مهرى حقانى
اقليم ايران توانايى گسترده اى در توليد گياهان در ۳ رده دارد: گل و گياهان زينتى، گل هاى آپارتمانى و گياهان دارويى. حقيقت اين است كه اين كشور ۴ فصل، تنها بر روى درياى سياه نفت نيارميده است، تابش خورشيد بر فراز اين اقليم پهناور، فرصت مغتنم اما اغلب فراموش شده اى است، فرصتى كه بسيارى از مردم ديگر سرزمين هاى جهان بدان به چشم حسرت مى نگرند.
بدين ترتيب است كه سالانه نيمى از محصولات گل و گياه توليدى در ايران نه به صادرات كه به توزيع نيز راه پيدا نمى كنند و به كود تبديل مى شوند. برآيند اين واقعيت، در يك نگاه اوليه به تعداد پايانه هاى صادراتى گل و گياه در كشور برمى گردد و اين در حالى است كه سرزمين كوچكى چون هلند تنها داراى ۷ پايانه صادراتى گل و گياه است، ۷ پايانه صادراتى كه چون همتايان چاه هاى سياه نفت، عمل مى كنند.
يك دسته گل نفت
گردش مالى صادرات گل و گياه جهان، هر ساله دست كم ۱۰۰ ميليارد دلار است و البته در بسيارى ازكشورها هر نفر روزانه يك شاخه گل مى خرد. از اين ميان حدود ۵ تا ۲۰ ميليون دلار نصيب كشورمان مى شود و همچنين هر ۱۵ ايرانى روزانه يك شاخه گل مى خرند. البته اين دوموضوع از لحاظ محتوايى، دو بحث كاملاً متفاوتند. توليد و صادرات گل يك بحث كاملاً اقتصادى است اما تقاضاى خريد گل در جامعه ايرانى مى تواند جوانب مختلفى را در بر بگيرد. گذشته از جوانب فرهنگى، اقتصادى ترين تعريف بر گرايش خريد گل در ميان افراد يك جامعه به طبقه بندى نيازهاى آنان برمى گردد. اين كه رضايتمندى نيازها در چه طبقه اى از هرم نيازها قرار گرفته است؟ در حقيقت افراد هنگامى به طرف نيازها و هزينه هاى فرعى تر روى مى آورند كه پايه نيازهاى آنان تأمين شده باشد، در غير اين صورت كالايى مثل گل نيز مى تواند جزو كالاهاى لوكس قرار بگيرد اما كالايى چون گوشت يا نان در طبقه نيازهاى پايه اى قرار مى گيرند كه بيشترين فعاليت اقتصادى جامعه در اين بخش انجام مى گيرد. با اين حال اگر بخش صادرات وتوليد گل و گياهان را يك بحث كاملاً اقتصادى قلمداد كنيم، قابليت هاى موجود وچشم انداز سود بالقوه اى كه در اين بازار وجود دارد مى تواند آن را به يك بحث سودآور اقتصادى تبديل كند.
رضا مهربانى مدير عامل اتحاديه گل و گياه ايران به نكته ظريفى اشاره مى كند: «ما در كشورمان از انرژى فراوان وبدون هزينه «خورشيد» استفاده لازم را در زمينه توليد گل و گياه نمى كنيم، در حالى كه كشور هلند با استفاده از نور مصنوعى لامپ به توليد انبوه و صادرات ميلياردى دست پيدا مى كند. اين در حالى است كه كشور ما در شرايط موجود با ۵ هزار هكتار زمين زيركشت گل و گياه با شرايط ۱۶ سال پيش كشور هلند در سال۱۹۹۱ از نظر مقدار زير كشت برابرى مى كند. اما به خاطر اين كه ما هنوز از روش هاى سنتى و قديمى كشت استفاده مى كنيم متأسفانه از نظر درآمد در اين بخش فاصله بسيار زيادى با اين كشور مطرح جهان در زمينه گل و گياه داريم.»
هم اكنون بيش از ۶۰۰ توليدكننده گل و گياه در كشور فعاليت مى كنند. در بازار داخلى تنها در تهران روزى ۲ميليون شاخه گل در دو بازار شهيد محلاتى و امام رضا (ع) تهران عرضه مى شود كه يك ميليون شاخه فروخته و يك ميليون شاخه ديگر ضايع مى شود. كارشناسان علت اين امر را از سويى عدم ظرفيت بازار داخلى براى توليد انبوه و از سويى در بازار صادراتى به دليل نبود يك پايانه صادراتى فعال مى دانند. اما توليد انبوه براى صادرات نيازمند دانش روز دنيا نيز هست. چنان كه مهربانى مى گويد: «كشورهاى طراز اول دنيا امروزه در زمينه توليد گل و گياه با استفاده از دانش «كشت بافت» و دانش ژنتيك در تنوع توليد و نيز رفع نقيصه كميت توليد ميليون ها بوته گل و گياه توليد مى كنند. اما در كشور ما تنها تعداد اندكى از واحدهاى توليدى از اين روش استفاده مى كنند و تا زمانى كه اين روش از سوى تمامى واحدهاى توليدى كشور به كار گرفته نشود و عموميت پيدا نكند، توليد انبوه مورد نياز صادرات فراهم نخواهد شد.»
