دات آبراهام ‎/ ترجمه: لادن خضرى

بن هروقت وارد آشپزخانه مى شد، چيزى ناراحتش مى كرد. اين چيز، يك قوطى فلزى كوچك بود كه روى تاقچه بالاى اجاق همسرش، مارتا قرارداشت. شايد اگر مارتا دائماً به همه سفارش نمى كرد كه به قوطى دست نزنند، كنجكاوى او هم اين قدر تحريك نمى شد و اصلاً كارى به قوطى نداشت و دراين باره، حساس هم نمى شد.
مارتا مى گفت علت آن همه تذكر اين است كه در آن قوطى، ادويه اسرارآميزى وجوددارد كه از مادرش به او به ارث رسيده و مارتا هم هيچ راهى براى دوباره پركردن قوطى ندارد و مى ترسد اگر بن يا هركس ديگرى آن را بردارد، قوطى از دستش بيفتد و ادويه ارزشمند آن از بين برود.
آن قوطى واقعاً ارزشش را نداشت كه آدم نگاهش كند. آن قدر كهنه بود كه رنگ هاى قرمز و طلايى گل هايش كمرنگ به چشم مى آمد. بدنه آن به مرور زمان به قدرى نازك و فرسوده شده بود كه وقتى قوطى را برمى داشتى و درپوش محكم آن را كنارمى زدى، دقيقاً رد دست هايى كه آن را برداشته بودند، مى ديدى. حسابى معلوم بود كه غير از انگشتان مادر، انگشتان مادر و مادربزرگش هم، آن قوطى را لمس كرده بودند. مارتا از اين موضوع كاملاً مطمئن نبود، ولى انگار مادر مادربزرگش هم از همين قوطى اسرارآميز استفاده مى كرده است.
بن همين قدر مى دانست كه كمى پس از ازدواج با مارتا، مادر او قوطى ادويه را براى مارتا آورده و به او گفته بود از محتويات آن، همان استفاده دوست داشتنى هميشگى را بكند، يعنى همان كارى را بكند كه او كرده بود.
و مارتا وفادارانه چنين كرد. بن هرگز نديد كه مارتا چيزى بپزد و آن قوطى را از لب تاقچه برندارد و كمى ادويه اسرارآميز روى غذايش نريزد. حتى وقتى كيك و شيرينى هم مى پخت، قبل از گذاشتن ظرف در فر، مقدار كمى از ادويه اسرارآميز را روى آن مى پاشيد.
بن نمى دانست در قوطى چه هست، ولى هرچه بود، تأثير معجزه آسايى داشت، چون مارتا بهترين آشپز دنيا بود و فقط او نبود كه اين اعتقاد را داشت؛ هركس كه در خانه آنها غذا مى خورد، همين حرف را مى زد.
ولى چرا مارتا نمى گذاشت بن به آن قوطى دست بزند؟ آيا واقعاً مى ترسيد ادويه روى زمين بريزد؟ اصلاً آن ادويه چه شكلى بود؟ اين ادويه به قدرى نرم بود كه هروقت مارتا آن را روى غذا مى پاشيد، بن نمى توانست آن را درست ببيند. معلوم بود كه مارتا بايد خيلى كم از آن استفاده مى كرد، چون براى دوباره پركردن قوطى راهى وجودنداشت.
مارتا محتويات قوطى را از زمان ازدواجشان تا آن روز، يعنى بيش از ۳۰ سال مصرف كرده بود و بن مى ديد كه تأثير ادويه در آب انداختن دهان كسى، ابداً كم نشده است.
بن گاهى وسوسه مى شد كه نگاهى به داخل قوطى بيندازد، ولى هيچ وقت دلش به اين كار راضى نشد.
بالاخره يك روز مارتا مريض شد و او را به بيمارستان بردند. قرار بود مارتا ۴۸ ساعت در بيمارستان بماند. موقعى كه بن به خانه برگشت، ناگهان احساس كرد كه چقدر تنهاست. هيچ وقت پيش نيامده بود كه مارتا بيشتر از يك شب از خانه دور بماند. موقع شام بود و بن نمى دانست چه بايد بكند. مارتا به قدرى عاشق آشپزى بود كه بن هرگز خود را به دردسر نينداخته و آشپزى را ياد نگرفته بود.
