكه هنوز هم يك نويسنده است. نويسنده اى كه علايق اش را نمى تواند زير پا بگذارد. پاريس شهر تولد دوباره اوست پس از اين كه از لندن و رم بازمى گردد. آناتول فرانس اما درگير و دار «دريفوس» برنده بود، نويسنده اى كه كودكى اش را درفقر گذرانده و حالا براى آدم هاى بيكار خرده بورژوا داستان هايى مى نويسد كه سرگرم شان مى كند، داستان هايى از آزادى و برابرى. در طرف ديگر اين جريان راست ها قرار دارند، پل بورژه و موريس بارس.
درباره بارس، اعتقاد بر اين است كه او زيباترين نثر را پس از شاتو بريان در تاريخ ادب فرانسه نگاشته است، هيجان زده اى منطقى كه حتى بر آراگون هم تأثير گذاشت.
اين نويسندگان، نخستين آثار قرن بيستمى ادبيات فرانسه را به نگارش درآوردند، آثارى كه فضاهاى فلسفى فرانسه بر آنها بى تأثير نبود. پيردو بوادفر در كتاب ادبيات داستانى فرانسه در قرن بيستم مى نويسد: «حقيقت اين است كه ميان ۱۹۰۹ و ۱۹۱۷ به سرعت از قرن نوزدهم دور مى شويم. در اين زمان فيزيك جديد زاده شده است و منطق و علم را ديگر بار به زير سؤال برده است. نقاشى كوبيسم كار ويران سازى ظواهر را كه ۳۰ سال پيش امپرسيونيست ها شروع كرده بودند به پايان مى رساند، هنرمند ديگر كپى ساز واقعيت نيست. در سياست رويارويى ملى گرايى ها به اجماعى كه موجب شده بود تا مرزهاى اروپا از ۱۸۱۵ به بعد تغييرى نكند و غرب بر ۵ قاره تسلط داشته باشد خاتمه داده است. پاريس از نرده ها و ورودى هاى مقعر و نماهاى سبك مدرن پوشيدن مى شود. سبك نويى در سالن هاى غذاخورى شكوفا مى شود و با اين همه چيزى كه در ۱۹۱۰ ديده مى شود، بازگشتى است به نظم: كلاسى سيسمى كه به وسائل تازه فنى متكى است و ساختمان تئاتر شانزه ليزه كه براى نخستين بار در ۱۹۱۳ بتون آرمه در آن به كار رفت نمونه آن است.»
آوردن نمونه هاى شهرى براى اين فرايند به اين دليل است كه نشان داده شود جريان رمان نويسى يك جريان شهرى است، يعنى در واقع مظاهر شهرى و بورژوازى حالت و نوشتار رمان را سبب مى شود.
هنرزاده ضرورت است:
اين جمله را آندره ژيد مى گويد. اين پارسپى پروتستان كه مادرش كاتوليك بود، سالها با والرى، مالا رمه و پيرلوتى دوست بود و با سمبوليسم ادبى پيوند داشت. پس از سا ل ها نوشتن ژيد به اثرى مى رسد كه اگرچه سال ها در محاق بود اما وقتى سر برون آورد كه جوانان اهل خردورزى، كتاب را دست به دست مى گرداندند. «مائده هاى زمينى» اثرى اخلاقى از آندره ژيد. او در اين اثر حرف هايش را به «فاتا فاييل» مى زند، جوانى كه او را هرگز نديده است و كسى استاد او است به نام«منالك». در فرهنگ آثار آمده است: «شايد نفوذ و تأثيرى كه به مدت ۵۰ سال بويژه اين كتاب در نسل جوان داشت موجب تعجب باشد اما اين تأثير به دليل اخلاقى بودنش اين گونه پايدار ماند. اگر در بسيارى از نويسندگان فرانسوى از مونترلان گرفته تا آلبركامو اثرى از «مائده هاى زمينى» مى يابيم، شكى نيست كه اين تأثير به علت اين كه «مائده هاى زمينى» كتاب شبانه روزى چندين نسل جوان بوده است، چنين پيداست كه تأثير مورد بحث با رعايت مو به موى دستورى كه «ژيد» در پايان كتاب به خواننده مطلوب خود مى دهد صورت گرفته باشد: «ناتاناييل اكنون كتاب مرا دور بينداز، از آن رها شو، مرا ترك كن.» مائده هاى زمينى كه مركب از ۸ كتاب و مقدمه اى كوتاه و يك سرود و يك تخلص است، اثرى آموزشى شمرده مى شود كه آندره ژيد در آن نه تنها ترك كتاب خود را به خواننده توصيه مى كند بلكه به او مى آموزد كه خود را نيز ترك كند و گريبان خود را از قيد برخى دستورهاى فكرى رها سازد و تاهم جهان وهم خويشتن را، در پرتو تجربيات و نوعى شهود شخصى بهتر بشناسد: «اى كاش كتاب من به تو بياموزد كه به خويشتن توجه كنى، بعد همه چيز را بيشتر از خودت دوست مى دارى.»
