فردى كه به عمد انسان ديگرى را به قتل برساند، به موجب ماده ۲۰۵ قانون مجازات اسلامى و به درخواست اولياى دم به قصاص محكوم مى شود. اين حكم پس از صدور و تأييد از سوى قضات ديوان عالى كشور پس از استيذان از بالاترين مقام دستگاه قضايى كشور، با درخواست اولياى دم قابل اجرا مى شود.
تاكنون بحث هاى زيادى درباره موارد سقوط قصاص بيان شده است. اين موارد در قانون مجازات اسلامى نيز به صراحت بيان شده است.
ساقط شدن حكم قصاص در يك دسته بندى ساده يا ناشى از محكوم عليه است و يا اين كه بناى منتفى شدن از سوى اولياى دم صورت مى گيرد.
فوت قاتل: هرگاه كسى كه مرتكب قتل شده و از سوى قاضى دادگاه به قصاص محكوم شود، قبل از اجراى حكم فوت كند پرداخت ديه و قصاص از سوى او ساقط مى شود. توجه داشته باشيد كه با فوت محكوم عليه نمى توان از اموال او مطالبه ديه كرد. (ماده ۲۵۹ ق.م.ا)
مطالبه ديه: ولى دم مى تواند به ميزانى كه خودش تعيين مى كند، در ازاى گذشت از خون فرزندش ديه طلب كند. اين مبلغ مى تواند بيشتر يا كمتر از ديه كامل فرد مسلمان باشد. با دريافت ديه قصاص از محكوم ساقط مى شود. (ماده ۲۵۷ ق.م.ا)
عفو قاتل: عفو اولياى دم از موارد منتفى شدن قصاص است كه در آيه ۱۷۸ سوره بقره آمده است. در اين سوره پس از بيان حكم قصاص بلافاصله اولياى دم به عفو توصيه شده اند.
اين عفو با معافيتى كه به عفو عمومى از سوى قانونگذار و به صورت قانون اجرا مى شود و همچنين با عفو خصوصى كه از سوى شخص اول مملكت به محكومان اعطا مى شود، متفاوت است. در اينجا قصاص ساقط و مجازات و يا ديه جايگزين آن نمى شود.
موارد ديگرى تحت عنوان موارد از منتفى شدن قصاص بيان شده كه ازجمله وقوع قتل به وسيله ديوانه (ماده ۲۲۱ قانون مجازات اسلامى) و تبصره ماده ۳۰۶ قانون مذكور و يا قتل به وسيله پدر يا جد پدرى است.
اما در اين موارد اصولاً قصاص ثابت نشده است، كه ساقط گردد لذا از شمول موارد منتفى شدن قصاص محسوب نمى شود.
و اما موارد بينابينى وجوددارد كه قصاص ثابت است. اما اجرا نمى شود و سبب بالارفتن آمار زندانيان و اطاله دادرسى مى گردد. بنابراين شايسته است با تدوين لوايح به قانونگذار با استفاده از ابزار و ظرفيت هايى كه فقه اماميه و منابع معتبر قانون دراختيار ما مى گذارد براى دفع آن اقدام شود. اما ذكر دو مورد از آن: مشاهده شده است كه پس از صدور حكم قصاص اولياى دم نسبت به تعيين تكليف پرونده (اجراى حكم و يا منتفى شدن قصاص) اقدامى به عمل نمى آورند، عمده دلايل آن عجز از پرداخت تفاضل ديه (قتل زن به وسيله مرد) و يا عجز از پرداخت سهم العافين است. (ماده ۲۶۴ قانون مجازات اسلامى) كه موجب مى شود محكومين ساليان زيادى درحبس بمانند.
