فاطمه اميرى
براى اولين بار در يكى از روزهاى بهار ۸۴ بود كه مسئولان سازمان بهزيستى وعده اصلاح قانون ۳۳ ساله موسوم به فرزندخواندگى را دادند. از خرداد ۸۴ تا خرداد ۸۶ و طرح دوباره آن، زمان براى كودكان تحت سرپرستى سازمان بهزيستى به كندى مى گذرد. از طرفى بسيارى از زنان و مردان خواهان سرپرستى اين كودكان نيز همچنان در انتظارند تا با اصلاح قانون، شايد راحت تر و در نوبت هاى كوتاه ترى به درخواست هاى پذيرش فرزندخواندگى آنها رسيدگى شود. با اين حال معلوم نيست پرونده اصلاح قانونى كه به نوعى بر مبادلات احساسى ميان كودكان بى سرپرست و زنان و مردان خواهان سرپرستى آنها حكم مى راند، به صفحه چند رسيده، وعده داده شده مسئولان تحقق يابد.
شايد اين صورت مسأله اى بود كه در صفحه اول پيش نويس طرح اصلاح قانون فرزندخواندگى در كاغذهاى رسمى سازمان بهزيستى از سوى كارشناسان اين سازمان ثبت شد كه: «با وجود تعداد زياد متقاضيان حضانت كودكان بى سرپرست، به دليل محدويت هاى قانونى فقط امكان تحويل ۱۵ درصد آنها به خانواده هاى متقاضى وجود دارد، نياز است با اصلاح ضوابط فرزند خواندگى و تسهيل شرايط، زمينه سپردن تا ۵۰ درصد كودكان بى سرپرست را به خانواده ها فراهم كرد.»
همين توضيح بود كه توانست توجه مسئولان دفتر شبه خانواده بهزيستى را جلب كند تا آنها نيز پى اين كار را بگيرند و به طور جدى درصدد رفع اشكالات قانون فعلى باشند. قانونى كه از زمان تصويبش در سال ۱۳۵۳ تاكنون تغييرى نكرده است.
نبى الله عشقى ثانى مديركل سابق دفتر شبه خانواده سازمان بهزيستى كه در طول يك دوره مشخص، ميدان دار اين طرح بود مى گويد: «در قانون فعلى فقط زوجينى كه از ازدواجشان صاحب فرزند نشده اند، شامل قانون پذيرش فرزندخواندگى قرار مى گيرند. از طرفى امكان واگذارى كودكى كه جد يا جده اش زنده باشد، به خانواده هاى متقاضى وجود ندارد. همچنين شرط سپرى شدن ۵ سال از زندگى مشترك و صاحب فرزند نشدن زوج از ديگر محدوديت هاى قانون فرزندخواندگى فعلى است.»
پيشنهادهاى جديد
در متن اصلاحيه قانون فرزندخواندگى، پيش بينى شده شرط نداشتن فرزند براى ارائه و پذيرش درخواست فرزندخواندگى، شرط سپرى شدن ۵ سال از زندگى مشترك و صاحب فرزند نشدن زوج و شرط در قيد حيات نبودن بستگان درجه يك كودك تحت سرپرستى سازمان بهزيستى براى معرفى او به خانواده هاى متقاضى حذف شود.
عشقى ثانى مى گويد: «در قانون فعلى ذكر شده كه زن و شوهر نابارور بايد مشتركاً و به اتفاق هم تقاضاى دريافت فرزندخوانده كنند، اما در قانون بازنگرى شده ما اين احتمال را پيش بينى كرده ايم كه حتى اگر يك خانم واجد شرايطى كه تنها زندگى مى كند، بيايد و متقاضى فرزند بشود، امكان واگذارى كودك بى سرپرست به او وجود داشته باشد و از طرفى اگر خانواده اى فرزند دارد و باز هم متقاضى فرزندخوانده است بعد از طى مراحل و احراز صلاحيت بتواند حق سرپرستى كودكى را به دست بياورد.»