آندره ژيد مى گويد: ترسيم منحنى زندگى اخلاقى من، كار ساده اى نيست و هر كتاب تازه ام، عليه كسانى است كه كتاب قبلى ام را ستايش كرده اند، اين موجب مى شود ياد بگيرند كه مرا بى دليل صحيح، ستايش كنند و بدانند كه هر يك از كتاب هايم اثرى هنرى است.
فرمانروايى بر روح مردم:
دو بوادفر مى نويسد: «جدايى كليسا از دولت در سال ۱۹۰۵ پيروزى اى است كه با شكست فرق چندانى ندارد. كليساى كاتوليك چيزى كه در مجلس ها، دادگاه و مدارس از دست داده در روح مردم به دست مى آورد. رمان كاتوليك كه از رستاخير روحى نيرو يافته است در اين زمان موضع خوبى دارد.
از ميان اين نويسندگان مى توان به ارنست پسيكارى، فرانسوا مورياك و آندره لافون اشاره كرد.
دنياى مارسل:
آناتول فرانس براى كتاب «لذت ها و روزها»ى اش مقدمه مى نويسد. پروست پس از خدمت نظام به دانشگاه سوربن رفت و ليسانس ادبيات گرفت. او به دليل اين كه ثروت پدرى زيادى داشت مجبور به كاركردن نبود.
رامون فرناندز در مورد كتاب كم نظير پروست« در جست وجوى زمان ازدست رفته» مى نويسد: «اين كتاب تاريخ يك دوران و داستان يك وجدان است. اين دوگانگى و ارتباط، عمق و بداعت غريبش را شكل مى دهد». اين اثر درواقع مشاهده است و وارسى ضمير، «جهان» و «من» است. چون كشف بزرگ پروست اين است كه نه تنها جهان در اطراف ما نظم مى يابد بلكه جهان درماست؛ جهان خود ماست. «ما هستيم كه به موجودات بعد مى بخشيم». پروست هميشه كار مى كند تا پايان عمرش وقتى كه از توانايى بدنى كمى برخوردار است. او مى گويد: «دائم روى نوشته هايم كار مى كنم و جملات را با دقت مى نويسم. «انتشار جزء جزء رمان «در جست وجوى زمان ازدست رفته» تعويق انتشارش به دليل جنگ و تغيير طرح داستان در طول مدت نوشتن و تازگى شيوه نگارشى آن، تا مدتى مانع شد اهميت اثر خيلى زود معلوم شود.