رياست چند سال قبل وقت قوه قضائيه بخشنامه اى را براى روشن شدن تكليف اين گونه محكومان به رؤساى دادگسترى هاى سراسر كشور ابلاغ كرد كه دادگاه حسب تقاضاى محكوم عليه مى تواند با اخذ تأمين متناسب موجبات آزادى محكوم عليه را فراهم آورد. اين بخشنامه تاحدودى مشكل را مرتفع كرد. اما درعمل مشخص شد كه اين تنها كافى نيست. زيرا ميزان و مدتى كه محكوم عليه بايد تحمل حبس كند تا بتواند مشمول اين بخشنامه شود و اين كه ميزان تأمين مناسب چه قدر باشد، سبب رويه هاى مختلف در محاكم شده است، به طور مثال بعضى از محاكم مدت پنج سال را كافى مى دانند ولى محكمه ديگرى حتى دوسال را هم مدت زيادى براى بلاتكليفى قلمداد نمى كنند و نسبت به اخذ تأمين و تبديل تأمين اقدام نمى كنند، همچنين است درباره ميزان و نوع تأمين.
با توجه به ضرورت و اهميت اين بخشنامه شايسته است عمل به آن تبديل به قانون شود و دقيقاً مدت زمانى را كه محكوم عليه پس از قطعيت حكم بايد حبس را تحمل كند و نوع و ميزان تأمينى كه بايد بسپارد مشخص شود تا اولياى دم كه تمايل به قصاص ندارند با اخذ ديه و يا عفو محكوم عليه و انجام صلح و سازش موجبات منتفى شدن قصاص فراهم شود.
همچنين طبق ماده ۲۶۶ قانون مجازات اسلامى، دخالت مدعى العموم و اظهارنظر در بعضى موارد نيز مى تواند موجب ساقط شدن حكم قصاص شود. به عنوان مثال به يك مورد از آن اشاره مى كنيم.
- «... در بعضى از موارد (اولياى دم) خواهان قصاص و ديگران خواهان ديه مى شوند، خواهان قصاص مى تواند قاتل را قصاص كند بنابراين بايد سهم ديه ساير اولياى دم را كه خواهان ديه هستند بپردازد و اگر بعضى از اولياى دم به طور رايگان محكوم را عفو كنند، ديگران مى توانند بعد از پرداخت سهم عفو كنندگان به قاتل او را قصاص كنند(ماده ۲۶۴ قانون مجازات اسلامى). با بررسى پرونده هاى قتل استان تهران در ۲سال اخير، مى توان با صراحت اذعان كرد كه بيشتر قتل هاى خانوادگى مى تواند مشمول اين ماده باشد. در اين پرونده ها يكى از طرفين مثل شوهر يا زن، ديگرى را به قتل مى رساند كه اولياى دم مقتول و يا مقتوله شامل فرزندان و پدر و مادر (در صورت زنده بودن هردو) هستند. فرزندان خواهان عفو قاتل كه پدر يا مادر آنها بوده هستند و پدر و مادر مقتول و يا مقتوله خواهان قصاص. چون فرزندان صاحب اكثريت سهم ديه هستند، پدر و مادر مجنى عليه قادر به پرداخت ديه و سهم بقيه نيستند و اينجا حكم اجرا نمى شود و مجرم بلاتكليف است. در اينجا شايسته است با تدبير اين ماده قانونى تعديل شود تا به نوعى سبب ممانعت از فروپاشى خانواده هاى موردبحث شود. بدين صورت چنانچه بيش از نيمى از صاحبان خون عفو و يا تقاضاى ديه كنند، با موافقت مدعى العموم موجبات منتفى شدن قصاص و جايگزينى مجازات ديگرى فراهم آيد.

حسين خانى
خوشبخت هستم كه به اطلاع برسانم كه شما برنده جايزه ۱۹ ميليون و ۷۰۰ هزار دلارى قرعه كشى شركت ما شده ايد. با توجه به اين كه از بين هزاران نفر در سراسر دنيا اين جايزه به شما اختصاص يافته است، خواهشمنديم مشخصات كامل خود را براى ما ارسال فرماييد.در ضمن وكيل ما آقاى... كارهاى مربوط به انتقال اين مبلغ به حساب شما را انجام خواهد داد و ...