۸۰ درصد پدر و مادر دارند
همه بسيج شدند تا طرح جديد كه هدف آن «تسهيل در واگذارى كودكان و فراهم كردن زمينه براى نگهدارى آنها در ميان خانواده است»، راه خود را تا تصويب نهايى، سريع و بدون فراز وفرودهاى رايج در چنين مواردى طى كند. اما با گذشت چند سال از شروع به كار و ارائه طرح اوليه، همچنان پوشه حاوى مدارك و مستندات مربوط به طرح در كشوى ميز مسئولى در انتظار است تا با ثبت امضاى او زيرنوشته ها، از مجاب شدن مسئول ديگرى به كارايى تغييرات پيش بينى شده خبر بدهد. با اجرايى شدن طرح جديد ۸۰ درصد كودكانى كه طبق قانون فعلى شامل فرزندخواندگى نمى شوند، مى توانند به جاى مراكز بهزيستى، طعم زندگى را در جمع خانواده اى سالم بچشند. چرا كه عشقى ثانى در خرداد ۸۶ و تا پيش از ترك دفتر شبه خانواده بهزيستى و سپردن مسئوليت خود به ولى الله نصر، در گفت وگو با جرايد گفته بود: «فقط ۲۰ درصد كودكان تحت سرپرستى بهزيستى، فاقد پدر ومادر هستند، يعنى ۸۰ درصد آنها پدر ومادر دارند. اكثر پدرومادرها از هم جدا شده اند يا صلاحيت نگهدارى را نداشته اند و برخى از آنها هم به دليل زندانى بودن والدين به بهزيستى سپرده شده اند. ما در بازنگرى اين قانون قيد كرده ايم كه اگر يكى از اين سه نفر يعنى پدر، مادر يا جد پدرى هم در قيد حيات باشند، ولى صلاحيت نگهدارى فرزند را نداشته باشند، حق واگذارى كودك به خانواده هاى متقاضى را داشته باشيم.»
يك قانون ۳۳ ساله
در نهايت طرح تغييرات جديد، از اتاق هاى كارشناسان سازمان بهزيستى بيرون آمد، در حالى كه همان موقع برخى از اوراق آن را كارشناسان قوه قضائيه و دادگسترى مورد بررسى و تأييد قرار داده بودند. دادگسترى در اين راه خيلى همراهى كرد، چرا كه قانون جديد بايد به لحاظ شرعى و حقوقى مورد بررسى قرار مى گرفت.
در حال حاضر طرح بهزيستى در كميسيون لوايح دولت در نوبت بررسى كارشناسان قرار گرفته تا با افزودن آنچه آنها درباره اين طرح فكر مى كنند و بعد از تصويب هيأت وزيران، سرانجام طرح در قالب لايحه اى شسته و رفته سر از مجلس درآورد. مجلسى كه معلوم نيست در سال پايانى فعاليت خود در دوره هفتم، فرصتى براى بررسى و رفع نواقص يك قانون ۳۳ ساله پيدا كند يا نه.
كم سن، سالم، زيبا
اولويت بهزيستى، نگهدارى همه كودكان تحت سرپرستى خود در محيط خانواده ها است. اما علاوه بر محدوديت هاى قانون فعلى، خانواده هاى متقاضى هم، شرط و شروطى دارند. بيشتر آنها خواهان دختر زيباى سالمى كه ترجيحاً زير ۳ سال نيز سن داشته باشد، هستند. به گفته كارشناسان بهزيستى بيش از ۵۰ درصد خانواده هاى داوطلب به دليل مسائل مذهبى و اعتقادى متقاضى فرزند دختر هستند.
مسئول يك خانه كودك و نوجوان مى گويد: «از طرف ما هيچ اجبارى به خانواده متقاضى فرزندخواندگى اعمال نمى شود. آنها آزادند تا جنسيت كودك، ظاهر او و سلامت بودنش را تعيين كنند. به هر حال در ميان كودكان بهزيستى، بچه هايى معلول در درجه هاى مختلف هم هستند. ما نمى توانيم خانواده اى را كه چند سال در آرزوى فرزند داشتن بوده اند، مجبور كنيم كودكى را برخلاف ميل شان انتخاب كنند.»
با اين حال اين آزادى خانواده هاى متقاضى، در جاهايى هم محدود مى شود: «چون ممكن است گشت زدن خانواده ها بين بچه ها و انتخاب يكى از آنها به كودكى كه انتخاب نمى شود از لحاظ عاطفى و احساسى لطمه بزند، اجازه نمى دهيم كه خانواده ها به داخل اتاق ها و سالن هاى نگهدارى اين كودكان بروند.»
طرح جديد اصلاح قانون فرزندخواندگى ناظر بر همه اين موارد است: «اگر قرار باشد به محدوديت هاى قانون فعلى، خواسته هاى خانواده هاى متقاضى و حساسيت آنها در انتخاب كودك دلخواهشان را هم اضافه كرد، در آن صورت كودكان كمترى شانس داشتن خانواده اى از آن خود را پيدا مى كنند. به طورى كه در سال حدود ۴ هزار نفر متقاضى فرزندخواندگى اند، در شرايط فعلى حداكثر بين ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر مى توانند فرزندخوانده بگيرند.»