بن در آشپزخانه سرگردان بود و مى خواست ببيند در يخچال چه مى تواند پيداكند. درهمين موقع چشمش به قوطى روى تاقچه افتاد. قوطى مثل يك آهنربا او را به طرف خودش كشيد. فوراً خودش را منصرف كرد، ولى كنجكاوى امانش نداد و دلش مثل يك بچه كوچك، شروع به نق نق كرد. درآن قوطى چيست؟ چرا نبايد به آن دست زد؟ ادويه اسرارآميز چه شكلى است؟ چقدر از آن باقى مانده است؟
بن دوباره خودش را منصرف كرد و درپوش ظرف كيك بزرگى را كه روى پيشخوان آشپزخانه بود، برداشت. چه خوب! بيشتر از نصف يكى از كيك هاى عالى مارتا باقى مانده بود. تكه بزرگى را بريد و پشت ميز آشپزخانه نشست. يك گاز بيشتر نزده بود كه چشمش دوباره به آن قوطى افتاد. اگر به داخلش نگاهى مى انداخت مگر چه مى شد؟ بالاخره ديگر نتوانست مقاومت كند. آهسته به طرف ديگر آشپزخانه رفت و با احتياط زياد، قوطى را برداشت. حسابى ترسيده بود كه نكند با دزدكى نگاه كردن به داخل قوطى، ادويه آن را از بين ببرد.
قوطى را روى پيشخوان گذاشت و با احتياط درپوش آن را برداشت. نگاهى به داخل قوطى انداخت و چشم هايش ازتعجب گردشد. قوطى خالى بود و فقط يك تكه كاغذ كوچك تاشده درآن قرارداشت.
بن انگشت بزرگ و خشن خود را با تقلا وارد قوطى كرد. با دقت گوشه كاغذ را گرفت و آن را بيرون آورد و در نورچراغ آشپزخانه، تاى آن را بازكرد و بلافاصله خط مادر مارتا را شناخت. او خيلى ساده نوشته بود: «مارتا! به هرچه كه درست مى كنى، كمى عشق اضافه كن.»
بن آب دهانش را قورت داد. يادداشت و قوطى را سرجايش گذاشت و آرام برگشت تا كيكش را تمام كند. حالا كاملاً مى فهميد چرا آن كيك آن قدر خوشمزه است.

بيشتر زنان تصور مى كنند ابتلاى آنها به مشكلاتى از جمله دردهاى استخوانى، ناراحتى هاى قلبى و جسمى با رسيدن به سن ۵۰ سالگى طبيعى است و حتى عده اى در انتظار اين مشكلات هستند.
به نظر مى رسد قبل از هر چيز مرور وضعيت موجود ميانسالان كشور ضرورى باشد. بررسى هاى جمعيت كنونى ميانسال كشور نشان مى دهد كه ابتلا به افسردگى در بين ميانسالان، زير ۵درصد و اين آمار بين زنان ۲ تا ۳ برابر مردان است. همچنين اضطراب دربين جمعيت ميانسال ۲ تا ۸ درصد و بين زنان ميانسال ۳ تا ۵برابر مردان است. اختلالات روانى در بين ميانسالان كمتر از ۳۰درصد و بين زنان ميانسال ۲ تا ۴ برابر مردان و فشار خون تا ۴۰ درصد و بين زنان و مردان ميانسال تقريباً مساوى است. ۱۱ تا ۳۰ درصدميانسالان سيگار مى كشند. اما شمار مردان ميانسال سيگارى ، بيشتر از زنان است. ۵ تا ۱۱درصد ميانسالان به ديابت مبتلا هستند . اين رقم در بين زنان ميانسال ، يك تا ۲ درصد بيشتر است. ۱۰ تا ۱۳ درصد ميانسالان به پوكى استخوان دچارند. اين بيمارى در بين زنان يك تا ۳درصد بيشتر از مردان است.
۴ميليون زن ۴۵ تا ۶۰ ساله در كشور زندگى مى كنند كه بايد يك سوم عمر خود را در دوران يائسگى سپرى كنند و مسلماً توجه به اين زمان طولانى به علت حفظ و بهبودكيفيت زندگى زنان از اهميت بسيارى برخوردار است.