دو تجددگراى روزگار:
موران ژيرودو و ژان ژيرودو دو دوست هستند كه اولى سياستمدار ادبى و دومى نويسنده اى دانا، موران به شكل خاصى تجددگرايى زمان خود را بيان مى كند. او در جنگ شركت فعالانه نداشت و از وزارت امور خارجه به سفارتخانه هاى فرانسه در لندن، رم و مادريد رفت و درحدود سال هاى ۱۹۲۶ ترك پست كرد. ژان اما بيشتر به آهسته و پيوسته رفتن مى انديشيد و در تلاش بود از نبوغش در نوشتار استفاده كند. او را مى توان يك متمدن فرانسوى ناميد، كسى كه كشورهاى زيادى را مى شناسد و دوستدار صلح است. در سال هايى كه اين دو نويسنده فعال بودند، مونترلان و دريولاروشل به اضافه نويسندگان جديد مسيحى كه به مذهب كاتوليك وفادار بودند هم مانند ژولين گرين، مورياك و برنانوس هم رمان مى نوشتند. در اين سال ها يعنى حدود دهه ۱۹۲۰ ميلادى به عقيده دو بوادفر: «به نظر مى رسد كه چيزى به دست آمده است. يعنى به بهاى ميليون ها كشته و خرابى هاى بى حساب انسانيت، سرانجام وارد عصر بلوغ شده است و آخرين جنگ را پشت سرنهاده. از اين پس ديگر امپراتورى هاى رقيب وجود نخواهدداشت و يك «جامعه ملل» جاى آن را خواهدگرفت تا تحقق اين مسأله آلمان بايد خسارت بپردازد.
اما بازگشت به صلح در غرب با مشكلات اقتصادى و اجتماعى همراه است و در شرق با انقلاب روسيه، كسانى كه از جنگ بازگشته اند به زودى دريافتند كه آن ها تنها نماينده نوعى ندامت همه جانبه هستند.
ضد خاطرات مالرو:
درخانواده اى مرفه به دنيا آمد و به خاطر علاقه اش به شرق و تمدن شرقى زبان سانسكريت آموخت و به جنگل هاى كامبوج رفت.
در فرهنگ معاصر درباره ضدخاطرات آمده: «در سال ۱۹۶۵ مالرو كه خسته و فرسوده بود در مارسى به قصد خاور دور سوار كشتى شد.
سفرى براى استراحت بود كه به صورت مأموريت رسمى و ملاقات با رهبران چين و هند پايان يافت. ضدخاطرات شعرى است كه در سال ۱۹۶۷ منتشر شد و در ۱۹۷۶ قسمت اول از آيينه اعتراف را تشكيل داد.
وقتى در سفر به سمت خاور بود در اثناى توقف در مصر، در برابر «هرم بزرگ» اين طرح كه ضدخاطرات چگونه اثرى باشد در مغزش جان گرفت.
نسخه ۱۹۶۷ پس از مقدمه داراى ۵ بخش است. نخستين كلمات كتاب (من در ۱۹۴۰ فرار كردم) اين تصور را ايجاد مى كند كه با احترام قرارداد حسب حال نويسى اين «من» خود آندره مالرو است، اما بعد خواننده پى مى برد كه «آندره» در همه احوال تقريباً در كتابش غايب است. كمتر خاطره اى از بچگى اش كه از آن بيزار است مى توان ديد و هيچ گونه رازگويى احساساتى وجود نداشته باشد با اين وجود اين نويسنده هرگز سخن گفتن با فعل اول شخص مفرد را رها نمى كند.فرق اين اثر با خاطرات، نفى تاريخ است: خاطره ها به صورت انبوه و به طور تصادفى از حافظه مى آيند، گويا محور زمانى سفر ۱۹۶۵ در ميان است، اماهر منزلگاهى سفرهاى ديگرى در زمان هاى ديگر را به ياد مسافر مى آورد و بيشتر يك صفحه از كتاب حاكى از مراحل مختلف زمانى است. تصادف در ضد خاطرات در واقع سازمان يافته است. وقتى كه نويسنده مانند يك خاطره نويس واقعى است، داستان پردازى را كنار مى گذارد و حقيقت نخستين ملاقاتش را با ژنرال دوگل يا بازگشت او به قدرت در ۱۹۵۸ تعريف مى كند. تصادف نيز صورت سنتى به خود مى گيرد. اين روش را در بخشى كه عنوان «ضدخاطرات» دارد به كار برده است.
