Iran Newspaper - خانواده

حميده امينى فرد
شايد شما هم مثل برخى ديگر تصور مى كنيد اوقات فراغت فقط به دانش آموزان، آن هم در دوره تابستان و بعد از روزهاى سخت و پرتلاش امتحانات پايان سال اختصاص دارد، اما اين تصور درست نيست. امروزه اوقات فراغت شامل همه افراد از جمله زنان و دختران جوان اعم از شاغل و غيرشاغل مى شود. از آنجا كه پايه هاى اصلى و كليدى خانواده به دست زنان ساخته مى شود و از سويى ديگر وضع اجتماعى، فرهنگى و اخلاقى جامعه انگشت اشاره را به سمت زنان و دختران جوان نشانه گرفته است، پرداختن به موضوعى كه سال هابابى توجهى و بى مهرى مواجه بوده، ضرورى و در خور توجه است.
هرچند با شروع فصل تابستان، بيشتر نهادهاى فرهنگى و سازمان هاى ذيربط درباره اوقات فراغت برنامه ها و اهدافى را پيش بينى كرده اند و يا در شرف برنامه ريزى براى آن هستند اما بهتر بود سازمان هاى فرهنگى و مسئول قبل از به اجرا درآمدن طرح هاى مختلف اجتماعى و اخلاقى در جامعه، با برنامه ريزى و سياست گذارى هاى هدفمند و اجراى بهينه و مطبوع آن، راه را براى ورود به حوزه هاى زنانه هموار مى كردند و اوقات فراغت زنان و دختران جوان را به سمت مسيرى ايمن، مناسب سازى شده و مطلوب سوق مى دادند.
***
افزايش آگاهى زنان درباره اوقات فراغت
دكتر «محمد باقر على زاده اقدم» جامعه شناس درباره مفهوم اوقات فراغت به ويژه درباره زنان مى گويد: «يكى از شاخصه هاى مهم رفاه اجتماعى، اوقات فراغت و چگونگى گذران آن است. فراغت، مفهوم بسيار پيچيده اى است كه در متن زندگى افراد وجود دارد اما درباره آن بسيار ساده انگارانه عمل شده است. اين پديده بايد در بستر اجتماعى و فرهنگى خاص آن جامعه و طبقات مختلف شهرى تعريف شود و نمى توان براى بررسى و تجويز راهكارهاى مربوط به آن از نسخه واحدى استفاده كرد؛ مسأله اى كه به مراتب در جامعه ما مشاهده مى شود.»
وى مى افزايد: «همان طور كه كار كردن جزو وجود آدمى است فراغت هم مى تواند جزيى از وجود انسانى باشد. اين پديده بايد در مقايسه با وقت كارى مطرح و در همه فصول براى آن برنامه ريزى شود؛ از آنجا كه در گذشته و در جوامع سنتى ميان دنياى كار و فراغت تمايز زيادى وجود نداشت و كارهاى روزمره و خانگى بيشتر وقت زنان را به خود اختصاص مى داد آگاهى زنان هم نسبت به اين مسأله محدود بود اما امروزه با ورود به دنياى مدرن، رشد شهرنشينى و توسعه اقتصادى و اجتماعى، كاهش حجم خانواده و تعداد فرزندان و انجام كارهاى خانه از طريق وسايل ماشينى، توجه نسبت به اين پديده بيشتر شده است.»
اين جامعه شناس تأكيد مى كند: «آن چه امروزه در جامعه مشاهده مى شود برخوردهاى فصلى و مقطعى با اين پديده است. اگر اوقات فراغت به صورت پيوستار در نظر گرفته شود و در رأس آن برنامه ريزى و هدف هم صورت گيرد، در اين موقعيت فرد با استفاده مناسب از اين زمان مى تواند بهره ورى خود را براى وقت كارى بالا ببرد. اما اگر در ارتباط با آن سردرگم و مبهم برخورد شود، شخصيت فرد دچار حالت تخريبى شده و نارضايتى زنان از گذران اوقات فراغت را به دنبال دارد.»
