فاطمه اميرى
«شما با خط ۱۲۳ اورژانس اجتماعى سازمان بهزيستى تماس گرفته ايد. خدمات اين خط در زمينه كودك آزارى و ساير آزارها و خشونت هاى خانوادگى است. لطفاً چند لحظه تأمل فرماييد تا ارتباط با كارشناس برقرار شود.»

قرار است داستان ناتمام «مركز مداخله در بحران» سازمان بهزيستى به سرانجام برسد. يك الگو پيش روى اين مراكز است. درست مانند آنچه در خط ۱۱۵ (اورژانس بيمارى هاى جسمى) وجود دارد يا خط ۱۱۰ در حوزه انتظامى و قضايى. با گرفتن سه شماره يك، دو، سه آن سوى خط، يك متخصص روانشناس يا مددكار اجتماعى پاسخگوى تماس گيرنده است.
حالا يك تحول جدى ديگر در راه است تا شايد مركز اورژانس اجتماعى بتواند نقش خود را به عنوان مركز حدفاصل ميان خانه تا كلانترى به شكل بهترى ايفا كند و كارشناسان اين مركز همانند تكنسين هاى ۱۱۵ يا مأموران ۱۱۰ امكان حضور در محل را داشته باشند.
حدفاصل خانه تا كلانترى
تلاش ها براى اين است كه مانند خطوط تلفنى ۱۱۵ و ۱۱۰ خط تلفنى ۱۲۳ نيز به شماره اى آشنا و با خدمات قابل دسترس براى مردم تبديل شود.
سيد حسن موسوى چلك از ديدگاه يك مقام مسئول در سازمانى دولتى درباره خط تلفنى ۱۲۳ و مركز مداخله در بحران سازمان بهزيستى، اظهار نظر مى كند اما حتى نشستن پشت ميز مديريت دفتر پيشگيرى از آسيب هاى اجتماعى استان تهران نيز سبب نمى شود لحن صريح و نگاه واقع بينانه اش را فراموش كند.
به عقيده او، حذف آسيب هاى اجتماعى ممكن نيست و تنها امكان مقابله با آنها اين است كه خيلى جاها مى شود آژير آسيب هاى اجتماعى را به صدا درآورد.
پيشنهاد او تكيه بر فعاليت و گسترش مراكز اورژانس اجتماعى است. گسترش اورژانس اجتماعى راه حلى است كه به نظر مديركل دفتر آسيب ديدگان اجتماعى سازمان بهزيستى مى تواند: «ورودى زندان ها را كاهش دهد، اختلاف هاى خانوادگى را كنترل و يا كمتر كند و يا حتى از آمار طلاق در كشور بكاهد.»
در سال ۸۵ در مقابل ۷۸۸ هزار و ۲۳ ازدواج ثبت شده، ۹۴ هزار و ۴۰ طلاق ثبت شده است. در سال ۸۴ نسبت طلاق به ازدواج ۱۰‎/۷ درصد بوده در سال ۸۵ اين نسبت به ۱۲ درصد رسيده است. از طرفى به گفته رئيس سازمان زندان ها در سال ۸۴ ورودى زندانيان ۶۰۰ هزار نفر، هر ماه ۵۰ هزار نفر بوده است. به اين ترتيب به ازاى هر ۱۰۰ هزار نفر شاخص زندانيان ۸۵۷ نفر خواهد شد. توجه به وضع آسيب هاى اجتماعى و يافتن راهى براى برطرف كردن يا دست كم كاهش آنها، لزوم توجه به گسترش مراكز اورژانس اجتماعى مطابق آنچه در ذهن كارشناسان سازمان بهزيستى است را بيشتر مى كند. مراكزى حدفاصل خانه تا كلانترى كه كار مداخلات روانى و اجتماعى را به گونه اى انجام دهند تا نياز خانواده ها براى مراجعه به مراكز انتظامى و قضايى را كاهش دهند.
۶۲ مركز
سال ۷۸ بود كه مركز مداخله در بحران فردى، خانوادگى و اجتماعى پس از ماه ها بحث و بررسى كارشناسان سازمان بهزيستى سرانجام متولد شد. از عمر مولود آن سال، فقط ۸ سال مى گذرد و در طول اين مدت هم مدام بر تعدادش افزوده شده است تا تنها بودن آن بهانه اى براى عدم كارآيى و احياناً عملكرد نامطلوبش نباشد. در حال حاضر ۶۲ مركز اورژانس اجتماعى در كشور در حال فعاليتند.
فكر ايجاد مركز مداخله در بحران يا همان اورژانس اجتماعى قطعاً بعد از چند سال مى تواند پخته تر از طرح و هدف هاى اوليه اش كه ارائه خدمات تخصصى به افراد در معرض آسيب و آسيب ديده اجتماعى و شناسايى كانون ها و مناطق آسيب زا بود، شود و درست مانند يك مركز اورژانس (بيمارى هاى جسمى) يا ۱۱۵ عمل كند.