گزارش بررسى بار بيمارى ها كه در سال ۸۴ منتشر شد نشان داده است كه يائسگى پس از بيمارى هاى قلبى، علت عمده سپرى شدن سال هاى عمر با ناتوانى در گروه هاى سنى ۴۵ تا ۶۰ ساله است. اين امر با توجه به جمعيت قابل توجه زنانى كه در سنين يائسگى قرار دارند بايد مورد توجه قرار گيرد. سؤال مهم اين است كه زنان چگونه مى توانند عوارض اين دوران را به حداقل برسانند.
يائسگى ، دوران گذار از زمان بارورى به زمان ناتوانى توليد مثل است. با توجه به اين كه در حال حاضر طول عمر زنان افزايش يافته و بيمارى هاى عفونى و مرگ و ميرها كمتر شده است، مى توان گفت بسيارى از زنان به سن يائسگى مى رسند. بر اين اساس اداره ميانسالان وزارت بهداشت از حدود يك سال پيش براى تحت پوشش قراردادن جمعيت ۲۵ تا ۶۰ساله كشور تشكيل شده است.
دكتر «مطهره علامه»، كارشناس ميانسالان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى در گفت وگو با «ايران» عوارض يائسگى را به علت خطرات مزمن ناتوان كننده آن براى زنان مهم عنوان مى كند و مى گويد: «گرگرفتگى، تپش قلب، اختلالات خواب، اختلالات خلقى، مشكلات قاعدگى ، خونريزى هاى غيرطبيعى، مشكلات دستگاه هاى ادرارى- تناسلى ، اختلال حافظه، مشكلات قلبى و عروقى و پوكى استخوان از مهم ترين عوارض يائسگى است.»
وى با بيان اين كه تعداد قابل توجهى از زنان كشور در سنين ۴۵ تا ۶۰ سالگى يعنى در دوره گذار يائسگى قرار دارند مى گويد: «سن متوسط يائسگى زنان در ايران حدود ۵۰سالگى است اما بسيارى از علائم و مشكلات مربوط به آن، قبل از قطع قاعدگى شروع مى شود.»
دكتر صالح پور، رئيس مركز تحقيقات بهداشت بارورى و نابارورى دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى نيز دراين باره با بيان اين كه يك سوم عمر زنان كشور در دوران يائسگى سپرى مى شود، مى گويد: «آمار دقيقى درخصوص سن يائسگى در ايران وجود ندارد اما با توجه به تحقيقات پراكنده اى كه در استانها و دانشگاه هاى مختلف انجام شده ، اين سن ۲+۵۰ سال در كشور تعيين شده است. بنابراين با توجه به اين دوران گذر طولانى ، زنان بايد شناخت كاملى نسبت به مشكلات اين دوران داشته باشند.»
وى با بيان اين كه هورمون هاى زنانه كه كار آنها محافظت از استخوان و جلوگيرى از پوكى استخوان و سفت شدن عروق و حفاظت از پوست و دستگاه تناسلى است در دوره يائسگى از بين مى رود، توضيح مى دهد: «درگيرشدن با برخى از اين مشكلات درهنگام يائسگى اجتناب ناپذير است اما بايد توجه داشت كه بسيارى از اين مشكلات كيفيت زندگى را تغيير مى دهد. براى مثال پوكى استخوان موجب افزايش احتمال شكستگى هاى مهره، تغيير وزن ، قوز درآوردن، كاهش ظرفيت تنفسى و قلبى و شكستگى هاى زودرس استخوانى مى شود.»
دكتر علامه با اشاره به اين كه به نظر مى رسد اطلاعات زنان در خصوص يائسگى و علائم مربوط به آن ناچيز است ، مى گويد: «از اهداف اداره ميانسالان، ارائه اطلاعات به زنان در خصوص يائسگى و افزايش آگاهى آنان دراين زمينه است. چون يائسگى در خانواده ها نوعى تابوى فرهنگى محسوب مى شود، به همين علت بسيارى از مشكلات زنان دراين سن كه به راحتى با مراجعه به پزشك قابل حل است باقى مى ماند و معضلات ديگرى هم به آن اضافه مى شود. برخى زنان نيز با مخفى كردن اين موضوع، موجب تشديد آنها مى شوند.»
وى تأكيد مى كند: « يائسگى نيز به همان اندازه شروع قاعدگى ، امرى طبيعى و فيزيولوژيك است اما به هيچ وجه به معناى پايان زندگى زنان نيست.»