دوست گرامى سلام. من فرزند ارشد فرماندار سابق ايالت «كاتوموتو» از توابع داكار پايتخت سنگال هستم. پدرم پس از مخالفت با دولت به طور مرموزى كشته شد و از آنجايى كه طبق قوانين مالى كشور متبوعم امكان برداشت پول از حساب او در اينجا را ندارم، از شما خواهش مى كنم براى براى انتقال موجودى حساب پدرم كه ۱۸ ميليون دلار آمريكا است، كمكم كنيد. در ضمن ۲۵ درصد از مبلغ فوق به پاس قدردانى به شما تعلق خواهد گرفت و...
دوست عزيز. شما وارث خوش شانس ۵ميليون دلار حساب موجودى خانمى هستيد كه همراه تمامى اعضاى خانواده اش در سانحه هواپيمايى «پان آمريكن» در ايالت آلاسكا جان سپرده اند. ما از سال ۲۰۰۰ كه اين اتفاق هولناك براى خانم «جويس» رخ داد تاكنون به دنبال شما بوديم تا اين كه توانستيم نشانى شما را پيدا كنيم. خواهشمنديم مشخصات حساب بانكى، نام و نام خانوادگى و شغل خود را براى ما بفرستيد تا نسبت به انتقال موجودى به شما اقدام شود.
من مدير بانكى هستم كه آن مرحوم در آنجا حساب داشتند، مى خواهم اطمينان پيدا كنم كه اين مبلغ حتماً به دست شما مى رسد و...
اينها ۳نمونه از ايميل ها و نامه هايى است كه هر روزه صدها مورد مشابه آن براى كاربران اينترنت در سراسر دنيا فرستاده مى شود تا به امروز مشخص نشده كه فرستندگان آنها چه كسانى و از چه مليت هايى هستند.اما اطلاعات مختصرى وجود دارد كه براساس آن گفته مى شود، اين كلاهبرداران آفريقايى و اروپايى هستند. در وهله نخست خواندن چنين پيامى حس زياده خواهى و طمع هر كسى را قلقلك مى دهد.
براساس آمارهاى موجود هر هفته تعداد قابل توجهى از ميليون ها كاربر اينترنتى با ديدن اين نامه ها كه با لحن بسيار مؤدبانه اى نوشته شده است. در دام فريبكارى هاى فرستنده هاى آنها گرفتار مى شوند و براى رسيدن به ثروتى افسانه اى، قربانى تارهاى عنكبوتى آنان شده و ميليون ها تومان پول خود را بر باد مى دهند.
يك تاجر سرشناس كه تا آستانه گرفتار شدن در دام شيادان پيش رفته در اين باره مى گويد: با ديدن نامه اى كه فرستنده خود را مدير ارشد يك شركت در اسپانيا معرفى كرده بود، به نامه اش پاسخ دادم. او مبلغ پولى كه به من تعلق مى گيرد را آنقدر زياد اعلام كرده بود كه وسوسه شدم.مدتى بعد تصوير چكى كه مبلغ جايزه ام روى آن درج شده بود را برايم ايميل كرد. اما يك حس درونى به من مى گفت بايد كاسه اى زير نيم كاسه باشد. تصميم گرفتم تلفنى با فرستنده نامه صحبت كنم. او اصرار داشت حتماً مبلغى را كه به عنوان ماليات آزادسازى جايزه ام در نظر گرفته شده بود، را به حسابش واريز كنم.اما من گفتم اين مبلغ را از طريق سفارت برايش ارسال مى كنم. به همين خاطر به سفارت رفتم. در جريان پرس وجو از مسئولان سفارت مشخص شد اصلاً چنين شركتى در آن كشور وجود خارجى ندارد.
يك كارشناس ارشد جرايم رايانه اى در اين باره اعتقاد دارد كه كلاهبردارى هايى از اين دست از چند سال قبل به طور گسترده و در سطح وسيعى در تمام دنيا انجام مى گيرد. به گفته وى، به دليل ناشناس بودن فرستنده نامه هاى فريبكارانه، در صورت وقوع كلاهبردارى امكان پيگيرى هاى قضايى و بازگرداندن پول هاى پرداخت شده وجود ندارد. اغلب كارشناسان يكى از بزرگترين معضلات موجود در برابر كاربران اينترنتى در سال۲۰۰۷ را كلاهبردارى هاى اينترنتى عنوان كرده اند.