لحظه هاى بر باد رفته
على زاده اقدم مصرف گرايى شديد را يكى از عوارض تحميلى جامعه مدرن مى داند و معتقد است: «در حال حاضر اين مسأله در اوقات فراغت زنان رسوخ كرده و گذران آن را تحت تأثير خود قرار داده است. در نتيجه، تجارى شدن اوقات فراغت آنها را به دنبال دارد تا جايى كه زنان بيشتر وقت خود را صرف خريد و بالا و پائين كردن مراكز خريد لوكس و فروشگاه هاى متعدد و متنوع لباس مى كنند. برخى از آنان از اين اهرم براى بالا بردن موقعيت اقتصادى، طبقه اجتماعى و تمايز ميان خود و ديگران استفاده مى كنند. اين در حالى است كه در گذشته بيشتر اين زمان صرف كارهاى همدلانه، خيريه و معاشرت با دوستان و همسايگان مى شد.»
وى درباره زمان فراغت زنان شاغل مى گويد: «بيشتر زنان شاغل نسبت به اين پديده آگاهانه، هدفمند و با برنامه ريزى عمل مى كنند اما براى رهايى از روند تكرارى و روزمره سازمانى اين گروه زنان، اوقات فراغت بايد فرصت و زمينه اى براى ايجاد انگيزه باشد. بنابراين بهتر است آنها در طول روز زمانى را براى گذران اين اوقات در نظر بگيرند تا انرژى از دست رفته خود را دوباره بازيابى كنند.»
اوقات فراغت و بهبود كيفى زندگى
در نظر گرفتن زمانى در طول روز براى گذران اوقات فراغت براى زنان شاغل و غيرشاغل به افزايش كيفيت زندگى كمك مى كند و موجب افزايش بهره ورى، بهداشت روانى، روحيه شادابى، نشاط و همچنين كاهش بيمارى هاى زنان و فروپاشى نظام خانواده و طلاق مى شود.
على زاده اقدم در اين باره مى گويد: «از آنجا كه طبقات اجتماعى افراد با يكديگر متفاوت است بايد ابتدا از خاستگاه اجتماعى زنان نظرسنجى و سپس براين اساس برنامه ها را اولويت بندى كرد. بهتر است اين برنامه ريزى بيشتر از طريق بخش دولتى و متناسب با ارزش ها و هنجارهاى جامعه صورت گيرد.»
ضرورت تشكيل شوراى هماهنگى اوقات فراغت
«فاطمه آليا»، نماينده مردم تهران درباره تعريف جامع اوقات فراغت كه گاهى به غلط به زمان هاى بيهوده اطلاق مى شود مى گويد: «فراغت يعنى زمانى كه افراد شاغل و غيرشاغل از وظيفه اصلى خود فارغ مى شوند و فرصت هاى اضافى غير از مسئوليت هاى خود پيدا مى كنند. اگر بخواهيم به مصداقى دينى براى فراغت استناد كنيم، خداوند در آيه شريفه «فإذا فرغت فالنصب» مى فرمايد: «هنگامى كه فارغ شديد، عبادت و بندگى خدا را كنيد تا به او نزديك تر شويد.
درحقيقت عبادت خداوند هم نوعى برنامه و هدف در زندگى محسوب مى شود. اين آيه يادآور مى شود كه از نظر فرهنگى بايد برنامه ريزى داشته باشيد و شايد به همين خاطر است كه فرهنگ دينى ما لهو و لعب و كارهاى لغو و بيهوده را مذموم مى شمارد و آن زمانى است كه فرد در فرصت اضافى به سمت كارهاى بيهوده و بى هدف مى رود كه هيچ تأثير مثبتى در رشد فرهنگى او ندارد.»
