محبوبه ابويى
وضعيت نابسامان گورستان هاى شهر تهران در سال هاى پيش از انقلاب مشكلات بسيار زيادى را براى مردم به وجود آورده بود، به همين علت شهردارى تهران برآن شد تا با تصويب اساسنامه سازمان گورستان هاى پايتخت و با ايجاد يك گورستان مجهز كه در خور نام تهران باشد به پراكندگى گورستان ها در سطح شهر پايان دهد.
در تيرماه سال ۱۳۳۴ طرح ايجاد سازمان گورستان هاى شهر تهران شكل گرفت اما اين طرح تا سال ۱۳۳۹ دوران تصدى «نفيسى» شهردار تهران مسكوت ماند و دوباره در دوران شهردارى «سرلك» مقدمات ادارى آن فراهم شد.
پس از تصويب اساسنامه نسبت به خريد يك قطعه زمين از اداره اوقاف در عظيم آباد و جنب پالايشگاه تهران اقدام شد. اما شركت نفت با استدلال اين كه توسعه پالايشگاه و ايجاد گورستان ها در كنار هم مغاير است از اقدام شهردارى براى ساخت گورستان بزرگ جلوگيرى كرد. پس از مشكلات فراوان، شهردارى تهران زمين فعلى «بهشت زهرا» را كه ۳۱۴ هكتار است، به علت اين كه در جاده قديم قم و در نزديكى حرم حضرت عبدالعظيم (ع) بود خريدارى كرد.
در سال ۱۳۴۷ اين موضوع رسماً به شهردارى وقت تهران اعلام و درخواست اقدام هاى لازم براى عمليات طراحى و اجرايى آن شد. در همان سال نخستين مديرعامل سازمان به نام «محمد يوسفيان» فارغ التحصيل دانشكده حقوق و الهيات و معارف اسلامى انتخاب و منصوب مى شود و در سال ۱۳۴۹ فعاليت خود را آغاز مى كند. نخستين متوفى به نام «محمد تقى خيال» در سوم خرداد ۱۳۴۹ در قطعه يك رديف يك و شماره يك دفن مى شود. در سال ۱۳۷۴ تعداد كل دفن شدگان ۳۱۴۸۲ نفر ثبت شد كه به طور متوسط ۸۷ دفن در روز بود.
پيش از انقلاب بسيارى از مردم رغبتى به دفن مردگان خود دربهشت زهرا نداشتند، اما به علت كمبود قبر، امروز بستگى به مكان قبر بايد مبلغى در حدود دويست هزارتومان تا يك ميليون تومان براى دفن جسد در بهشت زهرا پول داد.
از اواخر سال ۱۳۷۶ ، ۱۱۰ هكتار از اراضى شمال و شمال شرقى بهشت زهرا خريدارى و با عنوان طرح توسعه به آن اضافه شد. مساحت كنونى آن حدود ۴۲۴ هكتار است.
تهران با وجود ۸ ميليون نفر جمعيت و ۵۰ هزار نفر تدفين در شرايط خاص ويژه اى قرار دارد و روز به روز احساس نياز به گورستان ها بيشتر مى شود. زيرا بهشت زهراى تهران روزانه ۱۳۰ نفر را در آغوش خود جاى مى دهد.
* ساخت گورستان در شرق و غرب تهران
در چند هفته اخير خبر از ساخت گورستانى در آزادراه تهران ـ شمال مى شنويم برهمين اساس محمد رضائيان مديرعامل بهشت زهرا (س) در اين باره مى گويد: ساخت گورستان در كيلومتر ۱۲ آزادراه تهران ـ شمال تا زمانى كه عمليات ساخت اين آزادراه و مشكل راه هاى دسترسى به آن برطرف نشود، در كوتاه مدت پاسخگوى نياز فعلى شهر تهران نخواهد بود و هنوز هم شهردارى تهران ساخت گورستان در شرق و غرب تهران را به عنوان گزينه اول با جديت پيگيرى مى كند.
رضائيان تصريح مى كرد: آنچه در شوراى شهر به تصويب رسيده يك فوريت بررسى ايجاد گورستان دركيلومتر ۱۲ آزادراه تهران ـ شمال است كه قبلاً نيز اين نقطه از سوى شهردارى تهران به عنوان گزينه پنجم براى ساخت گورستان جديد مطرح شده بود اما فعلاً قرار است شهردارى اين پيشنهاد را بررسى و نتيجه را به شورا اطلاع دهد.
وى با تأكيد بر اين كه در هر جايى نمى توان گورستان ايجاد كرد و بايد مسائل زيست محيطى كاملاً در آن لحاظ شود، مى افزايد: ساخت گورستان در آزادراه تهران ـ شمال داراى مشكلاتى همانند نداشتن راه دسترسى و دور بودن اين نقطه از كلان شهر تهران است و اين گزينه در صورتى مورد تأييد است كه اتوبان تهران ـ شمال حداقل تا ۳ سال آينده توسعه پيدا كرده و مشكل راه هاى دسترسى برطرف شود.
رضائيان با بيان اين كه اين گورستان شايد در طولانى مدت به عنوان يك گزينه كارساز باشد، اما در كوتاه مدت پاسخگوى نياز فعلى شهر تهران نخواهد بود تصريح مى كند: هنوز هم گزينه اول براى ساخت گورستان هاى جديد در تهران همان محدوده شرق و غرب است كه شهردارى تهران با جديت اين قضيه را در سال جارى پيگيرى خواهد كرد.
وى درباره واگذارى ساخت گورستان به بخش خصوصى مى گويد: براساس قانون، شهردارى تهران تنها متولى ايجاد گورستان است و از آنجا كه اين وظيفه ذاتى شهردارى محسوب مى شود شهردارى نمى تواند اين وظيفه را به ديگرى تفويض كند.