كارشناس ميانسالان وزارت بهداشت و درمان، آموزش شيوه زندگى سالم به زنان را مهمترين امر در كاهش عوارض يائسگى عنوان مى كند و مى گويد: «بسيارى از اين عوارض با ورزش، حفظ وزن مناسب و تغذيه صحيح قابل پيشگيرى است. ورزش علاوه بر كشش هاى عضلانى به سلامت قلب و عروق نيز كمك مى كند. همچنين ورزش هاى افزايش دهنده توده هاى استخوانى از جمله پياده روى، كوهنوردى، دوى سبك و استفاده از وزنه ها نيز بسيار مؤثر است.»
به گفته وى استفاده كافى از لبنيات و تغذيه مناسب، در كاهش عوارض دوران يائسگى بسيار مؤثر است. زنان بايد روزانه ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ ميليگرم كلسيم دريافت كنند و خيلى بهتر است كه اين ميزان، از منابع غذايى و بدون نياز به مصرف مكمل هاى دارويى دريافت شود. مصرف روزانه سه سهم لبنيات براى تأمين اين نياز، كافى است.»
دكتر علامه، ويتامين D را از ديگر نيازهاى اصلى زنان مى داند و مى گويد: «مصرف كافى ميوه، سبزيجات و غذاهاى حاوى فيبر و كم كردن ميزان مصرف چربى، غذاهاى سرخ كردنى واستفاده بيشتر از ماهى در اين مورد بسيار مؤثر است.»
وى با تأكيد بر اين كه سيگار كشيدن از مواردى است كه زنان بايد ضرورتاً آن را ترك كنند، مى گويد: «استعمال سيگار سن يائسگى را جلو مى اندازد و به عوارض قلبى و عروقى در هنگام يائسگى نيز كمك مى كند.»
هورمون درمانى و كمك به كاهش عوارض يائسگى
دكتر علامه درباره نقش هورمون درمانى در كاهش عوارض يائسگى مى گويد: «منابع علمى دنيا در اين زمينه چالش دارند. در مصرف هورمون ها نمى توان بى رويه عمل كرد و حتماً بايد با مشورت و با تشخيص پزشك و انجام اقدام هاى پيش زمينه اى، درمان را شروع كرد. براى برخى عوارض يائسگى مانند مشكلات دستگاه ادرارى - تناسلى و در هنگام يائسگى زودرس تا زمان رخداد يائسگى هورمون درمانى موضعى و هورمون درمانى سيستماتيك توصيه مى شود.»
اجراى برنامه خدمات دوره يائسگى
دكتر علامه با اعلام اين كه برنامه ارائه خدمات دوره يائسگى امسال در ۴ استان كشور به صورت آزمايشى اجرا مى شود، مى گويد: «برنامه ريزى ها براى اجراى اين طرح انجام شده و در ۳ ماهه دوم امسال زنان ۴۵ تا ۶۰ سال در ۴ استان سمنان، قزوين، زنجان و مازندران ارزيابى كامل سلامتى مى شوند و عوامل و علائم يائسگى آنها بررسى مى شود.»
فقط تغذيه
دكتر صالح پور، رئيس مركز تحقيقات بهداشت بارورى و نابارورى دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى موضوع مهم براى زنان در هنگام رسيدن به دوران يائسگى را تغذيه سالم زنان مى داند و مى گويد: «در مورد سن يائسگى، تغذيه، نژاد و محل زندگى افراد بسيار مهم است. اما ارتباط بلوغ زودرس با زمان يائسگى، ثابت نشده است.»
بيمارى هاى مؤثر در يائسگى زودرس
دكتر صالح پور درباره بيمارى هاى تأثيرگذار در يائسگى زودرس تصريح مى كند: «بيمارى هاى خود ايمنى تخمدان كه سبب از بين رفتن سريع آن مى شود، اختلالات كروموزومى، درآوردن تخمدان و گاهى داروهاى شيمى درمانى سبب يائسگى زودرس در زنان مى شود.»
وى درباره نقش هورمون درمانى در جلوگيرى از عوارض يائسگى بيان مى كند: «مهم اين است كه عوارض كمبود هورمون در بدن زنان يائسه را جبران كنيم. اگرچه هورمون ها اثرات خوبى چون جلوگيرى از تصلب شرائين دارند اما مطالعات نشان داده است كه اين هورمون ها مى توانند فرد را مستعد سرطان هايى چون سرطان سينه، دستگاه گوارش و در صورت مصرف نادرست، مستعد سرطان رحم كنند.»
