داوود پنهانى
تهران فقط شهر ترافيك و آلودگى هوا نيست. حجم صدا در پايتخت گوش و حواس همه ما را نيز آزار مى دهد و اين يك واقعيت است كه در كنار ترافيك هرروزه، به معضلى ديگر براى پايتخت نشينان تبديل شده است. شايد از اين روست كه حجم صدا از آستانه شنوايى گذشته تا در نسبتى مستقيم با اعصاب و روان ما معنا پيدا كند. براى درك اين ارتباط كافى است به حجم صدا هاى روزانه اى كه در اطراف محيط زندگى ما توليد و منتشر مى شود اندكى دقت كنيم. از صداى خودروهايى كه از كنارمان مى گذرد تا قار قار موتوسيكلت هاى عجيب و غريب تهران. فرقى نمى كند در كدام قسمت شهر باشى، در حال قدم زدن در پياده رو يا در محل كار يا در خانه. صدا از شيشه و ديوار مى گذرد، از مرز شنوايى رد شده و بر روح و روانت مى كوبد. چنين است كه به گفته كارشناسان، آلودگى صوتى در تهران به حد بحرانى رسيده است. آنها بر اين اعتقادند كه منابع توليد آلودگى صوتى بخصوص در كلانشهرى مانند تهران از نوع آلودگى جاده اى، هوايى و ريلى و همچنين ساخت و ساز هاى شهرى است. آلودگى هايى كه بى توجهى به آن پيامد هاى ناراحت كنند ه اى براى همه ما دارد.
كارشناسان در بررسى هاى خود به اين نتيجه رسيده اند كه حدود استاندارد آلودگى صوتى در هواى آزاد براى مناطق مسكونى به ترتيب از ساعت ۷ صبح تا ۱۰ شب ، ۵۵ دسيبل و از ساعت ۲۲ تا ۷ صبح ۴۵ دسيبل است. همچنين استاندارد آلودگى صوتى در مناطق تجارى در روز ۶۰ و در شب ۵۵ دسيبل، در مناطق مسكونى و صنعتى طى روز ۷۰ و در شب ۶۵ دسيبل و در مناطق صنعتى در روز ۷۵ و در شب ۷۰ دسيبل است. اين در حالى است كه آلودگى صوتى در برخى مناطق پايتخت ۳۵ دسيبل از حد استاندارد فراتر رفته تا آلودگى موردنظر در چنين مناطقى به حد خطرناكى برسد. «حسين مهرآوران»، مسئول واحد صوت شركت كنترل كيفيت هوا دراين باره با ذكر توضيحاتى چنين مى گويد: «با توجه به اين كه ارزيابى آلودگى صوتى بايد در نقاط نزديك به هم و در هر ۵ متر اندازه گيرى شود، بهترين راهكار براى اندازه گيرى آلودگى صوتى از شيوه نرم افزارى و تعيين نقاط بحران و سپس ارائه راهكار هاى كنترلى است. نقشه آلودگى صوتى بر اساس اطلاعات مربوط به حجم ترافيك، سرعت و نوع خودروها در روز و شب و همچنين مشخصات و ارتفاع ساختمانها، خيابانها و پاركها تعيين مى شود. با استفاده از نقشه آلودگى صوتى مى توان از صدور مجوز احداث مراكز توليدكننده آلودگى صوتى در نواحى بحرانى و همچنين از صدور مجوز احداث مراكز حساس به صدا مانند مراكز آموزشى و درمانى در نواحى پر سر و صدا جلوگيرى كرد.» وى با ذكر اين توضيحات مى افزايد: «بررسى آلودگى صوتى در منطقه ۱۰تهران نشان داد اين منطقه با دارا بودن ۱۱۸مركز آموزشى كه ۶۳ مركز آن داراى آلودگى صوتى بالاتر از حد استاندارد است، همچنين با ۱۳ بيمارستان كه حتى بعضاً آلودگى صوتى آنها ۳۵ دسيبل از حد استاندارد فراتر مى رود يكى از آلوده ترين مناطق شهرى تهران به لحاظ صوتى است.»