براساس تحقيقات كارشناسان، كلاهبرداران با ارسال نامه هايى الكترونيكى و تحريك حس زياده خواهى طرف مقابل اطلاعاتى درباره شماره كارت هاى اعتبارى حساب هاى بانكى و رمزهاى مربوط به آنها را به دست مى آورند و به راحتى با اطلاعاتى كه در زمينه كار با رايانه دارند اقدام به كلاهبردارى مى كنند.
چند هشدار
بانك ها و موسسات مالى اعتبارى هيچ گاه از طريق نامه هاى الكترونيكى، اطلاعات محرمانه شما را درخواست نمى كنند. بنابراين هرگاه در صندوق پستى خود نامه اى از اين دست مشاهده كرديد، به سرعت آن را حذف كنيد. كلاهبرداران اينترنتى ممكن است به شيوه هاى مختلف درصدد جلب اعتماد شما برآيند، از ارائه اطلاعات حساب بانكى يا مشخصات خود به آنان خوددارى كنيد.
اطمينان داشته باشيد كه تمامى نامه هاى ارسالى از اين دست براى كلاهبردارى از شما است. بنابراين به درخواست آنها جواب ندهيد.
كلاهبرداران اينترنتى به آسانى با مراجعه به سايت هاى مختلف مى توانند اطلاعات شخصى افراد را به دست آورند. اگر ديديد كه آنها در نامه خود مشخصات شما را به طور كامل و دقيق نوشته اند، سعى كنيد حساب بانكى خود را تغيير دهيد.
در صورت وارد شدن به بازى اين كلاهبرداران سعى كنيد قبل از واريز كردن هر گونه وجهى به حساب آنها مراتب را از طريق وزارت امورخارجه و سفارتخانه هاى مربوط به كشور فرستنده نامه پيگيرى كنيد.
كلاهبردارى اينترنتى تحت نام صليب سرخ آمريكا
كاربران اينترنتى در آمريكا به دنبال وقوع توفان كاترينا در آن كشور ناگهان نامه هايى را در صفحه كامپيوتر خود دريافت كردند كه در آن فرستندگان خود را از اعضاى صليب سرخ آمريكا معرفى كرده بودند. در اين نامه ها نشان هاى رسمى صليب سرخ آمريكا و تصاوير مربوط به آن درج شده بود. در نامه مورد نظر فرستندگان از كاربران خواسته بودند كمك هاى مالى خود را براى بازسازى خانه هاى توفان زده به شماره حسابى كه اعلام شده بود، واريز كنند، به اين ترتيب ميليون ها دلار به جيب زده بودند. بنابر گزارش مركز شكايت هاى جرايم اينترنتى، كلاهبردارى اينترنتى در آمريكا ۱۶۹ درصد افزايش يافته و به ركورد بى سابقه ۱۸۳ ميليون دلار رسيده است.
براساس آمارهاى موجود هم اكنون در ايران بيش از ۳ و نيم ميليون كاربر اينترنتى وجود دارد كه هريك از اين كاربران مى توانند قربانى بعدى كلاهبرداران اينترنتى باشند. همانگونه كه مدتى قبل يك تاجرفرش با به دام افتادن در تله كلاهبرداران ۷۰ ميليون تومان خود را بر باد رفته ديد. به نظر مى رسد كه ارايه هشدارهايى از سوى مقامات پليس در اين زمينه لازم و ضرورى باشد.
سرهنگ داوود سلطانى - معاونت مبارزه با سرقت آگاهى تهران - در اين باره مى گويد: از مدت ها قبل متأسفانه به رغم هشدارهايى كه داده ايم باز هم شاهد به دام افتادن كاربران اينترنتى در دام اين شيادان هستيم. مردم بايد آگاه باشند كه به محض ديدن چنين پيغامى در رايانه خود بلافاصله آن را پاك كنند. اما هم اكنون در شعبه ۱۳ آگاهى تهران پرونده هايى در اين رابطه مطرح است. هر چند كه به لحاظ مشخص نبودن متهم و كلاهبردار پيگيرى آن بسيار سخت است.