شازده كوچولو
اين سال ها يعنى حدود دهه ۳۰ ميلادى آنتوان دوسنت اگزوپرى نويسنده اى داراى شناسنامه است. اگرچه «شازده كوچولو» اثرى براى كودكان است اما فضاهايى كه اين اثر خلق مى كند بسيار متفاوت با آن چيزى است كه ما از ادبيات كودك در نوشتار ديده ايم. مسافر كوچكى كه از سياره اش به سياره هاى ديگر سفر مى كند و آدم هاى مختلفى را مى بيند كه هر كدام انگار بازگوكننده تفكر يا جريانى هستند. پادشاه، جغرافيدان، ستايشگر و مغرور، لاابالى، فانوس بان و... در واقع اگزوپرى در شرايط موجود سياسى و فرهنگى فرانسه، در مى يابد كه چه بايد كرد. در اين دوران لويى آراگون هم به شهرت رسيده است. آراگون شاعر و رمان نويس ، رساله نويس و مبارز شده است. او در سال ۱۹۱۹ به اتفاق آندره برتون و فيليپ سوپول مجله ادبيات را بنا نهاد و به جريان سوررئاليسم پيوست و اين پيوستگى تاسال ۱۹۳۳ ادامه داشت.
در حدود سال هاى ۳۰ آراگون در كنگره نويسندگان انقلابى كه در خاركف برگزار شد، شركت كرد، در زمانى كه «محلات زيبا» و «ناقوس هاى شهربال» را منتشر مى ساخت. آراگون بى شك فردى تأثيرگذار و مهم در اين نسل (دهه ۳۰) است.
اين دهه، به عقيده بودافر دهه اى بحرانى است. پنجشنبه سياه اكتبر ۱۹۲۹ غرب را متزلزل ساخت. در اطراف مجلات روح و نظم جديد، متفكران جوان بى نظمى حاكم و اومانيسمى را كه ادعا مى كرد آن را توجيه مى كند، به زير سؤال بردند. به زودى و دورنماى جنگى جديد پيش از در هم شكستن بافت شكننده اروپاى بيمار موجب بسيج روشن بينان مى شود. با اين همه مالرو، اگزوپرى، ژيونو، سلين نخستين رمان هايشان را مى نويسند.
سارتر، و تعهد
او كه از كودكى با زبان آلمانى آشنا شده بود به برلين رفت و فلسفه خواند. در ۱۹۳۹ در جنگ شركت كرد و ۱۹۴۰ اسير آلمان ها شد. پس از اين كه آزاد شد به پاريس رفت و عضو نهضت ملى شد. در انديشه سارتر، يك نويسنده اگزيستانسياليسم در برابر جامعه متعهد است. سارتر عقيده كسانى كه از زير بار تعهد اجتماعى در نوشتار، درمى روند مطرود مى داند و اصل هنر براى هنر را زير سؤال مى برد. در فرهنگ آثار، درباره او آمده است: «در نظر سارتر عالم ادب نيز بايد مانند هر امر ديگرى هدفى دربرداشته باشد و از حال بى طرفى و بى غرضى بيرون آيد و وظيفه خود را نسبت به عالم بشريت انجام دهد. افراد در نظر سارتر اجزايى هستند كه در هم تأثير متقابل مى گذارند و ميان آنان تفاهمى است كه موجب تشكيل روح كلى و واحد مى شود. پس هيچ كس نبايد به كار ديگران بى اعتنا بماند. بى شك عقيده فلسفى سارتر پس زمينه بسيارى از آثار ادبى او نيز قرار گرفت.
رمان «تهوع» اثر سارتر در سال ۱۹۳۸ منتشر شد. درباره اين كتاب در فرهنگ آثار آمده: «تهوع، زندگى مردى را وصف مى كند كه تنهايى و بى كارى اش او را بيش از پيش به امر خام وجودخويش حساس كرده است . «آنتوان روكانتن» مردى عزب (مجرد) و تقريباً ۳۵ساله،در شهر خيالى بوويل تنها زندگى مى كند. اين شهر بندر بزرگى است ، بسيار شبيه «لوهاور» كه سارتر پيش از اين در آنجا زيسته است. او سرگرم نوشتن كتابى درباره زندگى اشراف زاده اى در پايان قرن ۱۸ است كه شغلى را كه در كامبوج داشته و به سبب خستگى از سفر و آنچه ماجرا انگاشته بود رهاكرده است. در اين رمان براى مرد، اتفاقات متفاوتى مى افتد و او در فراز و نشيب هاى مختلفى قرار مى گيرد. در پايان با گوش دادن به نوعى موسيقى ، به اين نتيجه مى رسد كه موسيقى چون مانند اشيا وجودندارد و حضور امر تخيلى است مى تواند او را از «تهوع» نجات دهد و شايد آفرينش ادبى و مثلاً نوشتن يك رمان بتواند به او كمك كند كه هستى را بپذيرد.»