آموزش
از سويى نظام توليد، توزيع و عرضه، چه در بحث فروش داخلى و چه در بحث صادرات، به هم پيوسته هستند واين بخش به ابزار و لوازم ويژه اى براى توليد نيازمند است كه شامل بازسازى، نوسازى گلخانه هاى سنتى وتقويت بخش تحقيقات كشور مى شود.
هم اكنون كشورهاى توليدكننده مطرح در دنيا با بهره گيرى از دانش فنى، اصلاح نژاد، تجهيزات مناسب و ارقام خوب در مقياس وسيعى به توليد گل وگياه پرداخته اند چنانچه هم اكنون در كشورهاى صنعتى با پى بردن به نتايج سودمند مصرف گياهان زينتى، درختچه ها، گل هاى آپارتمانى و باغى در محيط هاى كارى و زندگى شهروندان، واردات گل بازار خوبى پيدا كرده است. يك توليدكننده گل در قزوين كه عضو اتحاديه گلكاران ايران نيز است به تجربه فعاليت در اين صنف اشاره مى كند. چنان كه بى توجهى به آموزش و تمايل نداشتن سرمايه گذار براى ورود به اين بخش را از مهم ترين مسائل اين صنعت مى داند. بيشتر گلخانه هاى فعال دراستان قزوين، قديمى و سنتى هستند و به امكاناتى نظير تقويت خاك و سيستم آبيارى پيشرفته نيازمندند. از سويى سطح آگاهى هاى حرفه اى توليدكنندگان بايد ارتقا پيدا كند. آنها به اطلاعات علمى در خصوص توليد، نگهدارى و بازاريابى نيازمندند. از سويى نبود بازار مركزى براى عرضه مستقيم اين محصولات در اين استان سبب مى شود تا دلال ها گل ها را به قيمت بسيار پائينى بخرند و چند برابر قيمت، به فروش برسانند. مسأله ديگرى كه در بخش گل و گياه وجود دارد به كمبود سموم تخصصى لازم براى توليد كيفى گل و گياه در بازارهاى جهانى بر مى گردد. چنان كه مديرعامل اتحاديه گل و گياه مى گويد: «بايد از سموم تخصصى مانند انواع قارچ كش ها، حشره كش هاى ويژه با استانداردهاى روز دنيا استفاده شود.»
مصرف داخلى
در سال ۸۵ حدود دو ميليارد و ۳۰۰ميليون شاخه گل توليد شد كه ازاين تعداد تنها ۱۰ميليون شاخه صادر شد و چنان كه مهندس غلامحسين سلطان محمدى اشاره مى كند: «روسيه و كشورهاى حوزه خليج فارس عمده ترين واردكنندگان از كشور ما هستند. از سويى افرادى كه هيچ نقشى دراين صنف نداشته از كانال هاى غيرمشخص اقدام به واردات پياز و قلمه در حجم زياد مى كنند و به قيمت بسيار بالا در اختيار توليد كنندگان قرار مى دهند و همين مشكلاتى را براى توليد كننده ها و در نتيجه دولت به وجود مى آورد. همچنين نيازمند فرهنگسازى درباره خريد گل در جامعه نيز هستيم. از آنجا كه بيشترين مصرف به ۱۵ تا ۲۰روز در سال اختصاص پيدا مى كند، فروشنده ها مجبورند براى جبران روزهاى ديگر گل هاى خود را با قيمت بسيار بالا در اختيار مصرف كننده قرار دهند.»
باوجود تمامى اين مشكلات، توانايى بالقوه اى در توليد گل و گياه كشور وجود دارد. در نمايشگاه گلى كه در اوزاكاى ژاپن برگزار شد از ميان ۶۰۰ شركت خارجى شركت كننده در اين نمايشگاه، توليد كنندگان ايرانى توانستند برنده سه مدال شوند. مدال طلا براى گلايول، نقره براى استرليتز يا پرنده بهشتى و برنز براى آگاپانتوس (سوسن).
با اين همه مهربانى تأكيد مى كند : «اگر بخواهيم در بازار گل و گياه دنيا جايگاه مناسبى پيدا كنيم و باكشورهايى چون هلند، ژاپن، ايتاليا و آمريكا كه كشورهاى طراز اول دنيا در اين زمينه هستند، رقابت كنيم؛ بايد در همه شاخه هاى اين بخش از جمله بسته بندى محصولات، استانداردهاى روز را به خدمت بگيريم. كارخانه هاى موجود كارتن سازى، كارتن هاى استاندارد مورد نياز براى بسته بندى گل وگياه صادراتى كشور را توليد نمى كنند.» نكته پراهميت آن است كه ايران در يك منطقه پررود با طول روز بلند و روشنايى كامل آفتاب قرار دارد و ازاين نظر مى تواند در بسيارى از هزينه هاى مربوط به گرم كردن و روشن نگه داشتن گلخانه ها كه براى كاشت و تكثير گياهان زينتى اهميت زيادى دارد، صرفه جويى كند.