عضو كميسيون فرهنگى مجلس مى افزايد: البته سازمان ها و ارگان هاى ديگر مانند كانون هاى فرهنگى مساجد، سازمان تبليغات اسلامى، نيروى مقاومت بسيج و به ويژه وزارت ارشاد هم بايد براى اين دوران برنامه مناسب و مدونى داشته باشند و بهتر است براى هماهنگى و غنى سازى برنامه هاى متعدد و متنوع خاص هر سازمان، «شوراى هماهنگى اوقات فراغت» با رويكرد نيازسنجى ايجادشود.»
اوقات فراغت براى زنان يك حق است
آليا با اشاره به اين كه بيشتر وقت زنان جامعه ما صرف تماشاى برنامه تلويزيون مى شود، مى گويد: «اين موضوع فرصتى است كه نبايد به تهديد تبديل شود. بى شك اشاعه مبانى فرهنگى و اجتماعى به دليل گستردگى وسيع تلويزيون برعهده اين رسانه است و بايد با شروع فصل تابستان برنامه هاى مؤثر، جذاب و متنوع از سوى سازمان صدا وسيماى جمهورى اسلامى براى زنان ساخته شود.»
وى درباره آگاهى زنان نسبت به مفهوم اوقات فراغت، توضيح مى دهد: «زمان فراغت حق هر زن ايرانى محسوب مى شود و اطلاع رسانى درباره اين موضوع وظيفه رسانه هاست. البته فراكسيون زنان وخانواده هم در بخش هايى از منشور زنان و در قوانين و توصيه ها از نظر فرهنگى به اين مسأله پرداخته است كه به موجب اين حق، تكليف و مسئوليتى براى ديگر اعضاى خانواده به وجود مى آيد و مشاركت، تقسيم كار، صميميت، همراهى، نشاط و سرزندگى اعضاى خانواده را درپى دارد.»
نماينده مردم تهران بااشاره به سرمايه گذارى دولت و مجلس براى ايجاد فضاهاى ورزشى و تفريحى ويژه زنان در سراسر كشور، مى گويد: «بخشى از بودجه سال ۸۶ به ايجاد اماكن ورزشى و تفريحى اختصاص يافته است و رئيس جمهور هم در سفرهاى استانى قول احداث ورزشگاه زنان را در هر منطقه داده اند. در مصوبه اى ديگر سعى داريم در فصل تابستان از فضاهاى آموزشى براى فعاليت هاى فوق برنامه زنان استفاده كنيم.»
سياست هاى بهبود گذران اوقات فراغت زنان پيگيرى نمى شود
شوراى عالى انقلاب فرهنگى در جلسه مورخ ۲۰ اسفندماه سال ۸۱ به پيشنهاد شوراى فرهنگى - اجتماعى زنان سياست هاى بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران را با هدف هماهنگى ميان تمام دستگاه ها به منظور استفاده از امكانات موجود و تبادل تجربيات و اطلاعات و منابع موجود در اوقات فراغت اين گروه تصويب كرد. ارتقاى مهارت وسطح آگاهى، خردمندى و توانمندى هاى فردى، خانوادگى و اجتماعى زنان، ايفاى نقش اساسى آنان در عرصه هاى مختلف، جهت دهى به برنامه ها وفعاليت هاى مختلف در راستاى تأمين سلامت بهداشت روانى، كاهش اضطراب و خستگى، كسب نشاط و شادى، شناسايى و رشد استعدادها، تقويت هويت دينى و ملى زنان ازجمله اهداف اين مصوبه است. قرار شد هيأت نظارت و بازرسى اين شورا نظارت بر اجراى آن را برعهده بگيرد. اين كه اهداف فوق تا چه حد محقق شده، يا در شرف اجرايى شدن است، سؤالى است كه دكتر «منيره نوبخت»، رئيس شوراى فرهنگى - اجتماعى زنان درباره آن مى گويد: «متأسفانه ما درباره اين موضوع پيگيرى هاى مطلوبى نداشته ايم و اين مصاحبه براى من از اين نظر قابل تأمل است، البته هيچ اشكالى ندارد كه هيأت نظارت بازرسى شوراى عالى انقلاب فرهنگى را مخاطب قراردهيم و سؤال كنيم براى پيگيرى اين سياست ها چه كرده ايد؟!»