كودكان در انتظار
عشقى ثانى در گفت وگو با خبرنگاران، رقم ۱۷هزار و ۴۰۷ را به عنوان تعداد كودكان تحت پوشش سازمان بهزيستى ارائه مى دهد و مى افزايد كه حدود ۹ هزار كودك به خانواده هاى جايگزين سپرده شده اند.
بقيه كودكانى كه در انتظارند هر سال كه مى گذرد با بيشتر شدن سن شان از شانس كمترى براى داشتن خانواده اى از آن خود برخوردار مى شوند. «براساس قانون فعلى تنها كودكان صفر تا ۱۲ ساله فاقد پدرومادر و جد پدرى مى توانند به خانواده هاى متقاضى براى نگهدارى سپرده شوند.» اين درحالى است كه در حال حاضر حدود ۲۲ درصد از كودكان ساكن مراكز نگهدارى سازمان بهزيستى در گروه سنى صفر تا ۶ سال، ۳۲ درصد در گروه سنى ۶ تا ۱۲ سال قرار دارند و ۴۶ درصد بقيه نوجوانانى بالاتر از سن ۱۲ تا بالاى ۱۸ سال هستند.
ب مثل بهزيستى
بهزيستى نگران است. نگران كودكانى كه ۱۴‎/۵ درصد آنها داراى والدين بى صلاحيت گرفتار در فسادهاى اخلاقى و اعتيادند. ۱۳‎/۵ درصدشان پدر ومادرهايى دارند كه از هم جدا شده اند و هيچ يك مسئوليتى در قبال سرپرستى فرزند خود به عهده نمى گيرند و ۱۶ درصد هم والدينى در زندان دارند كه در نهايت قادر به تأمين هزينه و اداره زندگى آنها نيستند. هر چند مشكلات زندگى براى اين كودكان در خانه هاى بهزيستى هم كم نيست.
۴ هزار متقاضى در هر سال
زمانى در ميانه هاى تيرماه ۸۵ عشقى ثانى مديركل وقت دفتر شبه خانواده بهزيستى در برابر پرسش هاى مكرر خبرنگاران كه از او آمارى درباره بزهكارى و آسيب هاى اجتماعى فرزندان بهزيستى مى خواستند درحالى كه برافروخته نشان مى داد در پاسخى توأم با نارضايتى گفت: «تأكيد من اين است كه مراكز شبانه روزى سازمان بهزيستى كشور هم مثل يك خانه مى ماند و هر آن چه در يك خانوده اتفاق مى افتد در مراكز بهزيستى هم اتفاق مى افتد.»
او در عين حال اين نكته را هم افزود: «زمانى كه يك كودك از نظر سرپرستى دچار مشكل مى شود، براساس حكم قضايى مسئوليت سرپرستى او به سازمان بهزيستى داده شده و كودك به عنوان فرزند بهزيستى معرفى مى شود. سازمان بهزيستى در عين حال كه مسئول تربيت و مراقبت اين كودكان است، وظيفه خود مى داند كه براى اين كودكان، خانواده اى ايجاد، پيدا يا احيا كند چرا كه تمام تحقيقات جهانى نشان مى دهد كه هيچ مكان و محفلى حتى با بهترين امكانات هم نمى تواند جاى خانواده را پركند.»
۱۵۰مركز دولتى و ۲۴۱ مركز غيردولتى، هر كدام به طور متوسط از ۲۰ كودك نگهدارى مى كنند. كودكانى كه پس از تمام هياهوى زندگى شان، سرانجام به اين مراكز سپرده شده اند تا در فضاى آنجا بتوانند به آرامش و آسايش برسند كه والدين اصلى شان از فراهم آوردن آن ناتوان بودند. در خانه هاى بهزيستى، قاب عكس هاى اتاق و راهروهايى كه كودكان در آنها مى خوابند، مى دوند، بازى مى كنند، خالى از عكس هاى خانوادگى است. خالى از عكس پدر ومادر، خواهر و برادر و خالى از محبت خانواده اى كه حسرت داشتن آن ها را دارند. شايد با اصلاح قانونى كه چندى است مسئولان را براى تغييرش به فكر انداخته، اين كودكان داراى والدينى شوند كه آنها را به دنيا نياورده اند، خانواده هايى كه حاضرند محبتى را نصيب آنها كنند كه اگر خود فرزندى را به دنيا آورده بودند، نصيبش مى كردند.