سارتر معتقد است انسان، آينده است . انسان چيزى است كه ازخودمى سازدو به همين دليل سارتر مى تواند بگويد انسان در جهان مى تواند همه چيز را عوض كند.
كاموى بيگانه:
كامو در الجزاير زاده شد. كتاب «بيگانه» كامو را به توده وسيع مردم معرفى كرد. سارتر و كامو باهم ارتباط داشتند. انتشار كتاب «مرد عصيانگر » به وسيله كامو كه تحليلى از انقلاب روسيه بود سبب شد رابطه و همفكرى كامو و سارتر قطع شود. اما «بيگانه» رمانى است غير عادى. اين اثر همان طور كه در فرهنگ آثار آمده يكى از مهم ترين آثار ادبيات قرن بيستمى است با شخصيت هاى غيرعادى.
غرابت نوشته و رازى كه در خود دارد يكى از تكاندهنده ترين آثار اين دوران است. «مورسو» راوى داستان خويشتن است.
حكايت بسيار حساب شده او شامل دو قسمت است كه به طور محسوسى هم در لحن و هم در محتوا باهم متفاوت اند. در قسمت نخست مورسو، با ظاهرى حاكى از بى قيدى كامل، زندگى روزمره خود را در الجزيره از زمان اعلام خبر مرگ مادرش تا قتلى كه بى اختيار مرتكب مى شود، شرح مى دهد. «مورسو» با لحن راوى بى طرف باجملات پياپى كه بيشتر ماضى نقلى اند احتياجات، خستگى ، ميل به سيگار كشيدن و مشكلاتش را در تحمل گرما قيد مى كند.
احساس هايش را بيان مى كند و همچنين به ملال يا بى تفاوتى هايش اشاره مى كند. در قسمت دوم رمان، روايت آن لحن بى تفاوت آغازين را ندارد. «مورسو » كه زندانى شده است ياد مى گيرد كه با زمان و يادآورى خاطراتش بسازد. ديگر آن كسى نيست كه تنها در زمان حال با احساساتش زندگى مى كرد. او كه به اراده معطوف به حقيقت وفادار است قبول نمى كند كه تظاهر به پشيمانى كند يا با دادن جواب هايى كه از او انتظار دارند وارد بازى اجتماعى شود. محاكمه اش كه همچون تماشاچى در آن شركت مى كند كاريكاتورى است از عدالت و مجريان آن كه خالى از طنز نيست. كوچك ترين وقايع زندگى وى به نكته اصلى اتهاماتش بدل مى شود. او را سرزنش مى كنند كه «مادرش را با سنگدلى جنايتكارانه به خاك سپرده است» به اعدام محكومش مى كنند. آخرين فصل رمان تغييرى اساسى را به ميان مى كشد. «مورسو» در آن از عشق به زندگى حرف مى زند روبه روى كشيش فرياد راعليه مرگ پيش از موقع بر ضد سرنوشت بشر بر مى آورد. او كه آماده است همه چيز را از سر بگيرد تطهير شده است. قلب خود را براى نخستين بار بر بى تفاوتى لطيف زندگى مى گشايد و در بطن بى تفاوتى ، نوعى خوشبختى عجيب را درمى يابد. قدرت و موفقيت ماندگار رمان، بى شك به اين باز مى گردد كه از همان جمله اول «امروز مامان مرد، شايد هم ديروز ، نمى دانم» بيگانه دنياى حضور جهانى ، شخصيت راوى اش را به عنوان واقعيتى چشم گير تحميل مى كند. رمان به انديشه فلسفى اسطوره سيزيف كه در همان زمان نوشته شده است ، شكلى داستانى ، ولى به طرز قابل ستايشى ، زندگى مى دهد.