ورزش را جزيى از زندگى خود كنيد
دكتر صالح پور با تأكيد بر اين كه بايد ورزش را از نوجوانى و جوانى، جزيى از زندگى زنان كرد، اظهار مى كند: «اين امر استخوان سازى و توده استخوانى زنان را بيشتر مى كند و عضلات قوى ترى براى آنها مى سازد. همچنين تغيير رژيم غذايى و تغذيه با سبزيجات و لبنيات نيز به علت جذب كليسم بايد همواره مورد توجه خانواده ها قرار گيرد.»
به گفته وى مسأله مهم ديگر در اين مورد استفاده مناسب از آفتاب است. با توجه به اين كه هم اكنون پوشش زنان و زندگى آپارتمانى مانع بهره مندى مناسب زنان از نور آفتاب مى شود، بايد برنامه ريزى هايى براى استفاده زنان از فضاى پارك ها براى استفاده مناسب از نور آفتاب صورت گيرد.
رئيس مركز تحقيقات بهداشت بارورى و نابارورى دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى «نان» را از جمله موارد قابل توجه مى داند و مى گويد: «تركيبات اغلب نان هاى مصرفى مانع جذب كليسم مى شود و طبيعى است با اين شرايط زنان در هنگام يائسگى خيلى سريع دچار پوكى استخوان و تصلب شرائين مى شوند.»
«بهبود كيفيت زندگى» كليد طلايى است كه متأسفانه به دست كمتر فردى در جامعه مى رسد. زنان يا بهتر بگوييم دختران جوان جامعه بايد اكنون به فكر سلامت آينده خود باشند و از سويى زنان يائسه نيز بايد همواره در سنين ميانسالى تحت نظر قرار گيرند و براى خود پرونده ميانسالى تشكيل دهند. اكنون كلينيك هاى ميانسالى در مراكز مختلف بهداشتى و درمانى مرتبط با دانشگاه هاى كشور براى سالمندان راه اندازى شده است كه مراجعه به آنها كمك بزرگى براى رفع مشكلات زنان خواهد كرد.

خود را براى ماه هاى پرتلاش آماده كنيد، چون فرزند ۶ ماهه شما حالا قادر به نشستن است، اسباب بازى و وسايل جالب را از دست شما مى گيرد و گاهى هم روى زمين سينه خيز مى رود. اما براى بازى، تمام انرژى روزانه شما را خواهد گرفت و سعى مى كند با حركات دست و پا احساساتش را به شما منتقل كند و با حواس شنوايى و بينايى، جهان اطراف خود را بشناسد.
حس بينايى
براى اين كه علاقه فرزند خود را نسبت به محيط اطرافش بيشتر كنيد، بايد آگاهى بينايى او را افزايش دهيد. در ۶ و ۷ ماهگى متوجه مى شويد كه فرزندتان به اسباب بازى هايش خيره مى شود، سرش را به طرف هر چيزى كه در دست شماست، برمى گرداند و مشتاقانه صورت خود را در آينه نگاه مى كند. او مى تواند با سرعت چشم هاى خود را به چپ و راست گردش دهد، مسيرتوپى را كه پرتاب مى كنيد، يا مسير بازى خواهر و برادر بزرگ تر خود را با چشم دنبال كند.
اگر مشاهده كرديد كودكتان مدت زمان طولانى به اسباب بازى يا تلفن همراه شما خيره شده است، سريع چشم انداز او را تغيير دهيد، زيرا اين زمان بهترين موقع براى وسعت بخشيدن به حس بينايى اوست. به خاطر داشته باشيد نوزادان از ۶ ماهگى سعى مى كنند بنشينند و وسايل اطراف خود را لمس كنند، بنابراين بايد وسايل خطرناك را از دسترس آنها دور كرد تا به آنها صدمه اى وارد نشود.