مسئول واحد صوت شركت كنترل كيفيت هوا در ادامه مى گويد: «دو ميليون و ۳۰۰ هزار خودروى سوارى در شهر تهران وجود دارد كه اغلب آنها در حال تردد هستند. ۲۵ درصد وسايل حمل و نقل را موتوسيكلت تشكيل مى دهد. اين در حاليست كه هر موتوسيكلت در حال تردد ۸۳ دسيبل و در زمان شتاب ۹۰ دسيبل صدا توليد مى كند.همچنين ۶۰ درصد وسايل حمل و نقل در شهر سوارى هستند كه پيكان با توليد ۸۱‎/۶دسيبل بالاترين تعداد خودروى سوارى با بيشترين ميزان آلودگى صوتى خودروها را در شهر تهران داراست.متوسط صداى توليدى توسط سوارى و موتوسيكلت در تهران بيش از ۸۱ دسيبل است. اين در حاليست كه استاندارد آلودگى صوتى در روز ۵۵ و در شب ۴۵ دسيبل است.»
آلودگى صوتى در همه جاى شهر
در كنار اين موارد كه به گفته كارشناسان نقشى تعيين كننده در ايجاد آلودگى صوتى دارند، مى توان به وجود فرودگاه ها و راه آهن در محيط شهرى، خودرو هاى فرسوده، تردد خودرو هاى سنگين در نواحى مسكونى و نيز نبود بزرگراه هاى استاندارد اشاره كرد كه از جمله مهمترين معضلات در راستاى توليد آلودگى صوتى در شهر تهران به شمار مى آيند. منابعى سرگردان در كل شهر تهران وجود دارد تا در تعهدى نانوشته همه ما را به يك ميزان از آلودگى خود بهره مند كنند. دكتر «يوسف رشيدى» مدير عامل شركت كنترل كيفيت هواى تهران با بيان اين كه با توجه به مدلسازى هاى انجام شده اكثر خيابان هاى شهر تهران داراى آلودگى صوتى بالاتر از حد استاندارد و به ميزان ۷۰ دسيبل هستند. اين نكته را تأييد كرده و مى افزايد: «حد استاندارد آلودگى صوتى براى اماكن مختلف متفاوت است، براى تعيين ميزان استاندارد آلودگى صوتى، هر شبانه روز به دو دوره زمانى ۶ صبح تا ۱۰شب و ۱۰شب تا شش صبح تقسيم مى شود. بر اين اساس، اين كه مكانى داراى كاربرى تجارى، مسكونى، صنعتى، درمانى و يا آموزشى باشد، ميزان استانداردها براى آنها در دو دوره مشخص شده شبانه روز متفاوت خواهد بود. مثلاً براى ساختمان مسكونى در دوره زمانى روز حد استاندارد آلودگى صوتى ۵۵دسيبل و در دوره شب ۴۵دسيبل است.استاندارد آلودگى صوتى براى اماكن آموزشى و درمانى نيز به خاطر كاربرى خاصشان بايد پائين تر از ساير اماكن باشد.» با بيان اين نكات است كه اين متخصص مى افزايد: «با توجه به مدلسازى ها و اندازه گيرى هايى كه انجام شده، آلودگى صوتى اكثر خيابان هاى تهران بسيار بالاتر از ميزان استانداردى است كه براى اماكن مسكونى در نظر گرفته شده است. وضعيت آلودگى صوتى خيابان هاى تهران در شب به خاطر پائين تر بودن حد استاندارد درنظر گرفته شده، بسيار بدتر از دوره زمانى روز است.» وى يكى از دلايل مهم اين مشكل در تهران را محدود بودن تردد خودرو هاى سنگين در اين شهر در دوره زمانى شب مى داند.