«دلدارى» داديار اظهارنظر دادسراى جنايى تهران نيز عقيده دارد كه در قانون مجازات اسلامى كشورمان در زمينه كلاهبردارى هاى اينترنتى به طور مشخص هيچ اشاره مستقيمى نشده است و قانونى در اين باره نداريم. اما مى توان اين كلاهبرداران را در صورت شناسايى شدن براساس قوانين مربوط به جعل و كلاهبردارى تحت تعقيب قرار داد.
قاضى «سليمانى» كه از متخصصان امور رايانه به شمار مى رود توضيح مفصلى در اين باره ارائه مى كند. وى مى گويد: به طور كلى يكسرى شركت ها براى اين كه استانداردهاى ثبت شده در خصوص كالاهاى خود را پيگيرى كنند، مبادرت به تعيين جايزه در خصوص اين كالاها مى كنند مثل استانداردهاى ايزو. بدين منظور آنها كارت هايى را كه جايزه به آنها تعلق مى گيرد منتشر مى كنند. وقتى اين كارت ها از سوى مشترى ها برگردانده مى شود، آنها مى فهمند كه كالاهايشان در كدام مناطق به فروش رفته است.
وى افزود: اين جايزه ها براى كشورهاى خارجى هم فرستاده مى شود. يعنى براى خريداران كشورهاى خارجى هم جوايزى در نظر گرفته مى شود. حالا بعضى از شركت ها با استفاده از ساده نگرى و عوام فريبى و با استفاده از اين قواعد مبادرت به اخذ وجوهات مى كنند. اين اقدامات يا از طريق جرايد عمومى مثل روزنامه ها صورت مى گيرد يا از طريق رسانه هاى جمعى مثل تلويزيون، امروز در شكل پيشرفته آن از راه بسترهاى ارتباطى اينترنتى انجام مى گيرد.
به گفته اين كارشناس ارشد مسائل رايانه، در خصوص اين جرايم كه از طريق اينترنت انجام مى گيرد، دعوت نامه ها به وسيله پست هاى الكترونيكى و از طريق آدرس هاى هم نام يا شركت اصيل ارائه مى شوند.انتشار اينگونه هرزنامه ها كه در اصطلاح رايانه اى از آنها spam- اسپم- ياد مى شود. اغلب باعث جلب حس افزون طلبى افراد شده و بعضاً با ذكر اين مطلب كه شما برنده جايزه شده ايد. يا در قرعه كشى اعطاى مسكن يا اقامت و كار برنده خوش شانس ما لقب گرفته ايد، مبادرت به دريافت وجوهاتى از افراد مى كنند. نظر به اين كه اكثر اين وجوهات به صورت ارزى و اعتبارى است، اينگونه افراد جهت ارسال آن به اقدامات جانبى نيز دست مى زنند. مثلاً هماهنگى با صرافان خارج از كشور و ... از آن جمله اند. حال جهت بررسى اينگونه جرايم محاكم با مشكلاتى مثل تعيين محل وقوع جرم و شناسايى مرتكبين روبرو مى شوند كه اين خود استفاده از ابزارهاى نوين و الحاق كنوانسيون هاى حقوقى قضايى و پليسى لازم را مى طلبد. به طور مثال، محل ثبت سايت يا دامنه كه اصطلاحاً Domain ناميده مى شود، محل قرارگيرى اطلاعات، محل ارسال نامه ها و محل دريافت پاسخ ها و محل اخذ وجه و... در تعيين صلاحيت محلى وقوع جرم بايستى در نظر گرفته شود.

آگاهى از سرنوشت تلخ انسان هايى كه در مسير زندگى به بيراهه رفته اند، مى تواند حاوى نكته هاى پندآموز بسيارى براى ديگران باشد. پر واضح است كه هيچ كس دزد، زاده يا خلافكار نمى شود و اين پيشامدهاى ناخواسته اند كه او را به سوى كج رفتارى هاى اجتماعى سوق مى دهند. ناسازگارى والدين، گرفتارى در منجلاب دوستى هاى خيابانى و اعتياد از عواملى هستند كه اين روند را تسريع مى كنند.