توجه نكردن به نحوه گذران اوقات فراغت؛ نقصى جدى
او درباره نحوه گذران اوقات فراغت زنان جامعه مى گويد: «بخشى از زنان جامعه ما شاغل هستند و بيشتر وقت خود را صرف فعاليت هاى ادارى و شغلى با مسئوليت هاى سنگين مى كنند و زمانى براى فراغت درنظر نمى گيرند. در كنار اين گروه زنان خانه دار قرار مى گيرند كه بيشتر وقت خود را به انجام كارهاى روزمره و خانگى مشغول اند. بنابراين اغلب خانم هاى ايرانى به موضوع مهمى به عنوان اوقات فراغت و نحوه گذران آن توجه كافى ندارند كه اين موضوع به نقصى جدى تبديل شده است.»
نوبخت ادامه مى دهد: «هرچند كشور ما از نظر امكانات و فضاهاى فرهنگى، تفريحى و ورزشى در سطح پائينى قرار ندارد اما نبود مديريت هماهنگ براى بهره گيرى از تمام توان و امكانات موجود، اين موضوع را به يك معضل تبديل كرده است.»
براى جلوگيرى از وقت كشى، نهاد اوقات فراغت تشكيل دهيد
بهروز مرادى جامعه شناس دراين باره مى گويد: «گذران اوقات فراغت تابعى از مقوله اى به نام تلقى فرد در جامعه نسبت به صرف وقت است و به صورت كلان و فراجنسيتى و در فرايند جامعه پذيرى افراد مطرح مى شود كه افراد بايد دراين فرايند نحوه تنظيم وقت يا سازمان دهى وقت را ياد بگيرند.»
وى موضوع سازمان دهى وقت را بسيار مهم مى داند و معتقد است: «اين مسأله مى تواند تأثيرات كلان ، اساسى و بنيادى در سطح جامعه بگذارد و در صورت بى توجهى به آن با پديده مذمومى به نام «وقت كشى » در فضاى عمومى نظير مترو، اتوبوس، صف طويل بانكها، نانوايى ها و تره بارها و در فضاهاى خصوصى نظير استفاده مدام از رسانه هايى مثل تلويزيون روبه رو مى شويم.»
مرادى مى گويد: « بيشتر وقت زنان در فضاهاى عمومى صرف فكر كردن به مشكلات و مسائل روزمره و حتى غصه خوردن مى شود كه اين نوع تفكر نه تنها راهگشا نيست بلكه موجب ايجاد استرس، ناراحتى و افكار منفى مى شود؛ از سويى ديگر رسانه ها هم در عرصه خصوصى با اشغال اين فرصتها، زنان را به دريافت كنندگان غيرفعال تبديل كرده اند.»
تلويزيون هميشه روشن، محور چيدمان منزل
اين جامعه شناس توضيح مى دهد: « رسانه ها بويژه تلويزيون با ايجاد رابطه يك سويه، قدرت انتخاب ، اظهار نظر و تفكر را از زنان گرفته اند تا حدى كه امروزه چيدمان مبلمان منازل هم به سمت تلويزيون هميشه روشن قرار مى گيرد و اين رسانه با زمينه هاى محدود انتخاب گرى، بيشتر وقت فراغت آنها را از آن خود كرده است.
امانكته اساسى ايجاد نهادى به نام اوقات فراغت است تا از اين طريق هنجارهاى سالم در راستاى بهينه سازى وقت نهادينه شود و البته مديران و برنامه سازان رسانه بايد با ساخت برنامه هاى آموزشى، تلقى زنان را از عنصرى به نام وقت دگرگون كنند، چرا كه امروزه رسانه ها در جامعه پذيركردن افراد نقش اساسى ايفا مى كنند و نبايد به سرگرمى صرف تبديل شوند.