به گفته كارشناسان كمترين ميزان سر و صدا در اكثر خيابان هاى شهر تهران در ساعات دو تا سه بامداد رخ مى دهد و بيشترين آن در ساعت ۶ تا ۷صبح، به علت شروع ساعت كارى در شهربه وجود مى آيد. در مناطق جنوبى تهران اين وضعيت به ساعت ۶صبح و در مناطق شمالى تر به سمت ۷و ۸صبح مى رسد. كارشناسان با درك خطراتى كه اين ميزان آلودگى صوتى بالا در زندگى جمعى ما ايجاد مى كند بر حركت جمعى به منظور حل اين معضل تأكيد مى كنند. به گفته آنها بدون يك حركت جمعى نمى توان به حفاظت، بهره ورى و بهره بردارى منطقى از محيط زيست توفيق يافت.
آلودگى صوتى شهر ما در حالى شدت گرفته و رو به افزايش است كه به گفته بسيارى از مراكز پژوهشى در دنيا آلودگى صوتى نسبت مستقيمى با افزايش احتمال ابتلا به بيمارى هاى مختلف دارد. به عنوان مثال اختلالات خواب وافزايش احتمال ابتلا به بيمارى هاى مختلف از جمله پيامد هاى آلودگى صوتى است. بررسى هاى محققان آلمانى نشانگر آن است كه سر و صداى ناشى از تردد خودروها باعث بروز اختلالاتى در خواب و سيستم گردش خون قلب مى شود. اين بررسى ها مى گويند، بروز حمله هاى قلبى در مردانى كه براى مدت طولانى در محيط هاى پر سر و صدا با آلودگى صوتى بيش از ۶۵دسيبل در روز به سر مى برند، حدود ۳۰درصد افزايش مى يابد. همچنين ميان سر و صداى ناشى از رفت و آمد هواپيماها و مصرف داروى ساكنان اطراف فرودگاه ها، رابطه هاى مستقيم برقرار است. اين بررسى ها نشان مى دهد در شهر هاى بزرگ كه هيچكدام از فاكتور هاى مهم مانند فاكتور هاى صوتى و وضعيت هوا در حالت استاندارد نيست، ابتلا به بيمارى هاى قلبى بسيار بيشتر از جوامعى است كه به اين فاكتورها توجه زيادترى مى كنند. حتى امروزه مشخص شده، كسانى كه آمادگى ابتلاى به «مالتيپل اسكلروزيس»، يكى از شايع ترين بيمارى هاى دستگاه عصبى مركزى يا مغز و نخاع را دارند، تا زمانى كه عوامل تأثيرگذار روى اين افراد اثر نگذارند، آن فرد در سنين بالاترى ممكن است به اين بيمارى مبتلا شود، در حالى كه اگر ميزان اين عوامل زياد باشد، امكان اين كه همين فرد در سنين پائين تر به اين بيمارى دچار شود هم وجود خواهد داشت. تحقيقات علمى حاكى از آن است كه بيشترين عامل آزاردهنده مردم، سر و صداى خيابان ها است و عوامل زيانبار ديگر مانند صداى لوله اگزوز خودروها و فاضلاب كارخانه ها در درجات بعدى قرار مى گيرد.
آرامش و سكوت براى يك شهر
سكوت شهر وقتى كه يك روز تعطيل فرا مى رسد، ميهمان ناخوانده است. اين سكوت آرامش بخش براى اهالى شهرى كه به انواع و اقسام سر وصدا هاى آن عادت كرده اند، پيش از آنكه دلپذير باشد، غير قابل باور است. برايتان پيش آمده كه برويد و در همان خيابان هاى شلوغ هميشگى قدم بزنيد، اما احساسى عجيب داشته باشيد. انگار اين شهر همان شهر و آن خيابان همان خيابان و آن محله همان محله ما نيست. خود را غريبه احساس مى كنيم. انگار نه ما به شهر آرام و خلوت عادت كرده ايم نه شهر در سكوت خود چيزى براى مصرف روزانه دارد. با اين حال چنين احساسى همين كه مدتى ادامه پيدا كند زيبايى و آرامش ناشى از زندگى در يك محيط آرام را در چشم هاى همه شهروندان مى ريزد.با استفاده از چه روش ها و راهكارهايى مى توان اندكى به حل معضل آلودگى صوتى در پايتخت كمك كرد.