چندى قبل بازجويى هاى قضايى از پسر جوانى انجام شد كه هنگام سرقت يك دستگاه موتوسيكلت از سوى پليس بازداشت شده بود.
چند سال دارى؟
۲۴ ساله هستم.
چند كلاس درس خواندى؟
تا كلاس پنجم ابتدايى.
چرا ادامه تحصيل ندادى؟
۸ساله بودم كه پدر و مادرم از هم جدا شدند. پدرم خيلى زود ازدواج كرد. مادرم هم عروس شد. اما نتوانستم با بداخلاقى هاى نامادرى ام كنار بيايم و خيلى زود از پشت نيمكت مدرسه به كوچه و خيابان پرتاب شدم. به همين دليل فقط تا كلاس پنجم ابتدايى درس خواندم.
چه كار مى كردى؟
براى گذران زندگى ام هر كارى مى كردم. كارگرى، گدايى، دزدى و...
مگر پدرت به تو پول نمى داد؟
پدرم درگير مشكلات خودش بود. او به تنها چيزى كه فكر نمى كرد ، سرنوشت من بود.
مجردى؟
نه مدتى قبل ازدواج كردم. فكر مى كردم وقتى محبت زنى را داشته باشم، مى توانم بدبختى هايم را با نوازش ها و محبت ها فراموش كنم اما نشد.
چرا؟
من از بچگى آدم ضعيفى بودم. بالاخره هم با كوچكترين اتفاق ناخوشايند در دام اعتياد گرفتار شدم.
بعد چه شد؟
همسرم كه از ماجراى اعتيادم باخبر شد، رهايم كرد. با رفتن او روزگارم سياه تر شد. كم كم فشار روحى و روانى و مشكلات زندگى كمرم را شكست، من هم مقاومت نكرده و ناگهان تزريقى شدم.
پول مواد را از كجا تهيه مى كردى؟
يك مرد كه در محل ما زندگى مى كرد، هواى ما را داشت. او آدم خيرخواهى بود. هميشه اگر كسى نياز مالى داشت به او مراجعه مى كرد. وقتى به در خانه اش رفتم مرا از خود نراند اما قول گرفت تا اعتيادم را ترك كنم. نصيحت هاى او باعث شده بود كه كم كم به فكر ترك اعتياد بيفتم ولى انگار سرنوشت مرا با بدبختى گره زده اند. خوشى ها با من هميشه بيگانه هستند. يك روز سرد زمستانى به در خانه او رفتم. خيلى دلم گرفته بود. مى خواستم با او درددل كنم اما هرچه در زدم كسى جوابم را نداد. بعداً فهميدم او در جريان يك حادثه رانندگى جان خود را از دست داده است. تنها پشتيبان من هم رفته بود باز هم من ماندم و تنهايى و سرگردانى. باز هم مرداب اعتياد مرا در خود فرو برد.
چطور دستگير شدى؟
شب جايى را نداشتم. در خيابان ها پرسه مى زدم. با ديدن يك دستگاه موتوسيكلت كه كنار خيابان پارك شده بود فكر سرقت به سرم زد. هنوز موتور را روشن نكرده بودم كه با سر و صداى صاحبش دستگير شدم.
حالا چه كار مى خواهى بكنى؟
۲۴ سال از خدا عمر گرفته ام اما يك روز خوش هم نديده ام. پدر و مادر من بايد جواب بى مهرى هايشان را بدهند. اگر من هم خانواده اى داشتم با توجه به استعدادى كه دارم حتماً آدم درست و حسابى مى شدم. شايد من هم آينده اى روشن انتظارم را مى كشيد. ولى من در اين مدت تنها تاريكى و ظلمات را تجربه كردم.
چه حسى دارى؟
كاش مى توانستم مثل آدم هاى معمولى زندگى كنم. كاش من هم سايه پدر و مادرى را بالاى سرم داشتم. كاش ريشه اعتياد و موادمخدر برچيده مى شد. كاش دزد نمى شدم و...