از ۴ ماهگى تا ۷ ماهگى زمانى است كه نوزاد از تنوع و رنگ آميزى اشيا لذت مى برد. براى او كتاب هايى با عكس هاى بزرگ و رنگارنگ، بخصوص رنگ هاى شاد بخوانيد و عكس ها را به نوزادتان نشان دهيد. او كاملاً به عكس ها خيره مى شود. يكى ديگر از راه هاى مناسب تقويت زاويه ديد و حس بينايى فرزندتان بيرون بردن اوست. او را به سوپر ماركت، يا حياط منزل ببريد. حتى او را به باغ وحش ببريد و اين امكان را به فرزندتان بدهيد كه چيزهاى جالبى را كه تاكنون نديده، ببيند.
حس شنوايى
حس شنوايى از بدو تولد رشد مى كند. نوزاد سعى مى كند صداهاى محيط اطراف خود را بشنود و متوجه مى شود كه از طريق شنيدن مى تواند ارتباط برقرار كند. وقتى كمى بزرگ تر مى شود، از طريق تن صدا و صداى شما سعى مى كند متوجه منظور شما شود. تن صداى آرام شما باعث ساكت شدن گريه او مى شود. تن صداى خشن به او مى فهماند كه كار نادرستى انجام مى دهد و اين لحظه اى است كه او سعى مى كند مكالمات گوناگون را از هم تشخيص دهد. او مى تواند صداهاى مختلفى را كه شما ايجاد مى كنيد و نوع جمله ها و كلمات را بشنود يا متوجه شود.
در ۷ ماهگى نوزاد اسم خود را تشخيص و نسبت به آن عكس العمل نشان مى دهد. حتى تلاش مى كند تا صدا توليد كند و بيشتر اوقات مشغول «قان و قون» كردن است. مراقب باشيد اشتباه نكنيد، زيرا اين زمان فرزند شما سعى دارد صحبت كند، بنابراين تا حد امكان او را به اين كار ترغيب كنيد. صداهايى را كه از او مى شنويد، تكرار كنيد و او را وادار كنيد دوباره اين كار را انجام دهد. كلمات ساده را به او ياد دهيد و با او صحبت كنيد، منتظر بمانيد تا به شما پاسخ دهد.
حس بويايى و چشايى
پزشك در زمان مورد نياز غذاهاى كمكى و جامد براى نوزاد تجويز مى كند كه در اين صورت شما به عنوان والدين كودك بايد غذاهاى خوب و مناسب براى او اتنخاب كنيد و نهايت دقت را به خرج دهيد كه در زمان مناسب، غذاى مناسب به كودك بدهيد. اين كار باعث مى شود تا از ذائقه كودك خود مطلع شويد و بدانيد كه براى مثال كدام غذا را بيشتر دوست دارد و به كدام غذا آلرژى دارد.
همان طور كه مى دانيم همه انسان ها از خوردن خوراكى هاى شيرين لذت مى برند، بنابراين براى اين كه كودك خود را با ذائقه هاى سالم تر مثل سبزيجات و غذاهايى با شيرينى كمتر آشنا كنيد، سبزيجاتى مثل هويج و سيب زمينى شيرين را بعد از غذاى غله اى مخصوصشان به آنها بدهيد. ممكن است متوجه شويد كودك اشتياقى به ديدن و بوييدن شام شما دارد، بنابراين غذاى سالم ترى تهيه كنيد كه كودكتان نيز بتواند از آن بخورد.
حس لامسه
فرزند شما در اين سن، علاقه زيادى به لمس كردن اشيا و تكان دادن دست و پايش دارد، اين فرصت را براى او فراهم كنيد و به او اجازه دهيد كه روى علف هاى حياط منزلتان بنشيند، غلت بزند، يا حتى سينه خيز راه برود. خيلى زود متوجه مى شويد كه او حتى به لمس كردن ملحفه و پتو يا فرش اتاقش هم علاقه نشان مى دهد. اسباب بازى هاى نرم و انعطاف پذير در دسترس او قرار دهيد و پس از لمس اشيا به او بگوييد: اين زبر و اين نرم است. سعى كنيد به او چيزهاى بيشترى در مورد محيط اطرافش بياموزيد.
فراموش نكنيد كه بوسيدن نوزاد از سنين ۴ ماهگى لازم و ضرورى است. از او بخواهيد در صورت توانايى اين كار را انجام دهد. زيرا بوسيدن به او حس امنيت، اطمينان و دوست داشتن خواهد داد و او به راحتى احساس مى كند كه مورد علاقه شما قرار دارد.