حسين مهرآوران مدير بخش صوت شركت كنترل كيفيت هواى تهران با بيان اين كه تهيه نقشه هاى صوتى براى مناطق مختلف شهر تهران از سال ۸۰ آغاز شده است، مى گويد: «در كشور هاى پيشرفته دنيا براى اجرا و ساخت اتوبان ها و مناطق حساس به سر و صدا مانند مراكز آموزشى و بيمارستان ها از نقشه هاى صوتى استفاده مى كنند. بر اساس قوانينى كه در سال ۲۰۰۲ توسط ۱۵ عضو اتحاديه اروپا به تصويب رسيد تا سال ۲۰۰۷ بايد تمامى شهر هاى داراى جمعيتى بالغ بر ۲۵۰ هزار نفر، جاده هايى براى تردد بيش از ۶ ميليون خودرو، ريل هايى براى تردد بيش از ۶۰ هزار قطار و فرودگاه هايى با بيش از ۵۰ هزار پرواز در سال بر اساس نقشه هاى صوتى احداث كنند. تا سال ۲۰۰۸ نيز بايد از اين نقشه ها در طرح هاى تفصيلى براى كاهش آلودگى صوتى استفاده كنند. اين نقشه هاى صوتى هر ۵ سال به روز مى شوند. علاوه بر اين تا سال ۲۰۱۲ بايد اين نقشه ها براى مناطقى با جمعيت بالاى ۱۰۰ هزار نفر نيز تهيه شود. تاكنون نقشه آلودگى صوتى مناطق ۶ ، ۷ ، ۹ ، ۱۱ و ۱۲ و منطقه فرودگاه مهرآباد تهيه شده است كه در اين ميان منطقه ۶ آلوده ترين منطقه شهر تهران به لحاظ صوتى شناخته شده است.» وى هزينه تهيه اين نقشه ها را به طور ميانگين ۴۰ ميليون تومان براى هر منطقه عنوان كرد .به گفته« مهرآوران» نصب هر يك كيلومتر ديوار صوتى در حاشيه اتوبان ها به عنوان يكى از راهكار هاى كاهش آلودگى صوتى اعتبارى بالغ بر ۱۰۰ ميليون تومان نياز دارد.
به اعتقاد كارشناسان تأثير تهيه اين نقشه ها زمانى قابل مشاهده است كه كليه پيمانكاران خود را ملزم به تبعيت از اين نقشه بدانند و تمام ساخت و سازها و فعاليت هاى عمرانى كه در شهر انجام مى گيرد، بر اساس ارزيابى هاى زيست محيطى باشد در صورتى كه متأسفانه در حال حاضر كار هاى عمرانى بدون اين ارزيابى انجام مى گيرد. نتايج برخى ديگر از تحقيقات از تأثير نصب سد هاى آكوستيكى در مجاورت بزرگراهها و خيابانهابه عنوان يكى از راهكار هاى كنترل آلودگى صوتى در نقاط بحرانى خبر مى دهد.اين در حالى است كه در ايران اغلب سد هاى صوتى بتنى است، در صورتى كه امروزه سد هاى صوتى شفاف براى حفظ نماى شهر نصب مى شود. به عنوان مثال ديوار صوتى در اطراف بيمارستان فارابى مشهد، تراز صدا را از حدود ۶۵ دسيبل در روز به ۴۵ دسيبل كاهش داد.
با اين حال هيچ كدام از اين اقدامات نافى نقش مردم در كاهش آلودگى ها اطراف نيست. وقتى پليس يك خودرو ۲۰۶ را به جرم ايجاد آلودگى صوتى متوقف مى كند و با بررسى بر روى سيستم صوتى خودرو به شكلى بسيار عجيب با سيستمى مواجه مى شود كه صداى منتشر شده ازآن تا شعاع ۳۰۰ مترى آزار دهنده تشخيص داده مى شود، مى توان به تأثير بعضى از همشهريان در بروز آلودگى صوتى در شهر پى برد. وقتى راننده يك خودرو طبق يك عادت روزانه با كوچكترين توقفى از سوى خودروى جلويى بلافاصله بوق ماشين را به صدا در مى آورد، مى توان از اهميت نقش مردم در كاهش آلودگى محيط اطرافشان پى برد.