مرادى شكل گيرى نهاد اوقات فراغت را به عنوان يك نهاد ثانويه متناسب با تغيير و تحولات روز جامعه ضرورى مى داند و مى گويد: « فرايند سريع شهرنشينى، رشد قابل توجه فشارهاى اقتصادى و نبود رفاه اجتماعى در جوامع در حال توسعه موجب شكل نگرفتن نهادى به نام اوقات فراغت شده است.»
افزايش علاقه مندى زنان به فعاليت هاى اجتماعى و فرهنگى
«فرحناز قندفروش» مشاور استاندار تهران در امور بانوان مى گويد: «همزمان با روى كار آمدن دولت نهم، باتوجه به سفرهاى استانى رئيس جمهور و بنابر مصلحت برنامه ريزان استان و مسئولان فرهنگى اغلب اماكن تفريحى براى راحتى زنان و دختران جوان جداسازى شد و احداث پارك هاى ويژه بانوان جزو اولويت هاى دولت قرار گرفت.»
وى معتقد است كه بايد تمامى مراكز فرهنگى و اجتماعى كه در شرح وظايف مشتركند و توانايى هاى بالقوه دارند براى رسيدن به هدفى واحد تجميع و تقسيم بندى شوند.وى تأكيد مى كند: «اگر ما بتوانيم در برنامه ريزى ها مديريت زمان و فرهنگسازى را به عنوان يك اصل مورد توجه قرار دهيم و همپاى سنت و مدرنيته نيازهاى روز را با ابزارهاى مناسب پاسخگو باشيم به نتيجه مطلوب و مطبوع دست پيدا خواهيم كرد.»
با اين حال توجه به تفريح، ورزش و فعاليت هاى بدنى در بين زنان از كمترين ميزان برخوردار است و هيچ گونه استمرارى دراين ميان ديده نمى شود، اهميت فعاليت هاى ورزشى و تفريحى به ويژه در رشد ذهنى و شناختى زنان هم قابل توجه است و انسجام ذهنى و انگيزه آنها را براى يادگيرى بالا مى برد. به رغم افزايش توجه نسبت به فعاليت هاى ورزشى و تفريحى در جامعه نسبت به چندسال گذشته نظرات مطرح از سوى برخى زنان، بيانگر آن است كه اين فعاليت ها و برنامه ها هدفمند، مستمر و براساس نيازها و علايق آنها نيست و هراز چند گاهى كلاس هاى ايروبيك و بدنسازى مد مى شود و بيشتر خانم ها سر از اين كلاس ها در مى آورند و ياچندى بعد كلاس هاى گلسازى و آشپزى و به همين ترتيب نيازها و علايق متناسب با شرايط جامعه تغيير پيدا مى كند و از مسير هدفمند و مستمر خودخارج مى شود. اما نكته اساسى اين است كه احداث مجموعه هاى چندمنظوره نمى تواند به تنهايى زمينه نگرش مطلوب مادام العمر به جايگاه فراغت را به وجود آورد و پيش از احداث پارك هاى ويژه بانوان، ورزشگاه هاى خاص زنان، اماكن تفريحى ويژه زنان و از اين دست مباحث و مسائل، لازم است نگرش آنها را نسبت به جايگاه ارزنده اوقات فراغت در بهبود كيفى زندگى روزمره مثبت كنيم. بايد به گونه اى كار كنيم كه پرداختن و استفاده مطلوب و بهينه از اين پديده در تفكر هر زن ايرانى جزو لاينفك زندگى او قرار گيرد. محيط و جامعه به تنهايى نمى تواند فارغ از برنامه ها و فرهنگسازى و هماهنگى ارگان هاى ذيربط، نگرش زنان و دختران جوان را به اين پديده كه نقش قابل توجهى در بهبود شرايط اجتماعى و اخلاقى جامعه دارد، تغيير دهد.