سيد حسن موسوى، مديركل دفتر آسيب ديدگان اجتماعى سازمان بهزيستى مى گويد: «ما در حوزه بيمارى هاى جسمى، بيمارستان را داريم كه درواقع با اورژانس ۲۴ ساعته، در آن به روى بيماران باز است. اما هر جا كه امكان راه اندازى بيمارستان نبوده، با ايجاد درمانگاه ها در مناطق شهرى و روستايى خدمات اوليه در نزديك ترين محل زندگى مردم به آنها ارائه مى شود. خط تلفنى ۱۱۵ هم رابط ميان مردم و متخصصان در مواقع ضرورى است تا علاوه بر راهنمايى هايى كه از اين طريق صورت مى گيرد در صورت نياز، تيم سيار پزشك نيز براى ارائه خدمات اوليه به محل اعزام شوند. هدف ما است كه همين اتفاق نيز در حوزه آسيب هاى اجتماعى بيفتد. درواقع اين نكته مهمى است كه مداخله هاى روانى و اجتماعى را قبل از مداخله هاى قضايى و انتظامى انجام بدهيم و حتى اين مداخله ها را جايگزين مداخله هاى قضايى و انتظامى كنيم.»
به عقيده سيد حسن موسوى اين كار چند فايده دارد: «نخستين اتفاق، جرم زدايى و كاهش جرايم است. درواقع براى بسيارى از موارد مراجعه مردم به كلانترى، تا قبل از حضور آنها به اين مراكز مى شود چاره انديشى كرد و نكته دوم اين است كه پذيرش افرادى كه به جاى مراكز قضايى و انتظامى در مراكز اورژانس اجتماعى زير نظر كارشناس مددكار يا مشاور بوده اند، در خانواده و جامعه راحت تر صورت مى گيرد.»
روان شناس و مددكار در اورژانس اجتماعى
كسى از خانه فرار مى كند، زنى از خانه بيرون رانده مى شود، كودكى مورد آزار و اذيت قرار مى گيرد، اختلاف و بگومگوى ميان زن و شوهر ناگهان بالا مى گيرد، فرزندى از سوى والدين خود مورد بى مهرى، خشونت و يا برخوردى غيراخلاقى قرار مى گيرد. يك لحظه فشار ناشى از اختلاف و مشكل خانوادگى يا در محل كار يا هر جاى ديگر فرد را در معرض تصميم گيرى هيجانى و آنى نادرستى قرار مى دهد. خدمات اورژانس اجتماعى ۲۴ ساعته و رايگان مى تواند به يارى مراجعه كننده حضورى، تماس گيرنده تلفنى يا معرفى شده از سوى واحدهاى قضايى و انتظامى بيايد و به دو شكل سرپايى يا نگهدارى موقت ارائه شود. موارد كودك آزارى، همسر آزارى، طلاق، فرار از منزل، زنان و دختران آسيب ديده اجتماعى، كسانى كه اقدام به خودكشى كرده اند، افراد داراى اختلال هويت جنسى يا (TS) يا ساير افراد كه در شرايط بحرانى قرار گرفته اند، گروه هاى هدف مركز اورژانس اجتماعى اند.
سيد حسن موسوى چلك مى گويد: «به جاى درمانگاه كه در حوزه بيمارى هاى جسمى فعال است، در اين بخش مى خواهيم پايگاه يا شبكه خدمات اجتماعى را ابتدا در مناطق حاشيه نشين ايجاد كنيم. در مرحله اول ۳۰ منطقه در هر استان با اين عنوان راه اندازى خواهد شد. خط تلفن ۱۲۳ نيز همان كاركرد خط ۱۱۵ راخواهد داشت، تا مردم هر زمان كه بخواهند بتوانند به خدمات سازمان دراين حوزه دسترسى داشته باشند. خط تلفن ۱۲۳ در حال حاضر در ۵ استان راه اندازى شده كه تا آخر تير به ۱۶ استان به اضافه شهر كرج مى رسد. اين خط، خط ارتباط مردم با خدمات سازمان بهزيستى است.»
تكنسين و پرستار در اورژانس ،۱۱۵ در اورژانس اجتماعى ۱۲۳ جاى خود را به روانشناس و مددكار خواهند داد. علاوه براين تيم متشكل از مشاور حقوقى، كارشناس علوم تربيتى هم در مراكز اورژانس اجتماعى فعال خواهند بود.