محلات نمونه خوبى از اين تلاش است چنان كه محلات را باغچه هلندى خاورميانه ناميده اند. اين پايگاه توليد گل در سال گذشته حدود ۵ ميليون و ۸۷۲ هزار دلار انواع گل و گياه زينتى به خارج از كشور صادر كرده كه به مقصد كشورهاى هلند، فرانسه ، انگلستان ، رومانى ، عراق، افغانستان، پاكستان ، آسياى مركزى و حوزه خليج فارس بوده است. با تمام نشانه هاى اميدواركننده اى كه وجود دارد در يك نگاه كلى اين صنعت درآمدزا به شدت نيازمندسازماندهى است ، پايانه هاى صادراتى و همچنين راه اندازى و بهينه كردن وضعيت حمل و نقل و اضافه كردن كانتينرهاى سردخانه دار از ديگر مسائل عمده درگير اين صنعت به شمار مى آيند. همه اين مسائل و كمبودها موجب شده است كه اگر از نظر توليد گل و گياه در مقام هفدهم در دنياهستيم ولى از نظر صادرات در رديف ۱۰۷ جهان قرار گرفته باشيم. اين در حالى است كه كشورهايى چون هندوستان و تركيه بين ۳ تا ۵ ميليارد دلار از صادرات گل و گياه درآمد ارزى دارند.
گياهان دارويى
اما قابليت پرورش گل وگياه در ايران تنها در گلها و گياهان زينتى خلاصه نمى شود. تنوع اقليمى ايران قابليت ديرينه اى در زمينه توليد گياهان دارويى دارد وگياهان دارويى بازار قابل توجهى در صنايع دارو سازى و پزشكى جهان دارد. تنها استان مازندران در ۳ عرصه كوهستانى، ساحلى و دشت قابليت رشد طبيعى بسيارى از ارقام گياهان دارويى مانند بابونه، گل گاوزبان، سنبل الطيب، رزمارى، شبت، ريحان، آويشن، بادرنجبويه و سرخارگل را دارد. سطح زير كشت اين استان براى گياهان دارويى به دو هزار و ۴۴۴ تن مى رسد. خليل قلى زاده توليدكننده نمونه در زمينه گياهان دارويى دراين مورد مى گويد: «با وجود زمين هاى مناسب در ارتفاعات البرز براى توليد گياهان دارويى اما دراين زمينه برنامه اى وجود ندارد واز طرح هاى بخش خصوصى نيز حمايت نمى شود. اين در حالى است كه هم اكنون نگاه دنيا به سمت مصرف داروهاى گياهى است. معضل مهم ديگر به امكانات حمل و نقل هوايى بر مى گردد كه با توجه به حساسيت و فسادپذير بودن محموله هاى توليدى اهميت زيادى دارد. چنان كه اگر هم اكنون ۲۴۰ تن توليد گياه دارويى داريم ، بيشترين قسمت آن به صورت فله اى صادر مى شود. اين همه در حالى است كه در صورت حمايت و برنامه ريزى و با توجه به ارزش سلامتى گياهان دارويى ، مى توان نياز داخل كشور در مورد گياهان دارويى را نيز تأمين كرد.»
و در نهايت ارزش گل و گياه تنها در بعد اقتصادى آن نيست. در واقع گل عاملى براى تعديل رفتار در طول شبانه روز است و هربار نگاه كردن به گل عاملى براى اتصال عصبى مثبت در مغز است . پژوهشها نشان مى دهد حتى يك شاخه گل يا گلدان كوچك ممكن است روحيه شخص را به سرعت تغيير دهد. احساس شادى و سرزندگى نخستين واكنش افراد است. افرادى كه در محيط اطرافشان، منزل، محل كار و ... گل و گياه وجود دارد بيش از ديگران آرامتر، مهربان، شاد و باگذشتند و مى تواننداين حس را با رفتار مثبت به ديگران منتقل كنند. گل نشانه مشاركت و دوستى است زيرا با هديه دادن گل ، نوعى لذت مشترك بين افراد به وجود مى آيد.
پژوهشگران آمريكايى دريافتند كه هر فرد ۵ ثانيه پس از دريافت شاخه يا دسته اى گل يا گلدان گل، ۳واكنش بروز مى دهد: لبخندى به نشانه ادب و تشكر، لبخندى به نشانه دوستى و صميميت، لبخندى هيجان زده همراه با واكنش كلامى خاص.