مديرعامل سازمان بهشت زهرا با بيان اين كه با شرايط فعلى بهشت زهرا فقط تا سال ۸۷ ظرفيت دفن اموات تهرانى را دارد تصريح كرد: پيگير يهاى لازم براى توسعه ۱۶۰ هكتارى بهشت زهرا كه در حال حاضر با معارض مواجه است در حال انجام است تا شايد بتوان از طريق اضافه كردن اين مقدار زمين به صورت مسكن موقت ظرفيت بهشت زهرا تا ۱۰ سال آينده جوابگوى دفن اموات تهرانى باشد.
به گفته رضائيان بايد ۵ گورستان در شهر تهران ايجاد شود تا شايد بتوان مشكل كمبود گورستان و محل دفن اموات تهرانى را براى هميشه رفع كرد.
* مرگ يك واقعه اجتماعى است
همچنين رسول خادم رئيس كميسيون اجتماعى و فرهنگى شوراى شهر تهران با بيان اين كه پديده مرگ يك واقعه اجتماعى است كه نيازمند توجه ويژه اى دارد مى گويد: گورستان هاى اين شهر بايد با در نظر گرفتن شاخص هاى زيست محيطى، فرهنگى و اجتماعى ساماندهى شوند و اين شهر با داشتن تنها يك گورستان فعال به هيچ وجه در شرايط مناسبى قرار ندارد.
رئيس كميسيون اجتماعى و فرهنگى شوراى شهر تهران ظرفيت دفن بهشت زهرا را تنها تا ۲ سال ديگر براى تهران كافى دانست و تأكيد كرد: اين درحالى است كه مسافت شهروندان تهرانى تا اين گورستان از ۵ تا ۵۰ كيلومتر است كه مشكلات ترافيكى و اجتماعى فراوانى را ايجاد مى كند.
وى با اعلام اين كه در برخى از روزهاى سال بهشت زهرا تا يك ميليون نفر مراجعه كننده دارد مى افزايد: تأمين گورستان براى شهر ۸ ميليونى كار ساده اى نيست و توزيع فضاهاى گورستان ها بايد به گونه اى باشد كه شهروندان بنا به حقوق اجتماعى خود حق انتخاب داشته باشند.
خادم با اشاره به اين كه با وجود پيگيرى هاى شوراى شهر تهران و مصوبه اين شورا در ايجاد گورستان هاى جديد، ساخت آنها با مشكلات جدى مواجه است مى گويد: مديريت شهرى در پيگيرى هاى خود نتوانسته پاسخ مناسبى را براى شهروندان تهرانى پيدا كند.
وى با اشاره به اين كه تهران در صورت قرار گرفتن در شرايط خاص بلاياى طبيعى به هيچ وجه پاسخگوى نيازها نيست تصريح كرد: مديريت شهرى وظيفه دارد پيش بينى هاى لازم را براى شرايط خاص و ويژه در نظر بگيرد.
رئيس كميسيون اجتماعى و فرهنگى شوراى شهر تهران درباره ساماندهى گورستان هاى فعال و متروكه تهران نيز مى گويد: با وجود ۱۴۰ گورستان فعال و متروكه در تهران كه داراى سابقه تاريخى و هويت خاصى هستند اين گورستان ها نياز به ساماندهى داشتند كه با مطالعه ۳۳ گورستان كار ساماندهى اين گورستان ها آغاز شده است.
وى بسيارى از گورستان هاى تهران را رها شده و بلاتكليف و داراى مشكلات اجتماعى دانست و تأكيد كرد: از سال ۸۲ ساماندهى اين گورستان ها در دستور كار قرار گرفت و كميسيون اجتماعى شورا به همراه سازمان بهشت زهرا به يك مطالعه وسيع نسبت به تهيه طرح ساماندهى اين گورستان ها اقرار كردند.
خادم مصوبه شوراى شهر تهران را در جهت ساماندهى گورستان ها با تأكيد بر حفظ هويت تاريخى و لحاظ كردن حداقل ساخت و ساز عنوان مى كند و مى افزايد: با هماهنگى سازمان اوقات و سازمان ميراث فرهنگى و با در نظرگرفتن شرايط خاص هر گورستان كه بايد با طرح جامع و تفصيلى شهر تهران هماهنگ باشد شهردارى تهران نسبت به ساماندهى اين گورستان ها اقدام خواهد كرد.
وى امكان تدفين در گورستان هاى فعال و متروكه تهران را به تشخيص شهردارى دانسته و مى گويد: پس از تصميم گيرى، حقوق مكتسبه اشخاصى كه داراى اسناد مالكيت قبور هستند پرداخت مى شود.
عضو شوراى شهر تهران هدف از ساماندهى اين گورستان ها را پيگيرى از آسيب هاى اجتماعى و حفظ هويت تاريخى برخى از اين گورستان ها عنوان مى كند و مى افزايد: زنده كردن فضاى گورستان و تبديل كردن آنها به فضاهاى فرهنگى كه مورد تردد مردم است از اهداف اجراى اين طرح است.
لازم به ذكر است كه براساس تصميم شوراى شهر قرار شد گورستان در كيلومتر ۱۲ آزادراه تهران ـ شمال واقع در محدوده امامزاده عقيل ساخته شود ولى مسئولان شهردارى تهران مى گويند هنوز معلوم نيست گورستان جديد در اين نقطه ساخته شود.
اين در حالى است كه در زمان هاى نه چندان دور اعلام شد كه قرار است ۲ گورستان جديد در شرق تهران در منطقه تلو و در غرب تهران در منطقه گرمدره ساخته شود ولى ساخت هر دو گورستان به خاطر وجود مشكلات منتفى شد.