اما با وجود حضور يك تيم متخصص روانشناس و مددكار اجتماعى ، مراكز اورژانس اجتماعى مركز مشاوره نيستند. سيدحسن موسوى چلك مى گويد: «اگر فردى نياز به خدمات مشاوره اى داشته باشد، به واحدهاى مشاوره اى ارجاع داده مى شود. در واقع مراكز مداخله، مراكز مشاوره نيستند. افراد در شرايط حاد و وقتى كه مشكلاتشان از طريق مراكز مشاوره و در مراجعه طولانى مدت، قابل حل نيست به ما مراجعه مى كنند. از طرفى اعتقاد داريم كه برخى از گروه هاى هدف هستند كه مراكز مشاوره پاسخگوى نيازهايشان نيستند و در مركز اورژانس اجتماعى خدمات بهترى مى توانند دريافت كنند.»
ثمره جدى تر گرفته شدن طرح مركز اورژانس اجتماعى و تقويت آن مى تواند در آينده شكل قابل قبول ترى هم به آن بدهد. سيد حسن موسوى چلك معتقد است:«در حوزه ۱۱۵ كسانى كه تماس مى گيرند، حضور تيم سيارى را هم در صورت نياز ، در خانه خود مى پذيرند. قصد ما نيز تشكيل تيم سيار اورژانس اجتماعى است. تقريباً در ۱۱ استان اين تيم در مراكز مداخله در بحران حضور دارد و سعى ما اين است كه امسال در كنار مراكز مداخله در بحران با گسترش خط ،۱۲۳ اين تيم سيار هم كه متشكل از مددكار و روانشناس است ، تقويت شود تا كسانى كه نمى توانند به مراكز مراجعه كنند از طريق خط ۱۲۳ خدمات موردنياز خود را دريافت كنند.»
هنوز معلوم نيست كه تيم سيار اورژانس اجتماعى ۱۲۳ مى تواند آن قدر وجهه قابل قبولى ميان مردم پيدا كند و درست مثل ۱۱۰ جا بيفتد تا آنها با اعتماد به خدماتى كه در اختيارشان قرار خواهد گرفت، در صورت بروز مشكل در حيطه زندگى فردى ، خانوادگى و اجتماعى خود، شماره يك، دو و سه را روى صفحه تلفن ثابت يا همراه خود ثبت كنند و خواهان حضور تيم سيار اورژانس اجتماعى درمحل مورد نظر خود باشند. اين كار به گفته سيدحسن موسوى چلك نياز به همكارى ميان بخشى بين سازمان بهزيستى ، قوه قضائيه و نيروى انتظامى دارد. او مى گويد:«براى تقويت اين مداخله ها تفاهمنامه اى از طرف دفتر امور آسيب ديدگان اجتماعى با اداره كل اجتماعى قوه قضائيه امضا شده تا زمينه همكارى با سازمان بهزيستى تقويت شود. ديد خيلى خوبى در قوه قضائيه در مورد مداخله هاى روانى - اجتماعى قبل از مداخله هاى قضايى وجود دارد و ما معتقديم اين نوع همكارى ها مى تواند در زمينه پيشگيرى از جرم و جرم زدايى نقش مؤثرى داشته باشد. ما براى ورود به خانه در هنگام تماس يامراجعه فرد با اورژانس اجتماعى نياز به مجوز داريم و اطمينان داريم با اجرايى شدن اين تفاهمنامه خيلى از مشكلات حل مى شود. بنابراين مداخله هاى ما در حال حاضر در درون خانواده منوط به داشتن حكم قضايى است. دراين بخش البته رايزنى هايى را شروع كرده ايم كه نيازمند مصوبه قانونى نيز هست.» درميان همه مراكز دولتى نظير وزارت كشور ، نيروى انتظامى ، استاندارى، فرماندارى و وزارت رفاه، سازمان بهزيستى از سيستم هاى حمايتى برخوردار است كه مى تواند بيشترين موارد خدمات رسانى را به آسيب ديدگان اجتماعى ارائه كند. سيدحسن موسوى مى گويد:«سازمان بهزيستى سيستم هاى حمايتى دارد كه نقش آن را در خدمات رسانى و مقابله با آسيب هاى اجتماعى پررنگ مى كند. كودكى كه مورد آزار قرار مى گيرد، سازمان، مركزى براى نگهدارى اش دارد. دخترى كه شرايط ناامنى در خانه دارد، سازمان از محل امن براى اسكان موقت او برخوردار است. زوجى كه طلاق مى گيرند، خانواده اى كه نياز به خدمات حمايتى دارد، امكاناتى است كه در سازمان بهزيستى مهيا است و تقويت مركز اورژانس اجتماعى از طريق سازمان مى تواند به بهترين نتايج منجر شود.»
كارشناسان اجتماعى معتقدند تقويت مركز اورژانس اجتماعى ، راه اندازى شبكه خدمات اجتماعى ، گسترش خط ۱۲۳ و تشكيل تيم سيار اورژانس اجتماعى مى تواند يك تحول جدى در حوزه مداخله هاى روانى ـ اجتماعى به وجود بياورد، خدماتى كه به موقع، تخصصى و در دسترس مردم باشند.