سال هاى دهه ۴۰ تحت تأثير جنگ قرار دارد. وقتى در ماه مه ۱۹۴۵ جنگ به پايان مى رسد ، با تسليم نيروهاى آلمان، با خوش بينى و نشاطى كه در پايان جنگ اول ، در ماه نوامبر سال ۱۹۱۸ احساس مى شد فاصله زيادى هست. فرانسه گرچه در جناح پيروز شدگان قرار دارد اما ميان دو ابرقدرت كشورى ناچيز به نظر مى رسد.
آلن رب گريه
رب گريه مى گويد: من مى توانم به شما بگويم ادبيات چه چيزى نيست زيرا به ادبيات جز با ديده تاريخى نمى شود نگاه كرد. ادبيات حركتى پژوهشى در كنه زبان است، پرسشى است كه از دنيا مى شود.
بودافر مى گويد: كسى كه براى رمان نو اساسنامه و شعارهايش را فراهم ساخت يك دانشمند علوم كشاورزى است كه به ادبيات روى آورد. آلن رب گريه با نخستين رمانش «مداد پاك كن ها» موجب شگفتى شد. رمان پليسى عجيب.
بارت در مورد اين اثر مى گويد: كاشف شيواى بدون پناهگاه بدون بعد و بدون عمق رب گريه كه به وسيله رولان بارت به بداعت كوشش هاى اش اطمينان يافته بود به زودى سيستمى بر ويرانه اسطوره هاى قديمى داستان به پا كرد. آدمى به جهان نگاه مى كند و جهان به او نمى نگرد. اشيا اين جا هستند و چيزى جز اشيا نيست. هر شىء به خود محدود است. رب گريه با به كار گرفتن اين بديهيات مواد كتاب هايش را به مقدار قابل ملاحظه اى فقير ساخت «.» او به نوعى مبالغه آميز مورد ستايش قرار مى گرفت، همان طور كه به نحوى به دور از احتياط مورد حمله. مدت ها به خاطر رمان ها، اعلاميه ها و بويژه فيلم هايش در مركز خبر قرار داشت؛ با اين همه «سينما ـ رمانى» كه پيشنهاد كرد همه گير نشد.
مارگريت دوراس:
در هندوچين به دنيا آمد. او در آثارش به طور عمومى به جنبه هاى تحليلى حوادث توجه دارد. حوادثى كه بيشتر براى زنان اتفاق مى افتد. آثار داستانى او از وحدت موضوع برخوردارند و از نظر قالب و ساختمان متنوع و تحول آميزند. دوراس به رنج هاى فردى با تيزبينى مى نگرد، رنج هايى كه بشر در ميان آن ناگهان به سبب برخورد با ديگران يا با واقعه اى غيرمنتظره، هشيارى خود را بازمى يابد و از درون خويش و نيازهاى اساسى وجود خود كه تا آن زمان برطرف نشده است آگاه مى شود. رمان «درد» گزارش بازگشت «روبرال» شوهر راوى از بازداشتگاه آلمان است. درد سرگذشتى از مارگريت دوراس است. او در مقدمه كتاب مى گويد:كه اين يادداشت ها را در دو دفتر در گنجه هاى آبى خانه نوفل لوشاتو پيدا كرده است.
و تأكيد مى كند كه «درد» يكى از مهم ترين چيزهاى زندگى اوست و اضافه مى كند من خود را رودرروى صفحاتى ديدم كه به صورت منظم با خطى ريز و فوق العاده مرتب و ملايم سياه شده بود و نيز خود را رودرروى نوعى بى نظمى انديشه و احساس يافتم كه جرأت نكردم به آن دست بزنم، زيرا در برابر آن از پرداختن به ادبيات شرمم مى آمد.
پيدايش ضدادبيات:
در اواخر سال هاى ۱۹۶۰ و تحت تأثير حوادث مه ۱۹۶۰ نوعى ضد ادبيات حاصل اعتراضى عمومى كه حال متوجه زبان شده است پيدا مى شود، نوشته همانند اجتماع سركوب كننده است. بايد كلك اين بازمانده لجوجى را كه از نوشته هاى پيشين آمده است و به گفته بارت «صداى حاضر» است، كند.
